AARDRIJKSKUNDE x Moving Mountains
Hooggebergte, watersystemen en klimaatverandering
Lesson by Filmeducatie
This lesson contains 41 slides, with text slides.
AARDRIJKSKUNDE x Moving Mountains
Hooggebergte, watersystemen en klimaatverandering
AARDRIJKSKUNDE x Moving Mountains
LESONTWERP
Hooggebergte, watersystemen en klimaatverandering: endogene en exogene processen in samenhang
Doelgroep:
havo (onderbouw) / vwo (bovenbouw)
Waar gaat deze les over?
We onderzoeken hooggebergten en watersystemen
Je leert hoe klimaatverandering invloed heeft op deze gebieden
We kijken naar processen die de aarde vormen:
Binnen de aarde (endogeen)
Aan het oppervlak (exogeen)
Je leert hoe deze processen met elkaar samenhangen
1. PLAATS IN HET CURRICULUM
KERNDOELEN MENS & NATUUR - ONDERBOUW HAVO
· 29B analyseren van systemen met modellen; beperkingen en voorspellende waarde van modellen
· 29D systematisch werken van wetenschappers; betrouwbaarheid, transparantie en maatschappelijke waarde van wetenschap
· 33A analyseren van kansen en risico’s van endogene en exogene processen
· 33B verbanden leggen tussen watersystemen, weer en klimaat
SYLLABUS BOVENBOUW VWO
· 5a2 exogene processen en vorming van het aardoppervlak
· 5a3 interactie tussen endogene en exogene processen (kringlopen)
Wat ga je leren
Uitleggen hoe hooggebergten het watersysteem vormen
Beschrijven hoe sneeuw, gletsjers en rivieren samenhangen
Uitleggen hoe endogene en exogene processen samenwerken
Analyseren waarom hooggebergten gevoelig zijn voor klimaatverandering
Uitleggen hoe wetenschappers met metingen en modellen voorspellen
Evalueren waarom dit onderzoek belangrijk is voor beslissingen over klimaat (bijv. IPCC)
2. LEERDOELEN
(taxonomie van Bloom)
HOOFDDOEL VAN DE LES
De leerling kan uitleggen hoe endogene en exogene processen in hooggebergten samen het watersysteem vormen en waarom dit systeem kwetsbaar is voor klimaatverandering.
OVERKOEPELENDE SUBDOELEN
Na afloop van (delen van) de les kan de leerling:
• beschrijven hoe hooggebergten functioneren als onderdeel van het mondiale watersysteem;
• verklaren hoe sneeuw, gletsjers en rivieren met elkaar samenhangen;
• analyseren waarom hooggebergten extra gevoelig zijn voor klimaatverandering;
- uitleggen hoe wetenschappers met metingen en modellen toekomstige waterafvoer voorspellen;
- evalueren wat de maatschappelijke betekenis is van dit onderzoek (o.a. via het IPCC).
De Himalaya: een dynamisch systeem
De Himalaya is een van de hoogste bergketens ter wereld
Het gebergte groeit door plaattektoniek (endogeen)
Tegelijk wordt het afgebroken door erosie en verwering (exogeen)
De bergen blijven groeien omdat opheffing groter is dan erosie
UITGEBREIDE LESINSTRUCTIE
De Himalaya vormen een van de grootste en hoogste bergketens ter wereld. De hoogste toppen reiken tot bijna 8800 meter. Het gebergte komt als geheel nog steeds omhoog door endogene krachten (plaattektoniek). Tegelijkertijd zorgen exogene processen zoals verwering, erosie en transport ervoor dat het gesteente wordt afgebroken. Ondanks deze afbraak groeit het gebergte nog steeds: de opheffing is groter dan de erosie.
De Himalaya als watertoren
In het hooggebergte valt veel neerslag (vaak sneeuw)
Sneeuw hoopt zich op en vormt gletsjers
Gletsjers slaan water op en geven het langzaam af
Daarom worden bergen de “watertorens van de wereld” genoemd
Rivieren vervoeren water én sediment (zand, klei, grind)
UITGEBREIDE LESINSTRUCTIE
In het hooggebergte valt veel neerslag, een groot deel daarvan in de vorm van sneeuw. Door de lage temperaturen blijft deze sneeuw liggen en kan zij zich ophopen tot gletsjers. Gletsjers slaan enorme hoeveelheden water op en geven dit water geleidelijk weer af in de vorm van smeltwater. Daarom worden grote bergketens ook wel de watertorens van de wereld genoemd.
Dit water stroomt via beken en rivieren naar lager gelegen gebieden. Onderweg nemen de rivieren door erosie los materiaal mee, zoals grind, zand en klei.
Belang, risico’s en onderzoek
Water uit bergen is belangrijk voor drinkwater en landbouw
Het brengt ook risico’s zoals overstromingen en modderstromen
Klimaatverandering beïnvloedt sneeuw, gletsjers en waterafvoer
Wetenschappers onderzoeken hoeveel water er nu en in de toekomst stroomt
In Moving Mountains volg je onderzoek in de Himalaya
UITGEBREIDE LESINSTRUCTIE
Dit sediment wordt uiteindelijk afgezet in de vlakten en delta’s. Zo zorgen de Himalaya niet alleen voor drink- en irrigatiewater, maar ook voor vruchtbare landbouwgronden in onder andere India en Bangladesh. Tegelijkertijd brengt dit systeem risico’s met zich mee, zoals overstromingen en modderstromen.
Wetenschappers willen beter begrijpen hoeveel water er nu en in de toekomst uit de bergen naar de dichtbevolkte vlakten stroomt. Klimaatverandering kan dit watersysteem namelijk ingrijpend veranderen. Hogere temperaturen hebben invloed op sneeuw, gletsjers en de timing en hoeveelheid van waterafvoer.
In de korte documentaire Moving Mountains volg je hydroloog Walter Immerzeel en zijn team tijdens hun onderzoek hoog in de onherbergzame Himalaya. Ze proberen elk vlokje sneeuw en elke druppel water te volgen: van het moment dat het valt tot het moment dat het water in de rivier terechtkomt.
Hoe goed ken jij deze begrippen?
Geef per begrip een cijfer:
1 = goed | 2 = redelijk | 3 = matig | 4 = niet
Gletsjer
Erosie
Sedimentatie
Puinhelling / puinwaaier
Transport (van gesteente)
Bodem
Delta
Infiltratie
BEGRIPPEN (zelfinschatting)
Doorloop met de klas de onderstaande begrippen. Laat de leerlingen elk begrip een cijfer geven, op basis van hoe goed ze het begrip kennen:
1 = goed | 2 = redelijk | 3 = matig | 4 = niet
• Gletsjer
• Erosie
• Sedimentatie
• Gesteente
• Transport (van gesteente)
• Puinhelling / puinwaaier
• Bodem
• Delta
• Infiltratie
Waar let je op tijdens de film?
Lees de vragen vooraf goed door
Let tijdens de film op belangrijke begrippen en processen
Begrijp je een begrip nog niet goed? → let extra goed op de uitleg
Let op: Lees de vragen vooraf door, zodat je tijdens de film weet waar je op moet letten.
Let op: Licht bij lage inschatting de benodigde begrippen extra toe.
Hooggebergte als
‘watertoren van
de wereld’
4. LESOPBOUW – THEMATISCHE BLOKKEN
De les is opgebouwd als een leerreis: van hooggebergte als systeem, via water- en sedimentprocessen, naar wetenschap in de praktijk en beleid.
De les is modulair, lesblokken kunnen ook gehusseld of overgeslagen worden.
Blok 1 – HOOGGEBERGTE ALS ‘WATERTOREN VAN DE WERELD’
Leerlingen verkennen hooggebergten als cruciaal onderdeel van het mondiale watersysteem
Docentinstructie:
Benadruk dat bergen niet alleen landschapselementen zijn, maar functioneren als tijdelijke opslag van water.
Subdoelen:
- begrijpen hoe water in berggebieden wordt opgeslagen;
- verklaren hoe berggebieden water leveren aan lager gelegen gebieden.
Bloom: begrijpen → verklaren
Fragment: 00:47 –01:35 (+ 05:39–06:24)
Fragment: 01:03–01:35 (+ 05:30–06:24)
Watertorens van de wereld
Vraag:
Wat wordt bedoeld met ‘watertorens van de wereld’?
Leg uit en gebruik in je antwoord:
Hoe water wordt opgeslagen in berggebieden
Hoe water naar lager gelegen gebieden stroomt
Welke rol bergen spelen in het wereldwijde watersysteem
Vraag a)
In dit fragment zegt men dat bergketens de ‘watertorens van de wereld’ zijn en legt Walter uit waarom bergwater zo belangrijk is.
Leg uit wat met ‘watertorens van de wereld’ wordt bedoeld.
Neem in je antwoord mee:
• hoe water in berggebieden wordt opgeslagen
• hoe dat water wordt doorgegeven aan lager gelegen gebieden
• welke functie berggebieden hebben in het wereldwijde watersysteem
Vragen bij de film
Vraag b)
Wat bedoelen de makers met de titel Moving Mountains?
Vraag c)
Met welk doel doet Walter Immerzeel onderzoek in de Himalaya?
Vraag b) De titel van de film is Moving Mountains. Wat zouden de makers met deze titel bedoelen?
Antwoord (richting):
Bergen lijken stil te staan, maar zijn voortdurend in beweging: ze groeien door opheffing, slijten door erosie en leveren via water en zwaartekracht continu sediment en water aan lager gelegen gebieden.
Vraag c) Met welk doel doet Walter Immerzeel onderzoek in de Himalaya?
Antwoord (riching):
Hij wil het watersysteem beter begrijpen om te kunnen voorspellen hoeveel water er in de toekomst uit de bergen komt (in de vlaktes)
Van sneeuwvlok tot rivier:
het watersysteem
Waar gaat dit blok over?
Leerlingen volgen het watersysteem stap voor stap van neerslag tot rivier.
Docentinstructie:
Laat leerlingen vooraf de vragen lezen zodat ze gericht kijken.
Subdoelen:
• beschrijven hoe water door het systeem stroomt;
• ordenen van processen binnen één samenhangend systeem.
Bloom: begrijpen → toepassen
Fragment: 03:12 – 04:44
Route van een sneeuwvlok
Vraag:
Beschrijf stap voor stap de route van een sneeuwvlok van neerslag tot rivier.
Gebruik minimaal 5 van deze begrippen:
neerslag
sneeuw
gletsjer
smeltwater
infiltratie
grondwater
rivier
Fragment: 03:12 – 04:44
In dit fragment legt Walter uit dat hij elk vlokje sneeuw en elke druppel water wil volgen van het moment dat het valt tot het water in de rivier terechtkomt.
Vraag versie a) Beschrijf stap voor stap de route van een sneeuwvlok van neerslag tot rivier.
Gebruik minstens vijf van de volgende begrippen en laat zien dat het om één samenhangend systeem gaat:
• neerslag
• sneeuw
• gletsjer
• smeltwater
• infiltratie
• grondwater
• rivier
Zet de processen in de juiste volgorde
Vraag:
Zet de volgende processen in de juiste volgorde:
gletsjer
sneeuwval
infiltratie
smeltwater
rivier
(Schrijf ze als een keten met pijlen →)
Vraag versie b) Orden de processen. Zet in de juiste volgorde:
gletsjer – sneeuwval – infiltratie – smeltwater – rivier
Correcte volgorde:
Sneeuwval → gletsjer → smeltwater → infiltratie → rivier
Meten = weten: onderzoek en modellen
Blok 3 – METEN= WETEN: ONDERZOEK EN MODELLEN
Waar gaat dit blok over?
Dit blok laat zien hoe wetenschappers data verzamelen om modellen te bouwen.
Docentinstructie:
Benadruk dat één meting nooit genoeg is om een complex systeem te begrijpen.
Subdoelen:
• uitleggen waarom meerdere variabelen gemeten worden;
• begrijpen hoe metingen worden gebruikt in modellen.
Bloom: verklaren → analyseren
Fragment: 04:37 – 05:27
Meten in de bergen
Vraag:
Leg uit:
Waarom je veel verschillende variabelen moet meten om waterafvoer en klimaatimpact te voorspellen
Wat er mis kan gaan als je maar één of twee variabelen meet
In de film zie je hoeveel verschillende meetinstrumenten in de bergen worden geplaatst.
Vraag: Leg uit:
• waarom je veel verschillende variabelen moet meten om waterafvoer en klimaatimpact goed te kunnen voorspellen
• wat er mis kan gaan als je maar één of twee variabelen meet.
Meetinstrumenten
Waarvoor gebruiken onderzoekers:
A. Pluviometer
B. Drone
Vraag: Leg uit:
• Waarvoor gebruiken de onderzoekers:
A. Pluviometer (antwoord: → Vaststellen hoeveel neerslag er valt)
B. Drone (antwoord: → Het maken van zeer gedetailleerde hoogtemodellen om onder andere waterstroming en infiltratiepatronen in beeld te brengen.)
Fragment: 08:07 – 10:03
Drones vs. satellieten
Vraag:
Vergelijk drones en satellietbeelden in aardrijkskundig onderzoek.
Leg uit:
Wat resolutie betekent en waarom dit belangrijk is
Wanneer je een drone gebruikt en wanneer een satelliet
Welke beperkingen beide hebben
Vraag: Vergelijk drones en satellietbeelden in aardrijkskundig onderzoek. Leg uit:
• wat resolutie betekent en waarom dat belangrijk is
• wanneer je een drone kiest en wanneer een satelliet
• welke beperkingen bij beide horen
Klimaatverandering en hooggebergte
Blok 4 – KLIMAATVERANDERING EN HOOGGEBERGTE
Waar gaat dit blok over?
Leerlingen analyseren waarom hooggebergten extra klimaatgevoelig zijn.
Docentinstructie:
Leg expliciet het verband tussen temperatuur, sneeuw en waterafvoer.
Subdoelen:
• verklaren waarom kleine temperatuurveranderingen grote gevolgen hebben;
• verbanden leggen tussen klimaat en waterafvoer.
Bloom: verklaren → analyseren
Fragment: 05:30–05:56
Klimaat in het hooggebergte
Vraag:
Waarom is hooggebergte extra gevoelig voor klimaatverandering?
Gebruik in je antwoord het verband tussen:
hoogte en temperatuur
sneeuw en smelten
wateropslag en waterafvoer
Vraag: Walter legt uit dat kleine temperatuurveranderingen in hooggebergte grote gevolgen kunnen hebben. Leg uit waarom hooggebergte extra gevoelig is voor klimaatverandering.
Gebruik in je antwoord het verband tussen:
• hoogte en temperatuur
• sneeuw en smelten
• wateropslag en waterafvoer
Fragment: 05:56–06:28 (+ 07:01–07:45)
Fragment: 05:56–06:28 (+ 07:01–07:45)
Gevolgen stroomafwaarts
Vraag:
Leg uit hoe veranderingen in gletsjers in de Himalaya invloed hebben op mensen stroomafwaarts.
Noem minstens 3 maatschappelijke gevolgen
Koppel elk gevolg aan veranderingen in waterafvoer
Fragment: 05:56 – 06:28 (+ 07:01 – 07:45)
In dit fragment wordt duidelijk dat veranderingen in de Himalaya gevolgen hebben voor mensen die ver stroomafwaarts wonen.
Vraag: Leg het verband uit tussen veranderingen in gletsjers in de Himalaya en het leven van mensen stroomafwaarts. Noem minstens drie maatschappelijke gevolgen en verbind elk gevolg expliciet aan veranderingen in waterafvoer.
Sediment, risico's en
natuurlijke processen
Blok 5 – SEDIMENT, RISICO'S EN NATUURLIJKE PROCESSEN
Waar gaat dit blok over?
Dit blok richt zich op sedimenttransport en natuurlijke risico’s.
Docentinstructie:
Laat zien dat dezelfde processen kansen én risico’s opleveren.
Subdoelen:
- verklaren hoe erosie, transport en sedimentatie samenhangen;
- analyseren van natuurlijke risico’s.
Bloom: analyseren
Fragment: 11:14 – 13:13
Puinwaaier
Vraag a)
Wat is een puinwaaier?
Vraag b)
Leg uit hoe een puinwaaier ontstaat.
Gebruik de begrippen:
erosie
transport
sedimentatie
In dit fragment wordt uitgelegd hoe stenen en puin door water worden verplaatst en waarom dat gevaarlijk kan zijn.
Vraag a) Wat is een puinwaaier?
een kegelvormige afzetting van los materiaal (puin, zand, grind)
Vraag b) Leg uit dat de puinwaaier het gevolg is van erosie, transport en sedimentatie.
Een puinwaaier ontstaat waar een snelstromende rivier of beek een berggebied verlaat en een vlakte instroomt, waardoor de stroomsnelheid abrupt afneemt en het meegevoerde sediment zich in een waaiervorm verspreidt. De puinwaaier is dus het directe resultaat van erosie (losmaken), transport (vervoeren) en sedimentatie (afzetten).
Metingen in de puinwaaier
Vraag c)
Met welk instrument meten ze veranderingen in de puinwaaier?
Vraag d)
Noem twee dingen die ze meten.
Vraag e)
Wat is het doel van deze metingen?
Vraag c) Met welk instrument meten ze de verandering van de puinwaaier?
Met een fotocamera die met een vaste frequentie continue foto’s maakt, om zo een timelapse beeld te krijgen.
Vraag d) Wat meten ze van de puinwaaier? Noem twee zaken die ze meten.
De snelheid waarmee deze groeit of zakt; het soort en de omvang van het gesteente in de puinwaaier.
Vraag e) Wat is het doel van de meting?
Inzicht krijgen in hoe snel het materiaal uit de puinwaaier door transport in rivieren terechtkomt. Daar kan de ‘debris flow’ bijdragen aan overstromingsgevaar.
Wetenschapper in de praktijk:
modellen, IPCC en beleid
Blok 6 – WETENSCHAPPER IN DE PRAKTIJK: MODELLEN, IPCC EN BELEID
Waar gaat dit blok over?
Leerlingen verbinden onderzoek, modellen en beleid.
Docentinstructie:
Leg uit dat wetenschappelijke kennis wordt gebruikt om toekomstscenario’s te maken.
Subdoelen:
• begrijpen hoe modellen worden gebruikt;
• evalueren wat dit betekent voor beleid en samenleving.
Bloom: evalueren → creëren
Fragment: 04:37–07:45 (+ 08:07–10:03)
Fragment: 04:44–07:45 (+ 08:07–10:03)
Vraag: Onderzoek in één vallei
Vraag:
Walter onderzoekt één vallei.
Waarom zegt dit toch iets over de hele Himalaya?
Gebruik in je antwoord:
waar hij onderzoek doet
hoe hij dat doet
hoe hij werkt met verschillende schaalniveaus
In deze fragmenten zie je waar Walter onderzoek doet, hoe hij meet en hoe hij van detailmetingen naar grote conclusies gaat. Walter en zijn team doen onderzoek in één vallei.
Vraag: Waarom is dit toch zinvol voor uitspraken over de hele Himalaya?
Neem in je antwoord mee:
• waar hij onderzoek doet
• hoe hij dat doet
• hoe hij werkt met verschillende schaalniveaus
Als je met het model het watersysteem in een vallei beter begrijpt, kun je het model gebruiken om ook de watersystemen in andere valleien begrijpen.
Van metingen naar voorspellingen
Vraag:
Onderzoekers gebruiken data in een computermodel om de toekomst te voorspellen.
Wat gebeurt er met water als temperatuur stijgt?
Wat betekent dit voor mensen in de vlakten?
Doe een voorspelling:
Begin met: Door klimaatverandering…
Noem gevolgen voor waterafvoer (bijv. overstroming of droogte)
VAN METINGEN NAAR MODELLEN
Vraag: De gegevens (data) uit het onderzoek worden gebruikt in een computermodel. Dat model is als een formule die vele variabelen bevat - zoals temperatuur, hoeveelheid neerslag, reliëf, gesteentesoort – en kan voorspellen wat er gebeurt met de hoeveel water die het gebergte uitstroomt als een of meerdere van die variabelen verandert. De onderzoekers willen weten wat klimaatverandering gaat betekenen voor de beneden gelegen gebieden en hun inwoners. Doe op grond van je kennis over klimaatverandering en het watersysteem een voorspelling over de invloed van klimaatverandering op de watervoorziening in de vlakten.
Bijvoorbeeld:
Vanwege de toegenomen gemiddelde temperatuur zullen gletsjers sneller smelten. Hierdoor…
- grotere kans op overstromingen in de benedenloop.
- grotere kans op droogte omdat de gletsjers verdwijnen
Slotopdracht: Jij bent het IPCC
Het IPCC gebruikt onderzoek om te bepalen
wat klimaatverandering betekent voor mens en natuur.
Opdracht (in 2‑ of 3‑tallen):
Jullie zijn een IPCC‑werkgroep Water & Klimaat
Kies één proces uit de film:
sneeuw & gletsjers
waterafvoer
sediment & risico’s
OPTIONEEL: AFSLUITENDE OPDRACHT – JIJ BENT HET IPCC
Het IPCC gebruikt onderzoek van wetenschappers over de hele wereld om te bepalen wat klimaatverandering betekent voor mens en natuur.
Opdracht (in tweetallen of drietallen)
Stel je voor: jullie zijn een IPCC-werkgroep Water & Klimaat. Jullie moeten één korte boodschap formuleren voor beleidsmakers.
Stap 1 – Kies één proces uit de film:
• sneeuw & gletsjers
• waterafvoer
• sediment & risico’s
Maak een mini-advies
Maak een korte IPCC‑slide of poster (max. 5 zinnen):
Wat gebeurt er?
Waarom is dit belangrijk? (voor mensen)
Wat betekent dit voor de toekomst?
Houd het kort en duidelijk
Gebruik kennis uit de film + les
Presentatie:
30 seconden per groep
Wat is jullie belangrijkste inzicht?
Stap 2 – Maak een mini-advies
Formuleer een IPCC-achtige slide of poster met:
1. Wat gebeurt er?
(feitelijk, gebaseerd op de film)
2. Waarom is dit belangrijk?
(gevolgen voor mensen)
3. Wat betekent dit voor de toekomst?
(bij blijvende opwarming)
Gebruik max. 5 zinnen
Stap 3 – Deel klassikaal
Elke groep licht in 30 seconden toe wat volgens hen het belangrijkste inzicht is.
Afsluiting & reflectie
Terugblik op de les:
Hoe vormen hooggebergten het watersysteem?
Waarom is dit systeem gevoelig voor klimaatverandering?
Reflectievragen:
Vind je het onderzoek van Walter Immerzeel zinvol? Waarom wel/niet?
Zou je zelf mee willen op zo’n expeditie? Leg uit
Noem één nieuw inzicht dat je hebt gekregen over water, bergen of klimaat
5. AFSLUITING & REFLECTIE
Kom terug op het hoofddoel van de les.
Reflectievragen:
A. Vind je het werk van Walter Immerzeel en zijn team zinvol? Waarom wel of niet?
B. Zou je zelf mee willen op een dergelijke expeditie? Leg uit.
C. Noem één nieuw inzicht dat je hebt gekregen over water, bergen of klimaatverandering.