WO I · Les 1 · Europa op scherp

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3

LES 1 / 6

Europa op scherp

Waarom een klein vonkje in 1914 genoeg was

De Eerste Wereldoorlog

Serie van zes lessen over de Eerste Wereldoorlog voor 3 havo/vwo. Kenmerkende aspecten: imperialisme, nationalisme (tijdvak 8) en het voeren van twee wereldoorlogen (tijdvak 9). Image credit: Unknown author (U.S. Naval Historical Center; restauratie Adam Cuerden) / Wikimedia Commons (Public domain)

NA DEZE LES KAN IK...

uitleggen waarom Europa vóór 1914 een kruitvat was.

CENTRALE VRAAG

Waarom stond Europa in 1914 op ontploffen, terwijl er al ruim veertig jaar vrede was?

De Eerste Wereldoorlog

Wat is er nodig om van een ruzie een oorlog te maken?

Activatie. Verwacht woorden als wapens, haat, bondgenoten, trots, geld. Leg straks de link: precies die ingrediënten lagen in 1914 klaar.

EUROPA, 1913

Ruim veertig jaar vrede tussen de grootmachten. Toch stond Europa op ontploffen.

Hoe kan dat?

De Eerste Wereldoorlog

Laat de vraag even hangen. Europa was welvarend, de industrie groeide, vooral in Duitsland. Maar sinds de Duitse eenwording van 1871 keken de grootmachten elkaar steeds wantrouwiger aan, en Frankrijk wilde Elzas-Lotharingen terug. Image credit: Unknown photographer / Wikimedia Commons (Public domain)

VIER OORZAKEN

M · A · I · N

Militarisme

Legers en wapens worden steeds belangrijker.

Allianties

Landen beloven elkaar te helpen in een oorlog.

Imperialisme

Een wedloop om koloniën buiten Europa.

Nationalisme

Trots op het eigen volk, soms ten koste van anderen.

De Eerste Wereldoorlog

De kaarten verschijnen één voor één (klik). Ezelsbruggetje MAIN (Engels: main = belangrijkste) voor de vier lange-termijnoorzaken. De moord in Sarajevo (les 2) is de directe aanleiding.

01

Wapens en bondgenoten

Militarisme en allianties

De Eerste Wereldoorlog

Image credit: Unknown photographer / Wikimedia Commons (Public domain)

1906

De wapenwedloop

Groot-Brittannië bouwt de HMS Dreadnought: sneller en zwaarder bewapend dan elk ander schip. In één klap zijn alle oudere slagschepen verouderd.

Duitsland bouwt meteen mee. Wie heeft straks de grootste vloot? Ook op het land groeien de legers: miljoenen mannen krijgen dienstplicht, en generaals maken al jaren vooraf aanvalsplannen.

HMS Dreadnought, 1906

De Eerste Wereldoorlog

Militarisme = het idee dat een sterk leger de beste manier is om een land te beschermen en dat militairen veel invloed horen te hebben. Image credit: Unknown author (U.S. Naval Historical Center; restauratie Adam Cuerden) / Wikimedia Commons (Public domain)

DE KEIZER

Wilhelm II

Duits keizer van 1888 tot 1918. Hij wil dat Duitsland een wereldmacht wordt, met een grote vloot en koloniën, net als Groot-Brittannië.

Hij houdt van uniformen en parades. In Duitsland hebben militairen veel invloed op de politiek.

Wilhelm II in uniform

De Eerste Wereldoorlog

Wilhelm II was een kleinzoon van de Britse koningin Victoria: veel Europese vorsten waren familie van elkaar, en toch gingen hun landen met elkaar in oorlog. Image credit: Studio of Thomas Heinrich Voigt / Wikimedia Commons (Public domain)

Twee blokken in Europa, 1914

Klik op de gouden punten

Kaart: historicair, Fluteflute & Bibi Saint-Pol, CC BY-SA 2.5

**Groot-Brittannië** Hoort bij de **Triple Entente** (1907). Heeft de grootste vloot en het grootste koloniale rijk.

1

**Frankrijk** Entente. Verloor in 1871 Elzas-Lotharingen aan Duitsland en wil het terug.

2

**Rusland** Entente. Groot, maar arm en traag. Ziet zich als beschermer van alle Slavische volken.

3

**Duitsland** Centrale mogendheden. Voelt zich **omsingeld**: Frankrijk in het westen, Rusland in het oosten.

4

**Oostenrijk-Hongarije** Bondgenoot van Duitsland. Een rijk met elf volken, zie de pijlen: veel van hen willen een eigen staat.

5

**Italië** Hoorde bij het Drievoudig Verbond met Duitsland, maar koos in 1915 de kant van de Entente.

6

**Servië** Klein, maar Rusland staat erachter. Hier, bij Sarajevo, begint het in juni 1914.

7

Laat leerlingen de punten openen, of doe het klassikaal. Vraag bij elk land: aan welke kant staat het, en waarom? Het Ottomaanse Rijk en Bulgarije sloten zich later aan bij de Centrale mogendheden. Image credit: historicair, Fluteflute & Bibi Saint-Pol / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5)

ALLIANTIES

Bedoeld voor vrede, gevaarlijk in een crisis

Afschrikking

Niemand durft een land met sterke vrienden aan te vallen. Dat is het idee.

Domino-effect

Maar een ruzie tussen twee landen sleept zo alle bondgenoten mee.

Omsingeld

Duitsland vreest een oorlog op twee fronten en plant daarom een snelle aanval.

De Eerste Wereldoorlog

Het Duitse gevoel van omsingeling komt terug in les 3 (Schlieffenplan).

Welk land hoorde in 1914 bij de Triple Entente?

A

Het Ottomaanse Rijk

B

Duitsland

C

Oostenrijk-Hongarije

D

Rusland

Goed: Rusland. Wie Oostenrijk-Hongarije of het Ottomaanse Rijk kiest, verwart de twee blokken. Laat de kaart nog eens zien.

Vul de zin aan

Groot-Brittannië en Duitsland deden mee aan een wapenwedloop op zee. Omdat Duitsland tussen Frankrijk en Rusland lag, voelde het zich omsingeld. Een bondgenootschap moest een aanval afschrikken, maar kon ook een domino-effect veroorzaken.

wapenwedloop

Frankrijk

afschrikken

Italië

kolonisatie

uitlokken

Controleer vooral de tweede zin: Frankrijk ligt ten westen, Rusland ten oosten van Duitsland.

02

Koloniën en trots

Imperialisme en nationalisme

De Eerste Wereldoorlog

Image credit: Hogweard / Wikimedia Commons (Public domain)

ONTDEK DE BRON

Wedloop om Afrika

Op de Conferentie van Berlijn (1884-1885) verdelen Europese landen Afrika onder elkaar.

In 1914 is bijna het hele continent een kolonie. Duitsland kwam laat, en voelt zich tekortgedaan.

Klik op de gouden punten.

Kaart: Hogweard, publiek domein

De Eerste Wereldoorlog

**Egypte** Brits (roze). Groot-Brittannië wil een lijn van koloniën van Caïro tot Kaapstad.

1

**Marokko** Frans (paars). In 1905 en 1911 staan Duitsland en Frankrijk hier bijna tegenover elkaar: de **Marokkocrises**.

2

**Kamerun** Duits (blauw). Duitsland heeft vier kolonies, samen veel kleiner dan de Britse en Franse.

3

**Belgisch Congo** Belgisch (oranje). Eerst privébezit van koning Leopold II, berucht om de wreedheden tegen de bevolking.

4

**Abessinië** Een van de twee landen die nog onafhankelijk zijn. Het versloeg Italië in 1896. De andere is Liberia.

5

Imperialisme = het streven van een land om zijn macht uit te breiden over andere gebieden. De Marokkocrises lieten zien hoe koloniale ruzies in Europa zelf spanning gaven. Image credit: Hogweard / Wikimedia Commons (Public domain)

“

Wij willen niemand in de schaduw stellen, maar wij eisen ook voor ons een plaats onder de zon.

Bernhard von Bülow, Duitse minister van Buitenlandse Zaken, in de Rijksdag, 1897

De Eerste Wereldoorlog

Laat leerlingen de bron eerst zelf uitleggen: wat bedoelt hij met ‘een plaats onder de zon’? (Koloniën en wereldmacht, net als Groot-Brittannië en Frankrijk.) Hoe zouden Britten en Fransen dit gelezen hebben? Image credit: Studio of Thomas Heinrich Voigt / Wikimedia Commons (Public domain)

NATIONALISME

Mijn volk eerst

Trots

Fransen willen wraak voor 1871. Duitsers voelen zich superieur.

Volken zonder staat

Serviërs, Tsjechen en Polen willen een eigen land.

Een rijk dat kraakt

Oostenrijk-Hongarije heeft elf volken. Nationalisme kan het uit elkaar laten vallen.

De Eerste Wereldoorlog

Twee soorten nationalisme: dat van grote staten (trots, superioriteit) en dat van onderdrukte volken (streven naar een eigen staat). Voor Oostenrijk-Hongarije was het tweede levensgevaarlijk; dat wordt de kern van les 2.

Waarom zorgde de wedloop om koloniën voor ruzie tussen Duitsland en Frankrijk?

Een goed antwoord noemt dat Duitsland laat was en ook koloniën wilde, terwijl Frankrijk en Groot-Brittannië al veel hadden. Denk aan de Marokkocrises: beide landen wilden Marokko. Misvatting: ‘omdat ze buren waren’, dat verklaart de ruzie over koloniën niet.

Waarom was nationalisme gevaarlijk voor Oostenrijk-Hongarije?

A

Veel volken in het rijk wilden een eigen staat

B

Het land had te weinig koloniën

C

Duitsland wilde het rijk inlijven

D

Het leger was te klein

Goed: veel volken wilden een eigen staat. ‘Te weinig koloniën’ verwart imperialisme met nationalisme.

03

Het kruitvat van Europa

De Balkan

De Eerste Wereldoorlog

Image credit: historicair, Fluteflute & Bibi Saint-Pol / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5)

DE BALKAN

1908

Oostenrijk-Hongarije lijft Bosnië in

Servië wil alle Zuid-Slaven in één staat, ook de Serviërs in Bosnië. Rusland steunt Servië als ‘grote Slavische broer’.

Na de Balkanoorlogen (1912-1913) is Servië groter en zelfverzekerder dan ooit.

De Eerste Wereldoorlog

Een kruitvat is een vat buskruit: één vonk en het ontploft. Het Ottomaanse Rijk verloor in deze jaren bijna al zijn gebied op de Balkan. Image credit: historicair, Fluteflute & Bibi Saint-Pol / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5)

OP WEG NAAR 1914

Vier stappen naar het kruitvat

1871

Duitsland wordt één land en verslaat Frankrijk

1882

Drievoudig Verbond: Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Italië

1907

Triple Entente: Frankrijk, Rusland, Groot-Brittannië

1908

Oostenrijk-Hongarije lijft Bosnië in

De Eerste Wereldoorlog

De stappen verschijnen één voor één.

1

Conferentie van Berlijn verdeelt Afrika

2

Duitsland wordt één land

3

Oostenrijk-Hongarije lijft Bosnië in

4

Drievoudig Verbond

5

De HMS Dreadnought wordt gebouwd

Zet deze gebeurtenissen in de goede volgorde

Veel leerlingen zetten de Conferentie van Berlijn na de Dreadnought. De koloniale wedloop begon al eerder dan de vlootwedloop.

Waarom noemen historici de Balkan het ‘kruitvat van Europa’?

A

Alle grootmachten hadden daar koloniën

B

Het was het armste deel van Europa

C

Er werd daar het meeste buskruit gemaakt

D

Een conflict daar kon via bondgenoten heel Europa meeslepen

Goed: via bondgenoten (Rusland achter Servië, Duitsland achter Oostenrijk-Hongarije) kon een Balkanruzie heel Europa in oorlog brengen. Het ‘buskruit’ is beeldspraak.

DE LINK MET NU

Bondgenoten, toen en nu

TOEN

Vóór 1914 beloofden landen elkaar hulp: de Triple Entente en de Centrale mogendheden.

Bedoeld om een aanval af te schrikken. Maar een ruzie op de Balkan sleepte zo iedereen mee.

NU

Nederland is lid van de NAVO. Artikel 5: een aanval op één lid is een aanval op allen.

Ook bedoeld als afschrikking. Wat is er anders dan in 1914?

De Eerste Wereldoorlog

Mogelijke antwoorden: de NAVO is een verdedigingsverbond met openbare afspraken; landen overleggen voortdurend; kernwapens maken een oorlog tussen grootmachten nog riskanter. Houd het kort: het doel is de vergelijking, geen actualiteitenles.

Welke oorzaak maakte Europa volgens jou het gevaarlijkst, en waarom?

Geen goed of fout antwoord. Let op of leerlingen hun keuze onderbouwen met een voorbeeld uit de les (vlootwedloop, domino-effect, Marokkocrises, Bosnië).

Eén woord voor de sfeer in Europa in 1913

Reflectie. Verwacht: spanning, wantrouwen, trots, angst.

Begrippen

militarisme - het idee dat een sterk leger het belangrijkst is

wapenwedloop - landen proberen elkaar te overtreffen in wapens

alliantie - bondgenootschap: landen beloven elkaar te helpen

Triple Entente - Frankrijk, Rusland en Groot-Brittannië

Centrale mogendheden - Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en hun bondgenoten

imperialisme - een land breidt zijn macht uit over andere gebieden

nationalisme - sterke trots op en inzet voor het eigen volk

veelvolkerenstaat - één staat met veel verschillende volken

De Eerste Wereldoorlog