De Oude Grieken · 2. Griekse stadstaten

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo g, t, mavo, havo, vwo
• Leerjaar 1

DE OUDE GRIEKEN · LES 2

Griekse stadstaten

Kolonies, Sparta, Athene en de eerste democratie

De Oude Grieken

Sluit aan bij de methodes Feniks, Geschiedenis Werkplaats, Memo en Saga. Omgezet in de huisstijl van geschiedenisleraar.nl.

NA DEZE LES KAN IK...

herkennen en uitleggen waarom de Oude Grieken kolonies stichtten en hoe ze hun stadstaten bestuurden.

CENTRALE VRAAG

Waarom trokken Grieken weg uit Griekenland, en wie was de baas in een Griekse stad?

De Oude Grieken

Wat weet je eigenlijk van Griekenland?

Activatie. Verwacht: goden, Olympische Spelen, tempels, vakantie, Athene.

01

Kolonies buiten Griekenland

Op zoek naar een beter leven

De Oude Grieken

EEN ARM LAND

Te weinig vruchtbare grond

Griekenland heeft een droog klimaat en een rotsachtige grond. Maar 20% van het land is geschikt voor landbouw.

Mislukte de oogst, dan was er al snel hongersnood.

De Oude Grieken

Een kolonie is een gebied van een land buiten dat land. Deze dia legt uit waarom de Grieken ze nodig hadden.

ONTDEK DE BRON

Over de Middellandse Zee

Sommige Grieken trekken weg, op zoek naar een beter leven. Met schepen varen ze over de Middellandse Zee.

Rond 750 v. Chr. hebben de Grieken kolonies in Spanje, Italië en Turkije.

Klik op de gouden punten.

De Oude Grieken

**Griekenland** Het moederland. Van hieruit vertrekken de schepen.

1

**Italië** Veel Griekse kolonies in het zuiden van Italië en op Sicilië.

2

**Frankrijk en Spanje** Ook hier stichten Grieken steden, zoals Massalia: het huidige Marseille. Nog verder naar het westen, in Spanje, liggen er meer.

3

**Turkije** De westkust van Turkije zit vol Griekse steden.

4

Een kolonie = een gebied van een land buiten dat land. De rode stippen op de kaart zijn Griekse kolonies.

HANDEL EN CULTUUR

Het moederland en de kolonies

Tussen de kolonies en het ‘moederland’ ontstaat zoveel handel dat de Grieken rond 550 v. Chr. geen nieuwe kolonies meer stichten.

Door de kolonies raken mensen rond de Middellandse Zee bekend met de Griekse cultuur: mythologie, beeldhouwkunst en sport.

Griekse vaas met worstelaars

De Oude Grieken

Vazen als deze werden rond de hele Middellandse Zee verhandeld: zo reisde de cultuur mee.

De Grieken stichtten kolonies. Waarom deden ze dat?

Verwacht: de grond in Griekenland was onvruchtbaar en er was kans op hongersnood, dus zochten mensen elders een beter leven. Misvatting: ‘om andere landen te veroveren’.

02

Griekse stadstaten

Steden die zichzelf bestuurden

De Oude Grieken

POLIS

Steden als landen

Griekenland bestond nog niet als één land. Er waren steden die als landen werden bestuurd, bijvoorbeeld met een eigen koning. Zo'n zelfstandige stad heet een polis: een stadstaat.

Het Parthenon in Athene

De Oude Grieken

Meervoud van polis: poleis.

POLEIS

Veel steden, één cultuur

Eigen bestuur

Poleis (meervoud van polis) worden op verschillende manieren bestuurd.

Zelfde cultuur

Ze hebben wel vaak dezelfde Griekse cultuur, taal en goden.

Twee bekende

De bekendste poleis zijn Athene en Sparta.

De Oude Grieken

Klik de kaarten één voor één tevoorschijn.

STADSTAAT

Sparta

Een koning is de baas: een monarchie.

Oorlog en het leger zijn heel belangrijk. Kinderen krijgen een zware, Spartaanse opvoeding. Er zijn slaven.

Standbeeld van de Spartaanse koning Leonidas

De Oude Grieken

Leonidas was koning van Sparta en vocht in 480 v. Chr. bij Thermopylae tegen de Perzen.

STADSTAAT

Athene

Het volk is de baas: een democratie.

Oorlog en het leger zijn minder belangrijk. Kinderen krijgen een opvoeding met veel kunst en cultuur. Ook hier zijn slaven.

Griekse vaas met een schoolscène

De Oude Grieken

Vergelijk met Sparta: laat leerlingen de twee dia's naast elkaar samenvatten.

Welk bestuur had de stad Athene?

A

Keizer

B

Democratie

C

Adel

D

Koning

Goed: democratie. ‘Koning’ is het bestuur van Sparta.

I. Athene lag in Griekenland, Sparta niet. II. Athene was een stadstaat, Sparta niet.

A

Stelling I is juist, stelling II is onjuist

B

Stelling I is onjuist, stelling II is juist

C

Stelling I en II zijn allebei juist

D

Stelling I en II zijn allebei onjuist

Beide stellingen zijn onjuist: Athene en Sparta lagen allebei in Griekenland en waren allebei een stadstaat.

03

De Atheense democratie

Het volk is de baas

De Oude Grieken

ATHENE

In Athene was het volk de baas. Er werd gestemd over belangrijke beslissingen.

Maar dat was niet altijd zo geweest...

De Oude Grieken

ROND 600 V. CHR.

600

Macht voor de rijken

Athene was waarschijnlijk ooit een monarchie. De laatste koning was misschien Kodros.

Rond 600 v. Chr. wordt Athene bestuurd door rijke families, die bloedige ruzies om de macht hebben. De inwoners hebben weinig te vertellen.

De Oude Grieken

Het jaartal is een ‘rond’ jaartal: de bronnen zijn onzeker.

594 V. CHR.

Solon: geen slaven door schulden

Was het graan duur, dan kregen arme Atheners graan van de rijke families. Konden ze dat niet terugbetalen, dan werden ze verkocht als slaaf!

Solon komt met nieuwe wetten: je kunt niet meer als slaaf worden verkocht.

Solon schrijft zijn wetten

De Oude Grieken

Solon is een van de zeven wijzen van Griekenland.

ROND 500 V. CHR.

500

Kleisthenes: het volk beslist

Ondanks de wetten van Solon blijft het verschil tussen arm en rijk groot, en er komen nieuwe ruzies.

Kleisthenes komt met nieuwe wetten en voert een échte democratie in.

De Oude Grieken

Democratie komt van het Griekse dèmos (volk) en kratos (macht).

ATHENE

Kenmerken van de Atheense democratie

Wie stemt?

Atheense vrije mannen met burgerrecht.

Direct

Iedere burger stemt zelf over elk besluit: directe democratie.

Buiten

De volksvergadering is in de open lucht.

Onbetaald

Meebesturen is een onbetaalde baan.

De Oude Grieken

SCHERVENGERICHT

Ostracisme

Om te voorkomen dat één persoon te veel macht krijgt, kunnen de Atheners stemmen met een scherf.

Elke burger krast een naam op een potscherf: een ostrakon.

Een ostrakon met een ingekraste naam

De Oude Grieken

De persoon die het vaakst genoemd werd, moest tien jaar de stad uit (verbanning). Dat is het antwoord op een van de quizvragen: vertel het pas daarna.

DEMOCRATIE?!

Niet helemaal... alleen mannelijke burgers mochten meepraten: ongeveer 16% van de bevolking.

Vrouwen, slaven en vreemdelingen mochten niet meepraten.

De Oude Grieken

Wat betekent democratie?

A

Een tiran regeert

B

Een kleine groep rijken regeert

C

Een koning regeert

D

Het volk regeert

Goed: het volk regeert. ‘Een kleine groep rijken’ is hoe Athene rond 600 v. Chr. werd bestuurd.

Wie mochten meebeslissen in de Atheense democratie?

A

Mannen

B

Vrouwen

C

Slaven

D

Vreemdelingen

Goed: mannelijke burgers, ongeveer 16% van de bevolking.

In Athene kreeg je burgerrecht als...

A

Je in Athene geboren was

B

Je vader in Athene geboren was

C

Je beide ouders in Athene geboren waren

D

Je moeder in Athene geboren was

Goed: beide ouders moesten uit Athene komen.

De persoon die het vaakst genoemd werd tijdens het schervengericht...

A

Werd meteen vermoord

B

Mocht nooit meer in Athene komen

C

Werd voor tien jaar verbannen uit Athene

D

Moest tien jaar de gevangenis in

Goed: tien jaar verbanning.

DEN HAAG

Onze democratie

Ook Nederland is een democratie. Maar wij stemmen niet zelf over elk besluit: we kiezen mensen die voor ons beslissen, in de Eerste en Tweede Kamer.

De Tweede Kamer

De Oude Grieken

Dit heet een indirecte democratie. Zie de vergelijking op de volgende dia.

DE LINK MET NU

Athene en Nederland

ATHENE

• Vrije mannen met burgerrecht

• Directe democratie

• Volksvergadering (buiten)

• Ostracisme tegen te veel macht

• Onbetaalde baan

NEDERLAND

• Alle mannen en vrouwen vanaf 18 jaar

• Indirecte democratie

• Eerste en Tweede Kamer (binnen)

• Verkiezingen, meestal om de 4 jaar

• Betaalde baan

De Oude Grieken

Laat leerlingen per regel het verschil benoemen. Overeenkomst: in beide mogen burgers meebeslissen, en er wordt gestemd.

Geef één overeenkomst tussen de Atheense democratie en de democratie in Nederland.

Verwacht: in beide beslist het volk mee; er wordt gestemd; er zijn regels tegen te veel macht bij één persoon.

Geef twee verschillen tussen de Atheense democratie en de democratie in Nederland.

Verwacht: wie mag stemmen (alleen mannelijke burgers / iedereen vanaf 18), direct / indirect, buiten / binnen in de Kamer, onbetaald / betaald.

VIDEO

Griekse staatsvormen

De Oude Grieken

VIDEO

Histoclips: De Oude Grieken

De Oude Grieken

JAARTALLEN

Jaartallen uit deze les

800 v. Chr.

Grieken stichten kolonies (tot ± 550 v. Chr.)

600 v. Chr.

Rijke families besturen Athene

594 v. Chr.

De wetten van Solon

500 v. Chr.

Kleisthenes: Athene wordt een democratie

De Oude Grieken

PERSONEN

Personen uit deze les

Leonidas

Koning van Sparta, bekend van de strijd tegen de Perzen.

Kodros

Misschien de laatste koning van Athene.

Solon

Maakt in 594 v. Chr. nieuwe wetten: geen slaven door schulden.

Kleisthenes

Voert rond 500 v. Chr. de democratie in.

De Oude Grieken

Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.

Reflectie. Geen goed of fout antwoord.

Stel 1 vraag over iets dat je deze les nog niet zo goed hebt begrepen.

Gebruik de vragen om de volgende les mee te beginnen.

Begrippen

kolonie - een gebied van een land buiten dat land

polis - een stadstaat: een stad die zichzelf bestuurt

democratie - het volk is de baas

monarchie - een koning is de baas

burger - iemand met burgerrecht, die mag meebeslissen

ostracisme - het schervengericht: verbanning voor wie te veel macht krijgt

De Oude Grieken