WO I · Les 6 · Een vrede zonder rust
LES 6 / 6
Een vrede zonder rust
Het Verdrag van Versailles en de lange schaduw van de oorlog
De Eerste Wereldoorlog
Lesson duration is: 50 minItems in this lesson
LES 6 / 6
Een vrede zonder rust
Het Verdrag van Versailles en de lange schaduw van de oorlog
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: William Orpen / Wikimedia Commons (Public domain)
NA DEZE LES KAN IK...
uitleggen wat er in het Verdrag van Versailles werd besloten en waarom veel Duitsers het oneerlijk vonden.
CENTRALE VRAAG
Waarom zeggen historici dat de vrede van 1919 de volgende oorlog al in zich droeg?
De Eerste Wereldoorlog
This item has no instructions
Eén woord: wat maakt een vrede eerlijk?
Activatie. Verwacht: gelijk, samen, niet wraak, overleg. Leg de antwoorden later naast wat er in Versailles gebeurde.
01
Vrede sluiten in Parijs
De overwinnaars aan tafel
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Edward N. Jackson (US Army Signal Corps) / Wikimedia Commons (Public domain)
PARIJS, 1919
De Grote Vier
Lloyd George (Groot-Brittannië), Orlando (Italië), Clemenceau (Frankrijk) en Wilson (VS) beslissen over de vrede. Duitsland mag niet meepraten; Rusland is er ook niet bij.
Van links naar rechts: Lloyd George, Orlando, Clemenceau, Wilson
De Eerste Wereldoorlog
Laat leerlingen eerst raden wie wie is, voor je de tekst voorleest. In Rusland woedde in 1919 een burgeroorlog. Image credit: Edward N. Jackson (US Army Signal Corps) / Wikimedia Commons (Public domain)
TWEE DOELEN
Een eerlijke vrede, of een harde?
WILSON (VS)
Veertien punten: een vrede zonder wraak. Elk volk mag zelf zijn staat kiezen: zelfbeschikkingsrecht.
Een Volkenbond moet nieuwe oorlogen voorkomen.
CLEMENCEAU (FRANKRIJK)
Frankrijk is twee keer binnengevallen, in 1870 en 1914, en ligt in puin.
Duitsland moet betalen voor de schade, en zwak blijven, zodat het nooit meer kan aanvallen.
De Eerste Wereldoorlog
Lloyd George zat er tussenin: hij wilde Duitsland straffen (dat wilden de Britse kiezers), maar niet zo hard dat het een gevaarlijk en wraakzuchtig land zou worden.
28 JUNI 1919
1871
Dezelfde zaal, andere winnaar
Het verdrag wordt getekend in de Spiegelzaal van Versailles, precies vijf jaar na de moord in Sarajevo.
In dezelfde zaal werd in 1871 het Duitse keizerrijk uitgeroepen. Voor Duitsland een pijnlijke plek.
De Eerste Wereldoorlog
Schilderij van William Orpen, die als officiële kunstenaar bij de ondertekening was. De plek was bewust gekozen door Frankrijk: wraak voor 1871. Image credit: William Orpen / Wikimedia Commons (Public domain)
Waarom was de Spiegelzaal een vernederende plek voor Duitsland?
Daar was in 1871 het Duitse keizerrijk uitgeroepen
Daar woonde de Duitse keizer
Daar was Franz Ferdinand vermoord
Daar was de wapenstilstand getekend
Goed. ‘De wapenstilstand’ is een verleidelijke fout: die werd getekend in een treinwagon bij Compiègne (les 5).
Vul de zin aan
President Wilson wilde een vrede zonder wraak. Hij vond dat elk volk zelf zijn staat mocht kiezen: het zelfbeschikkingsrecht. De Franse leider Clemenceau wilde vooral dat Duitsland zwak zou blijven.
Controleer dat leerlingen Wilson en Clemenceau niet omdraaien: dat is de meest gemaakte fout.
02
Het Verdrag van Versailles
Wat Duitsland moest
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: William Orpen / Wikimedia Commons (Public domain)
HET VERDRAG
Wat moest Duitsland?
Schuld
Artikel 231: Duitsland en zijn bondgenoten zijn schuldig aan de oorlog.
Betalen
Herstelbetalingen: in 1921 vastgesteld op 132 miljard goudmark.
Een klein leger
Hooguit 100.000 man. Geen tanks, luchtmacht of duikboten.
Gebied kwijt
Elzas-Lotharingen naar Frankrijk, een groot stuk naar Polen, alle koloniën.
De Eerste Wereldoorlog
Duitsland verloor ongeveer 13 procent van zijn grondgebied en 10 procent van zijn bevolking. Ook het Rijnland mocht geen soldaten meer hebben. Het bedrag van 132 miljard goudmark werd later een paar keer verlaagd.
Een nieuwe kaart van Europa, 1923
Klik op de gouden punten
Kaart: Historicair / Fluteflute, CC BY-SA 2.5
Vergelijk met de bondgenotenkaart uit les 1. Die Duitse minderheid in Tsjechoslowakije (het Sudetenland) wordt in 1938 een aanleiding voor de volgende crisis: een mooie vooruitblik naar de Tweede Wereldoorlog. Image credit: Historicair; bewerking Fluteflute / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5)
“
Welke hand zou niet verdorren die zichzelf en ons zulke ketenen aanlegt?
Philipp Scheidemann, Duitse regeringsleider, over het ontwerp van het vredesverdrag, 12 mei 1919
De Eerste Wereldoorlog
Scheidemann trad liever af dan te tekenen. Duitsland moest uiteindelijk toch tekenen, anders zou de oorlog verdergaan. Veel Duitsers noemden het verdrag daarom een ‘Diktat’: een opgelegde vrede.
Wat stond er in artikel 231 van het Verdrag van Versailles?
Dat Duitsland een leger van 100.000 man mocht hebben
Dat Duitsland en zijn bondgenoten schuldig waren aan de oorlog
Dat de Volkenbond werd opgericht
Dat Elzas-Lotharingen naar Frankrijk ging
Alle vier de antwoorden staan in het verdrag; alleen het eerste is artikel 231, het ‘oorlogsschuldartikel’. Dat maakt de vraag lastig: goed lezen.
Waarom noemden veel Duitsers het verdrag een ‘Diktat’?
Verwacht: Duitsland mocht niet meepraten en moest tekenen, anders ging de oorlog verder: de vrede werd opgelegd. Sterke antwoorden noemen ook de schuldvraag (artikel 231). Misvatting: ‘omdat het verdrag in het Duits was’.
03
De lange schaduw
Wat bleef er over?
De Eerste Wereldoorlog
Image credit: Nenea hartia / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
GENÈVE, 1920
De Volkenbond
Landen moeten ruzies oplossen met overleg en straffen (sancties), niet met oorlog.
Maar de Volkenbond is zwak: de VS doen zelf niet mee, Duitsland en de Sovjet-Unie mogen eerst niet, en er is geen eigen leger.
Vergadering van de Volkenbond in Genève
De Eerste Wereldoorlog
Ironisch: de Volkenbond was het idee van Wilson, maar de Amerikaanse Senaat stemde tegen het verdrag. De VS bleven er daarom buiten. Duitsland werd in 1926 lid. Image credit: Bundesarchiv, Bild 102-09042 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 de)
NOVEMBER 1923
200 mld
mark voor één brood
De herstelbetalingen drukken zwaar. Frankrijk bezet het Ruhrgebied omdat Duitsland niet betaalt, en het geld wordt waardeloos: hyperinflatie.
Veel Duitsers geloven de dolkstootlegende: het leger was niet verslagen, maar in de rug gestoken door politici.
De Eerste Wereldoorlog
Spaargeld en pensioenen werden waardeloos: vooral de middenklasse verloor alles. Extreme partijen, ook de NSDAP van Hitler, maakten gebruik van die woede. Op de foto: een man plakt zijn muur vol met bankbiljetten, goedkoper dan behang. Image credit: Georg Pahl, Bundesarchiv Bild 102-00104 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 de)
DOORN
Een keizer in Nederland
Op 10 november 1918 vlucht Wilhelm II naar Nederland. De overwinnaars willen hem berechten, maar Nederland weigert hem uit te leveren. Hij woont tot zijn dood in 1941 in Huis Doorn, nu een museum.
Wilhelm II in Doorn met zijn vrouw Hermine
De Eerste Wereldoorlog
Artikel 227 van het verdrag wilde de keizer voor een internationaal tribunaal brengen. Nederland beriep zich op zijn neutraliteit en op het recht om politieke vluchtelingen op te vangen. Image credit: Bundesarchiv, Bild 102-11383 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0 de)
PASSENDALE
Herinneren
Tyne Cot is de grootste Britse militaire begraafplaats ter wereld: bijna 12.000 graven, veel zonder naam.
Op de muur staan nog ruim 34.000 namen van vermisten. In heel Europa staan monumenten voor de gesneuvelden.
Tyne Cot Cemetery · Nenea hartia, CC BY-SA 4.0
De Eerste Wereldoorlog
Op veel grafstenen zonder naam staat ‘Known unto God’: alleen God weet wie hier ligt. Image credit: Nenea hartia / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Zet in de goede volgorde
1919, 1920, 1923, 1939. De tijdlijn maakt de centrale vraag zichtbaar: minder dan twintig jaar tussen de ene en de volgende oorlog.
Waarom lukte het de Volkenbond vaak niet om oorlogen te voorkomen?
Duitsland was de leider van de Volkenbond
De Volkenbond bestond maar één jaar
Belangrijke landen deden niet mee en er was geen eigen leger
De Volkenbond was alleen voor Europese landen
Goed. ‘Duitsland was de leider’ klopt niet: Duitsland mocht pas in 1926 lid worden.
DE LINK MET NU
Van Volkenbond naar VN en EU
TOEN
1919: Duitsland wordt gestraft en vernederd. De Volkenbond is te zwak om een nieuwe oorlog te voorkomen.
NU
Na 1945 komen de Verenigde Naties, nu mét de grootmachten. West-Duitsland wordt niet gestraft maar geholpen.
Frankrijk en Duitsland gaan samenwerken: het begin van de Europese Unie.
De Eerste Wereldoorlog
Les uit Versailles: een vernederde verliezer is gevaarlijk. Het Marshallplan (1948) en de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (1951) zijn uitgewerkte voorbeelden. Nederland was er vanaf het begin bij.
Was het Verdrag van Versailles volgens jou een eerlijke vrede? Waarom (niet)?
Geen vast antwoord. Sterke antwoorden bekijken het vanuit meer kanten: Frankrijk (enorme schade, twee keer aangevallen) en Duitsland (niet mogen meepraten, schuld, herstelbetalingen). Vergelijk met het woordweb aan het begin: wat maakt een vrede eerlijk?
Eén woord dat de hele Eerste Wereldoorlog voor jou samenvat
Afsluiting van de serie. Bewaar de woordwolk eventueel voor een herhalingsles.
Begrippen
Veertien punten - Wilsons plan voor een eerlijke vrede
zelfbeschikkingsrecht - elk volk mag zelf bepalen bij welke staat het hoort
Verdrag van Versailles - de vrede met Duitsland, 28 juni 1919
oorlogsschuldartikel - artikel 231: Duitsland is schuldig
herstelbetalingen - geld dat Duitsland moest betalen voor de schade
Volkenbond - internationale organisatie voor vrede, 1920
hyperinflatie - geld wordt razendsnel minder waard
dolkstootlegende - de mythe dat het Duitse leger in de rug werd gestoken
De Eerste Wereldoorlog
This item has no instructions