Halloween: van Keltisch vuur tot pompoenlicht

• New lesson editor
• Geschiedenis
• LessonUp
• Middelbare school
• Basisschool
• vmbo, mavo, havo, vwo
• Groep 6-8
• Leerjaar 1,2

Halloween: van Keltisch vuur tot pompoenlicht

Waar komt het griezelfeest vandaan? En hoeveel weet jij er eigenlijk van?

Centrale vraag van de les: hoe werd een oud Keltisch oogstfeest het griezelfeest dat we nu kennen? De les bestaat uit vier korte delen, elk met een quizronde, en eindigt met de grote griezelquiz.

Wat ga je leren?

Ik kan uitleggen hoe een oud Keltisch feest uitgroeide tot het Halloween van nu.

Vier jij Halloween?

1

Ja, ik ga verkleed langs de deuren

2

Ja, ik ga naar een Halloweenfeest

3

Nee, maar ik vind het wel leuk

4

Nee, het is niks voor mij

Geen goed of fout. Handig om te zien hoeveel leerlingen het feest zelf kennen.

Waar denk jij aan bij Halloween?

Verwacht: pompoen, snoep, spoken, heksen, verkleden. Bijna niemand noemt Kelten, heiligen of de doden. Kom daar aan het eind van de les op terug.

Deel 1: Samhain

Het feest van de Kelten, meer dan 2000 jaar geleden

Wie waren de Kelten?

• Volken in onder meer Ierland, Schotland, Wales en Bretagne

• Boeren en veehoeders: hun leven draaide om de seizoenen

• Hun jaar had twee helften: een lichte en een donkere

• Hun priesters en geleerden heetten druïden

31 oktober: het einde van de zomer

Samhain (spreek uit: sauw-in) betekent ongeveer "einde van de zomer".

• De oogst was binnen, het vee kwam van de wei

• De donkere helft van het jaar begon

• Een Keltische dag begon bij zonsondergang, dus het feest begon op de avond van 31 oktober

Een dunne grens

In de nacht van Samhain was de grens tussen de wereld van de levenden en die van de doden volgens de Kelten heel dun.

Geesten van voorouders kwamen op bezoek. Maar ook boze geesten en feeën dwaalden rond.

Hier ligt de kern van alles wat later komt, zoals geesten, verkleden en lichtjes.

Vuur en vermommingen

• Druïden staken grote vreugdevuren aan

• Mensen doofden hun haardvuur en staken het opnieuw aan met vuur van het vreugdevuur

• Ze droegen dierenvellen en maskers, zodat geesten hen niet herkenden

• Ze zetten eten neer voor de geesten van hun voorouders

Wat vierden de Kelten met Samhain?

A

Het begin van de lente

B

Het einde van de zomer en de oogst

C

De langste dag van het jaar

D

De verjaardag van hun koning

Wie de lente kiest, verwart Samhain met een voorjaarsfeest. Samhain is juist het begin van de donkere helft.

Waarom verkleedden de Kelten zich?

A

Om prijzen te winnen bij de vuren

B

Om indruk te maken op de druïden

C

Om warm te blijven in de koude nacht

D

Om niet herkend te worden door geesten

Dierenvellen hielden ook warm, maar de reden in de verhalen is dat geesten je zo niet herkenden.

Waarom begon Samhain al op 31 oktober?

A

Omdat 1 november een Romeinse feestdag was

B

Omdat het dan altijd volle maan was

C

Omdat een Keltische dag begon bij zonsondergang

D

Omdat de druïden alleen 's nachts werkten

Het feest hoorde bij 1 november, maar begon dus de avond ervoor. Vandaar de avond van 31 oktober.

Vul de ontbrekende woorden in

De Kelten verdeelden het jaar in een lichte en een donkere helft. Met Samhain begon die tweede helft. De druïden staken grote vuren aan, en mensen droegen dierenvellen om de geesten te misleiden.

donkere

druïden

dierenvellen

koude

ridders

harnassen

Deel 2: All Hallows' Eve

Hoe de kerk het oude feest overnam

De kerk komt

• Het christendom verspreidde zich over Ierland en Groot-Brittannië

• De kerk verbood oude feesten liever niet, maar gaf ze een nieuwe betekenis

• In de 8e eeuw legde paus Gregorius III Allerheiligen op 1 november

• Later kwam daar Allerzielen bij, op 2 november, voor alle overledenen

Waar komt het woord vandaan?

• Hallow is Oudengels voor heilige

• All Hallows' Day = Allerheiligen

• De avond ervoor heette All Hallows' Evening

• Ingekort: Hallowe'en, en uiteindelijk Halloween

Halloween betekent dus letterlijk: de avond voor Allerheiligen.

Zingen voor een koekje

• Souling: in de middeleeuwen gingen arme mensen rond Allerzielen langs de deuren

• Ze baden voor de doden, in ruil voor een soul cake, een kruidig koekje

• Guising: Schotse en Ierse kinderen gingen verkleed langs de deuren, voor eten of een muntje

Klinkt bekend? Dit is de voorloper van trick or treat.

Wat betekent "Halloween" letterlijk?

A

De avond voor Allerheiligen

B

De nacht van de heksen

C

Het feest van de pompoen

D

De dag van de geesten

Wat kregen arme mensen bij souling?

A

Een kaars voor in het raam

B

Een soul cake, een kruidig koekje

C

Een appel uit de boomgaard

D

Een muntje van de kerk

Het muntje hoort bij guising in Schotland en Ierland, niet bij souling.

Vul de ontbrekende woorden in

Het Oudengelse woord hallow betekent heilige. Daarom heette de avond voor Allerheiligen All Hallows' Evening, later ingekort tot Halloween. Op 2 november herdenkt de kerk met Allerzielen alle overledenen.

hallow

Evening

2 november

holy

Night

1 november

Waarom zou de kerk een feest vernieuwen in plaats van verbieden?

Een goed antwoord: mensen waren aan het feest gehecht, dus een verbod werkt slecht. Door er een christelijke betekenis aan te geven, bleven de gewoontes en veranderde het geloof erachter. Veel leerlingen zeggen "omdat de paus het leuk vond"; vraag dan door naar wat de gewone mensen ervan zouden vinden.

Deel 3: Een reis over de oceaan

Van raap tot pompoen, van Ierland tot jouw straat

Het verhaal van Stingy Jack

• De gierige Jack was de duivel twee keer te slim af

• Na zijn dood mocht hij hemel én hel niet in

• Met één gloeiend kooltje in een uitgeholde raap dwaalt hij rond

De foto is een echte oude rapenlantaarn uit het Museum of Country Life in Ierland. Image credit: Rannpháirtí anaithnid / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 (Museum of Country Life, Ierland)

Van raap naar pompoen

• Eerst sneden Ieren gezichten in rapen en knollen

• 1845-1849: veel Ieren vluchten voor de aardappelhongersnood naar Amerika

• Daar vinden ze pompoenen, veel makkelijker uit te hollen

Image credit: Beth Teutschmann / Unsplash via Wikimedia Commons, CC0

Trick or treat!

• In Amerika werd Halloween een feest voor de hele buurt

• Trick or treat stond in 1927 voor het eerst in een krant, in Canada

• Na de Tweede Wereldoorlog werd langs de deuren gaan heel gewoon

• Geen snoep? Dan volgde een grap (trick)

De eerste bekende vermelding staat in de Lethbridge Herald (Alberta, Canada) van november 1927. Image credit: Silar / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Halloween in Nederland

• Pas sinds ongeveer het jaar 2000 populair, via films, series en winkels

• Amerikanen geven elk jaar meer dan 10 miljard dollar uit aan Halloween

• Nederland had al een eigen lichtjesfeest: Sint-Maarten op 11 november

• Ook dan gaan kinderen met lampionnen en liedjes langs de deuren

Leuke vraag voor de klas, als er tijd is, is wie er met Sint-Maarten weleens langs de deuren is geweest.

Waarin sneden de Ieren eerst hun lantaarns?

A

In pompoenen

B

In meloenen

C

In appels

D

In rapen en knollen

De pompoen is de Amerikaanse versie. Wie pompoen kiest, heeft de reis over de oceaan gemist.

Hoe kwam Halloween in Amerika terecht?

A

Amerikaanse soldaten namen het mee uit Europa

B

Nederlandse kolonisten brachten het naar New York

C

Ierse emigranten namen het mee

D

Een snoepfabrikant bedacht het als reclame

Zet de geschiedenis van Halloween op volgorde

1

Kelten vieren Samhain met vreugdevuren

2

Paus Gregorius III legt Allerheiligen op 1 november

3

"Trick or treat" staat voor het eerst in de krant

4

Halloween wordt populair in Nederland

5

Arme mensen gaan langs de deuren voor soul cakes

6

Ierse emigranten nemen Halloween mee naar Amerika

Souling en de paus worden vaak omgedraaid. Allerheiligen op 1 november moest er eerst zijn voordat mensen rond Allerzielen langs de deuren gingen.

Al bij de Kelten, of pas later?

Al bij de Kelten

Pas later

Vreugdevuren

Pompoenlantaarns

Trick or treat

Vermommingen

Eten voor geesten

Soul cakes

Vermommingen en eten voor de doden gaan terug tot Samhain. Soul cakes komen uit de middeleeuwen, pompoenen en trick or treat uit Amerika.

Deel 4: Wie is wie op Halloween?

De verhalen achter zwarte katten, vleermuizen en monsters

Oranje, zwart en beestjes

• Oranje staat voor de oogst en de herfst, zwart voor de nacht en de donkere helft van het jaar

• Zwarte katten: in de middeleeuwen dachten mensen dat heksen in zwarte katten konden veranderen

• Vleermuizen: de vreugdevuren trokken insecten aan, en die lokten vleermuizen

Monsters uit boeken

• Frankenstein (1818) van Mary Shelley. Frankenstein is de maker, het monster heeft geen naam

• Dracula (1897) van de Ier Bram Stoker

• Mummies: eng sinds het graf van Toetanchamon (1922)

De gravure komt uit de uitgave van 1831. Het monster zit op de grond, de wetenschapper Victor Frankenstein vlucht door de deur. Image credit: Theodor von Holst, 1831 / Wikimedia Commons, publiek domein

Día de los Muertos

• In Mexico is op 1 en 2 november de Dag van de Doden

• Een vrolijk feest om overleden familie te herdenken

• Met altaren (ofrendas), kaarsjes en suikerschedels

Image credit: Luisroj96 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Wie is Frankenstein in het boek?

A

De wetenschapper die het monster maakt

B

Het monster zelf

C

De dokter uit het dorp

D

Een graaf uit Transsylvanië

De meeste leerlingen denken dat het monster Frankenstein heet. Dat is dé misvatting over dit boek.

Waarom horen vleermuizen bij Halloween?

A

Ze vliegen alleen in de herfst

B

Vuren trokken insecten aan, en die lokten vleermuizen

C

De Kelten zagen vleermuizen als goden

D

Ze worden wakker op 31 oktober

Wat is het grootste verschil tussen Halloween en Día de los Muertos?

Een goed antwoord: Halloween draait nu vooral om griezelen en snoep, Día de los Muertos om het liefdevol herdenken van overleden familie. Wie zegt "het is gewoon de Mexicaanse Halloween", mist dat verschil.

De grote griezelquiz

Tien vragen. Hoe griezelig goed ben jij?

Tel per leerling of per groepje de goede antwoorden. Een paar vragen gaan over weetjes die nog niet in de les zaten, dus gokken mag.

Vraag 1: Hoe heet de angst voor Halloween?

A

Arachnofobie

B

Claustrofobie

C

Samhainofobie

D

Nyctofobie

Arachnofobie is angst voor spinnen, claustrofobie voor kleine ruimtes, nyctofobie voor het donker.

Vraag 2: Een pompoen is eigenlijk een...

A

Groente

B

Vrucht, een soort bes

C

Knol

D

Noot

Een pompoen groeit uit een bloem en draagt zaden. Botanisch is dat een vrucht, net als een komkommer.

Vraag 3: Hoe zwaar is de zwaarste pompoen ooit?

A

Ongeveer 300 kilo

B

Ongeveer 600 kilo

C

Ongeveer 900 kilo

D

Ongeveer 1280 kilo

De Britse tweelingbroers Ian en Stuart Paton wogen in oktober 2025 hun pompoen "Muggle": 1278,8 kilo, zwaarder dan een kleine auto. Het vorige record (2023) was 1247 kilo.

Vraag 4: Welke goochelaar stierf op Halloween 1926?

A

Harry Houdini

B

David Copperfield

C

Hans Klok

D

Tommy Cooper

Houdini, de beroemde ontsnappingskunstenaar, stierf op 31 oktober 1926. David Copperfield en Hans Klok leven nog. Image credit: LaPine Studios, ca. 1910 / Wikimedia Commons, publiek domein

Vraag 5: Welk land is de bakermat van Halloween?

A

De Verenigde Staten

B

Mexico

C

Engeland

D

Ierland

Amerika maakte het groot, maar de wortels liggen bij de Kelten in Ierland.

Vraag 6: Hoeveel procent van een pompoen is water?

A

Ongeveer 50 procent

B

Ongeveer 70 procent

C

Ongeveer 90 procent

D

Ongeveer 99 procent

Vraag 7: Waar woont graaf Dracula?

A

In Schotland

B

In Transsylvanië

C

In Egypte

D

In Beieren

Transsylvanië ligt in het huidige Roemenië. Image credit: Archibald Constable and Company, 1897 / Wikimedia Commons, publiek domein

Vraag 8: Welke bloem hoort bij Día de los Muertos?

A

De tulp

B

De roos

C

De zonnebloem

D

De goudsbloem

De felle kleur en geur van goudsbloemen zouden de zielen de weg naar huis wijzen.

Vraag 9: Wanneer is er weer volle maan op Halloween?

A

In 2027

B

In 2031

C

In 2039

D

In 2050

De laatste keer was in 2020. Een volle maan op Halloween komt maar een paar keer per eeuw voor.

Vraag 10: Wat deed Stingy Jack met zijn kooltje?

A

Hij stopte het in een uitgeholde raap

B

Hij stak er een vreugdevuur mee aan

C

Hij brandde er de hemelpoort mee open

D

Hij verwarmde er zijn huis mee

Bonusvraag: zet de monsters op volgorde van tijd

1

Het graf van Toetanchamon wordt ontdekt

2

Het boek Frankenstein verschijnt

3

De film Ghostbusters komt uit

4

Het boek Dracula verschijnt

1818, 1897, 1922, 1984.

Wat is het beste Halloweenkostuum?

1

Heks

2

Vampier

3

Spook

4

Skelet

5

Zombie

Voor de lol. Vraag de winnaars waar hun monster volgens deze les vandaan komt.

Welk weetje van vandaag ga jij thuis vertellen?

Geen goed antwoord. Laat twee of drie leerlingen hun weetje voorlezen als afsluiter.

Woorden van deze les

Kelten - oude volken in onder meer Ierland en Schotland

Samhain - Keltisch feest op 31 oktober, einde van de zomer

druïde - Keltische priester en geleerde

Allerheiligen - feestdag voor alle heiligen, 1 november

Allerzielen - dag voor alle overledenen, 2 november

souling - bidden voor de doden in ruil voor een koekje

Jack-o'-lantern - uitgeholde raap of pompoen met licht

Klik hier voor meer kant-en-klare

LessonUp Original themalessen.