Nog LUIDER 66 · De boer dat is de keerl (Normaal)
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
66
DE BOER DAT IS DE KEERL
NORMAAL · 1982
Een Achterhoekse band zingt in eigen dialect een loflied op de boer.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Instructions
Items in this lesson
LUIDER
PROTESTSONGS IN DE SCHIJNWERPERS
66
DE BOER DAT IS DE KEERL
NORMAAL · 1982
Een Achterhoekse band zingt in eigen dialect een loflied op de boer.
Les over De boer dat is de keerl van Normaal (1982): een loflied op de boer in Achterhoeks dialect, dat in 2019 terugkwam als lied van de boerenprotesten tegen het stikstofbeleid. Het onderwerp ligt politiek gevoelig: in veel klassen zitten boerenkinderen en leerlingen die juist het natuurbelang voorop zetten. Laat beide kanten serieus nemen en houd de les bij het lied en bij de vraag wanneer trots protest wordt. Er zit geen grof taalgebruik in het nummer. Image credit: Wer-Al Zwowe / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE VRAAG VAN DEZE LES
Wanneer wordt een loflied op de boer een protestlied?
NA DEZE LES KUN JE
uitleggen hoe het platteland veranderde tussen 1980 en nu
beschrijven waarom Normaal in dialect zingt en wat dat doet
uitleggen hoe een oud lied in 2019 een nieuw protestlied werd
Begin met een korte peiling met handen: wie woont op het platteland, wie in een stad? Wie kent iemand die boer is? Wie kent Normaal, bijvoorbeeld van Oerend hard of van de Zwarte Cross? De vraag van de les komt aan het eind terug. Leg meteen uit dat keerl Achterhoeks is voor kerel: de boer is de echte vent.
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
KIJK EN LUISTER
Normaal, De boer dat is de keerl (1982)
Verstaan is lastig in dialect. Welke woorden vang je op? En klinkt het lied boos, trots of vrolijk?
De albumversie van Deurdonderen (1982), officiële audio via het YouTube-kanaal van Normaal. Laat leerlingen die Achterhoeks of een ander dialect spreken helpen vertalen. Verder kijken: een liveversie bij Omroep Gelderland (https://www.youtube.com/watch?v=G28wtg6uKro), waarin je ziet hoe het publiek meedoet.
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE TIJD
Minder boeren, grotere bedrijven
In de jaren zeventig en tachtig verandert het platteland snel. Kleine familiebedrijven stoppen, de overgebleven boerderijen worden groter en duurder. Veel boeren lenen geld bij de bank.
Intussen worden de grote beslissingen genomen in Den Haag en in Europa. Veel boeren voelen zich niet gehoord door de Randstad, het drukke westen met de grote steden.
-63%
LANDBOUWBEDRIJVEN TUSSEN 1980 EN 2019 (CBS)
Volgens het CBS daalde het aantal land- en tuinbouwbedrijven tussen 1980 en 2019 met 63 procent, terwijl de oppervlakte landbouwgrond maar met 10 procent afnam: minder bedrijven, dus veel grotere. In 2019 waren er nog ongeveer 53.000 bedrijven. De Randstad is het gebied met Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Doorvraag: waarom kan een regio zich vergeten voelen, ook als er in Den Haag wel over wordt gepraat?
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE MAKER
Boerenrock uit de Achterhoek
Normaal begint in 1974 in Hummelo, een dorp in de Achterhoek. Zanger Bennie Jolink en drummer Jan Manschot zingen in hun eigen streektaal, het Achterhoeks.
In 1977 staat Oerend hard op 2 in de hitparade. Hun muziek heet al snel boerenrock: ruig, luid en trots op het platteland.
Een affiche voor Normaal wordt opgeplakt, Heemskerk, maart 1978.
Normaal is de band met de meeste Top 40-hits zonder ooit op nummer 1 te staan. Oprichter Jan Manschot overleed in 2014. In december 2015 gaf de band een afscheidsconcert in het GelreDome, daarna volgden nog losse optredens. In Hummelo staat sinds 2018 een bronzen beeld van de oorspronkelijke leden. De foto laat zien hoe een optreden in 1978 werd aangekondigd: met een zelf opgeplakt affiche. Image credit: Fotopersbureau De Boer / Wikimedia Commons (CC0)
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
HET ONTSTAAN
Een Amerikaans boerenlied in het Achterhoeks
Gitarist Alan Gascoigne laat drummer Jan Manschot een oud Amerikaans lied horen: The Farmer Is the Man, in de versie van Ry Cooder. Hij vraagt hoe je die titel in het dialect zegt. Manschot antwoordt meteen: de boer dat is de keerl.
In de 19e eeuw zongen Amerikaanse boeren dat lied op bijeenkomsten tegen banken en tussenhandelaren. Bennie Jolink volgt dan net de landbouwpolitiek. Zo krijgt het oude boerenprotest een nieuwe, Achterhoekse versie.
Het nummer staat op het album Deurdonderen (1982) en is geschreven door de hele band: Alan Gascoigne, Bennie Jolink, Jan Manschot en Willem Terhorst. Het kwam nooit uit als eigen single, alleen als B-kant van Deurdonderen. Het Amerikaanse lied werd rond 1890 veel gezongen door de Farmers' Alliance en de Populisten, boerenbewegingen die opkwamen tegen spoorwegen, banken en tussenhandel. Ry Cooder zette een versie op zijn album Into the Purple Valley (1972).
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE TEKST
Waar gaat het over?
Volledige tekst: genius.com
HET WERK
De boer werkt het hele jaar door, in weer en wind, van vroeg tot laat. Zijn werk stopt nooit.
DE DRUK
Toch houdt hij weinig over. De bank en de belasting drukken zwaar op hem, terwijl hij het hele land voedt.
DE TROTS
Daarom zegt het refrein wie de echte kerel is: de boer. Zonder hem heeft niemand iets te eten.
Lees de tekst samen via de link (auteursrechtelijk beschermd, daarom niet op de dia). Laat leerlingen die het dialect verstaan helpen. De delen volgen de gedachtegang van het lied, net als in het Amerikaanse voorbeeld: hard werk, weinig loon, en toch de belangrijkste van allemaal. Wijs op het perspectief: het lied praat over de boer, en de zaal vol boeren hoort er zichzelf in. Doorvraag: tegen wie protesteert dit lied eigenlijk, als het niemand bij naam noemt?
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
VRAAG
Waarom is De boer dat is de keerl meer dan alleen een vrolijk boerenlied?
Het roept boeren op om met trekkers naar Den Haag te rijden
Het lacht de boer uit omdat hij ouderwets en langzaam werkt
Het vraagt stadsmensen om zelf groente te gaan verbouwen
Het eert de boer en klaagt tegelijk over de druk op zijn werk
Het goede antwoord: het lied eert de boer en klaagt tegelijk over de druk van bank en belasting. De verwachte misvatting is het tweede antwoord: de trekkerprotesten kwamen pas in 2019, 37 jaar na het lied. Normaal riep in 1982 niet op tot actie; het lied werd later door anderen gebruikt. Doorvraag: kan trots op je eigen groep al een vorm van protest zijn?
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE MUZIEK
Plat, luid en samen
Dialect
Normaal zingt in het Achterhoeks, niet in het nette Nederlands van radio en tv. Dat zegt: onze taal en onze streek tellen ook mee.
Country en rock
Het nummer leunt op Amerikaanse country, de muziek van het platteland daar. Zo klinkt de Achterhoekse boer als familie van de Amerikaanse.
De zaal zingt mee
Live vroeg Jolink of er boeren in de zaal waren. Dan ging het gejuich los. Het lied werd een feest van herkenning.
Verdieping voor muziekleerlingen en conservatoriumstudenten. Vergelijk met The Farmer Is the Man in de versie van Ry Cooder: wat neemt Normaal over en wat maakt de band eigen? Laat leerlingen ook benoemen hoe de stem van Jolink klinkt: niet mooi en gepolijst, maar rauw en direct, als iemand uit het publiek. Plaats Normaal in de traditie van dialectrock en streektaalmuziek in Nederland, van Normaal tot latere artiesten als Daniël Lohues en Rowwen Hèze.
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
DE NAWERKING
Een oud lied voor een nieuw protest
In 2019 moeten boeren minder stikstof uitstoten, om de natuur te beschermen. Op 1 oktober rijden ruim 2200 trekkers naar Den Haag.
Boeren starten een actie om De boer dat is de keerl hoog in de Top 2000 te krijgen. Het lukt: het nummer komt op 9. Bennie Jolink steunt de actie, voor de boeren.
Boerenprotest in Den Haag, 1 oktober 2019.
De campagne heette Ode aan de boer en kwam van Team Agro NL. Op 1 oktober 2019 ontstond de drukste ochtendspits ooit: 1136 kilometer file. Stikstof komt onder meer uit mest en uit het verkeer en schaadt kwetsbare natuur. In december 2019 zei Jolink tegen Hart van Nederland dat hij niet zou blijven actievoeren: de boeren hebben al vijanden genoeg, en de minister moest het stikstofprobleem in Europa regelen. De afgelopen jaren zakte het nummer weer in de Top 2000. De BoerBurgerBeweging (opgericht in 2019) werd in 2023 de grootste partij bij de Provinciale Statenverkiezingen. Image credit: kees torn / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
Eens
Oneens
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
STELLING
De Randstad luistert te weinig naar het platteland.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat eerst stemmen en vraag van elke kant een voorbeeld. Doorvraag 1: is luisteren hetzelfde als gelijk geven? Kun je goed luisteren naar boeren en toch vinden dat de natuur voor moet gaan? Doorvraag 2: waarom werkt een lied zo goed om te laten horen dat je je vergeten voelt? Let op: houd het gesprek bij argumenten, niet bij verwijten naar boeren of naar stadsmensen.
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
TERUG NAAR DE VRAAG
Wanneer wordt een loflied op de boer een protestlied?
WAT BLIJFT
De boer dat is de keerl eert de boer, maar klaagt ook over het harde werk, de bank en de belasting: trots en protest in één lied.
Het Achterhoekse dialect en de boerenrock maken het een lied van en voor het platteland, niet van de Randstad.
In 2019 maakten boeren van het oude lied een nieuw protest: via de Top 2000 lieten ze horen dat ze zich niet gehoord voelden.
This item has no instructions
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
Kies een groep die zich weinig gehoord voelt. Waarover zou jij voor hen een loflied schrijven?
Exitvraag. Een goed antwoord noemt een concrete groep (zorgmedewerkers, vissers, jongeren in een dorp, schoonmakers) en waar het lied trots op is, én wat er in het lied zou schuren: wat krijgt die groep niet wat hij verdient? De verwachte fout: alleen een compliment zonder protest, of alleen een klacht zonder trots.
LUIDER
66 · DE BOER DAT IS DE KEERL · NORMAAL
LUISTER VERDER
ALLE SONGS IN ÉÉN PLAYLIST
Van This Land Is Your Land tot Europapa, in de volgorde van de lessen. Scan de code met je telefoon of zoek in Spotify op Nog LUIDER.
Slotdia: de playlist Nog LUIDER op Spotify (https://open.spotify.com/playlist/1MKkOy8x2kUy2eBNNylHfG), met de songs van de reeks in lesvolgorde. Leerlingen kunnen thuis verder luisteren. Un violador en tu camino van Las Tesis staat niet op Spotify.