Barok - Bouwkunst

• New lesson editor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

In deze les uit de methode Reliëf maken leerlingen kennis met de bouwkunst van de barok. Ze ontdekken hoe architecten na 1600 braken met de ingetogen rust van de renaissance en kozen voor een stijl vol emotie, drama en beweging. Waar de renaissance draaide om wiskundige perfectie en harmonie, draait de barok om het overweldigen van de toeschouwer door middel van dynamische vormen en theatrale lichteffecten. Aan de hand van voorbeelden zoals de golvende kerken van Borromini, de pleinen van Bernini en de pracht van Versailles, onderzoeken leerlingen hoe zowel de katholieke kerk als absolute vorsten architectuur gebruikten om hun macht en rijkdom uit te stralen. Daarnaast is er aandacht voor de Nederlandse variant: het ingetogen Hollands classicisme.

Instructions

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten en combineert kijken, vergelijken en analyseren.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• de belangrijkste kenmerken van barokarchitectuur herkennen.
• het verschil uitleggen tussen barok in Italië, Frankrijk en Nederland.
• uitleggen hoe de kerk en koningen de barok gebruikten voor macht.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
• Bij sleepvragen kan de docent leerlingen naar voren laten komen om onderdelen op het bord te plaatsen.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de architectuur.

Barok

BOUWKUNST

We laten de rustige renaissance achter ons en gaan kijken hoe architecten in de 17e eeuw probeerden de toeschouwer weg te blazen met de barok.

Welke gebouw lijkt ouder?

SLEEP DE GEBOUWEN VAN OUD NAAR NIEUW

oud

nieuwer

nieuwst

Leg uit dat leerlingen drie gebouwen zien uit verschillende periodes.

Ze moeten proberen te schatten welke het oudste is.

Op de slide staan drie gebouwen. Laat de leerlingen schatten welke stijl bij welke tijd hoort:

Gotiek - Dom van Utrecht
Renaissance - Palazzo Medici-Riccardi
Barok- San Carlo alle Quattro Fontane

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• de belangrijkste kenmerken van barokarchitectuur herkennen.

• het verschil uitleggen tussen barok in Italië, Frankrijk en Nederland.

• uitleggen hoe de kerk en koningen de barok gebruikten voor macht.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen. Belangrijk is dat leerlingen niet alleen kijken naar gebouwen, maar ook kenmerken herkennen.

Barok

In de renaissance stond de mens en het verstand centraal. In de barok veranderde architectuur in een stijl vol beweging, drama en emotie.

Rechte lijnen maakten plaats voor gebogen vormen en dynamische gevels.

Gebouwen werden rijk versierd met krullen, beelden en uitbundige decoraties, vaak gecombineerd met antieke elementen zoals zuilen, lijsten en frontons.

Door het verticalisme en de vele versieringen straalt de barok macht, rijkdom en energie uit.

1600–1750

Kenmerken

van de barok

• Vorm: gebogen lijnen (hol en bol), dynamiek en beweging

• Licht: sterke licht-donkereffecten (diepe nissen)

• Versiering: overdaad, krullen (voluten), goud, kolossale zuilen

• Richting: verticalisme (omhoog gericht)

Als je naar de renaissance kijkt (strak, rustig, horizontaal), wat is dan het tegenovergestelde? Juist, de barok is één en al actie. Het lijkt wel alsof de muren van steen kunnen golven

Macht

Tijdens de contrareformatie gebruikte de katholieke kerk
kunst en architectuur om gelovigen opnieuw te overtuigen. Kerken werden groots, rijk versierd en indrukwekkend gebouwd zodat bezoekers zich klein en overweldigd voelden.

Ook koningen en vorsten gebruikten de barok om hun macht te tonen. Paleizen, tuinen en gebouwen moesten laten zien hoe rijk en machtig zij waren. Architectuur werd een middel om indruk te maken op het volk en om gezag uit te stralen.

San Carlo alle Quattro Fontane

Kenmerken:

• Golvende gevel

• In elkaar overvloeien van vormen

• Mysterieuze lichtinval

• Verticale lijnen

BORROMINI

Kijk naar deze gevel. Zie je een rechte lijn? Bijna niet. Borromini laat de architectuur dansen. Waarom zou een architect voor zo’n golvende muur kiezen in plaats van een platte muur?

De Sint-Pieter

Kenmerken:

• Gebogen vormen en beweging

• Grootse en indrukwekkende schaal

• Rijke versiering

• Theatraal effect en emotie

BERNINI

Tussen 1656 en 1667 construeerde Bernini het Sint-Pietersplein in Rome, het plein voor de Sint-Pietersbasiliek, in opdracht van paus Alexander VII.

Gebogen vormen en beweging

De zuilengangen van het Sint-Pietersplein bestaan uit grote gebogen lijnen die als armen om het plein heen lijken te grijpen. Dit zorgt voor een dynamisch en uitnodigend effect, typisch voor de barok.

Grootse en indrukwekkende schaal

Bernini ontwierp het plein enorm groot om bezoekers te overweldigen en de macht van de katholieke kerk te tonen. De barok wilde mensen imponeren door monumentaliteit.

Rijke versiering

De zuilenrijen, beelden van heiligen en decoratieve details zorgen voor een uitbundige uitstraling. Veel decoratie en dramatiek zijn belangrijke kenmerken van de barok.

Theatraal effect en emotie

Het plein is ontworpen als een soort toneelruimte waar gelovigen zich onderdeel voelen van een groot religieus spektakel. De barok probeert emoties op te roepen en bezoekers te raken.

Frankrijk vs. Nederland

• Frankrijk: Macht van de Zonnekoning. Strakker, maar enorm groot en luxe.

  • Versailles

• Nederland (Hollands classicisme): Ingetogen barok. Gebruik van baksteen.

  • Mauritshuis

  • Paleis op de Dam

In Nederland zijn we protestants en 'doe maar gewoon'. Onze barok is daarom veel minder druk dan in Italië. We noemen het Hollands classicisme. Zien jullie de zuilen en het fronton (driehoekje bovenop) nog terug?

Bekijk deze video over Versailles en zijn tuinen met Nederlandse ondertiteling.

Welk woord past bij barok bouwkunst?

A

rust

B

dynamiek

De renaissance staat voor rust, balans en harmonie. De barok kiest juist voor beweging en actie. Leg de leerlingen uit dat "dynamiek" hier betekent dat het gebouw lijkt te veranderen of te bewegen als je erlangs loopt (zoals de golvende muren).

Welke vorm zie je vaak in de gevels van Borromini?

Borromini wilde af van de platte, saaie muur. In zijn gevels zie je afwisselend vlakken die naar binnen buigen (hol) en naar buiten buigen (bol). Dit zorgt voor een dramatisch effect van licht en schaduw.

Welk barok gebouw hoort bij welk land?

Frankrijk

Italië

Nederland

Frankrijk - Versailles
Toelichting: Dit is het toppunt van de Franse barok. Het is groots en luxe, maar strakker georganiseerd dan de Italiaanse kerken (het 'Franse classicisme').
Italië - San Carlo alle Quattro Fontane
Toelichting: Hier begon de barok. In Rome vind je de meest uitbundige, golvende en emotionele vormen.
Nederland - Mauritshuis
Toelichting: De Nederlandse barok (Hollands classicisme) is veel bescheidener. We gebruikten baksteen en hielden de vormen rustiger, passend bij onze protestantse achtergrond.

Sleep de kenmerken naar de juiste stijl

BAROK

RENAISSANCE

horizontaal

verticaal

dynamiek

mens

golvend

diskunde

Sleep de juiste drie kenmerken naar het vak van de renaissance en de juiste drie naar het vak van de barok.

3 dingen die je hebt geleerd

2 dingen die je nog wil leren

1 vraag die je nog hebt

3-2-1

3 DINGEN DIE JE GELEERD HEBT

2 DINGEN DIE JE NOG WIL LEREN

1 VRAAG DIE

JE NOG HEBT

Dit is een korte reflectie. Leerlingen denken na over wat ze geleerd hebben.

3 dingen geleerd
2 dingen die ze nog willen leren
1 vraag

Tip: Gebruik de vragen om de volgende les te starten.

Samenvatting

De barokke bouwkunst (1600 en 1750) staat in het teken van dynamiek, overdaad en het imponeren van de toeschouwer door middel van golvende lijnen en dramatische lichteffecten.

Terwijl architecten als Borromini en Bernini in Italië de macht van de katholieke kerk toonden met uitbundige versieringen, uitte de barok zich in Frankrijk via de strakkere maar immense luxe van paleis Versailles.

In Nederland was de stijl veel ingetogener, wat resulteerde in het sobere Hollands classicisme waarbij baksteen en klassieke elementen de rijkdom van de Gouden Eeuw weerspiegelden.

Het belangrijkste verschil met de voorafgaande renaissance is
de verschuiving van horizontale rust en eenvoud naar verticale beweging en theatrale machtsuitstraling.

Woordenlijst

• Barok: een architectuurstijl uit de 17e eeuw, gekenmerkt door dynamische vormen, dramatische lichteffecten en rijke versieringen.

• Contrareformatie: een beweging binnen de katholieke kerk die kunst en architectuur gebruikte om gelovigen te overtuigen.

• Dynamiek: een kenmerk van de barok waarbij gebouwen lijken te bewegen of veranderen bij het langs lopen.

• Hollands classicisme: een ingetogen variant van de barok in Nederland, met gebruik van baksteen en klassieke elementen.

• Verticalisme: een kenmerk van de barok waarbij gebouwen visueel naar boven gericht zijn, wat een gevoel van macht en grootsheid geeft.