Renaissance - Bouwkunst

• New lesson editor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

In deze les uit de methode Reliëf maken leerlingen kennis met de bouwkunst van de renaissance. Ze ontdekken hoe architecten rond 1500 braken met de 'barbaarse' gotiek en teruggrepen naar de idealen van de klassieke oudheid (Grieken en Romeinen). Waar de middeleeuwse kerk gericht was op het goddelijke en de hoogte, draait de renaissance om harmonie, menselijke maat en wiskundige perfectie. Aan de hand van iconische voorbeelden zoals de koepel van de Dom van Florence en de Sint-Pietersbasiliek in Rome, onderzoeken leerlingen de verschuiving van de "bouwmeester" naar de "architect-kunstenaar".

Instructions

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten en combineert kijken, vergelijken en analyseren, waardoor leerlingen stap voor stap leren hoe ze middeleeuwse kerken kunnen herkennen.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• Uitleggen wat het verschil is tussen romaanse en gotische kerken en daarbij minstens twee kenmerken per bouwstijl noemen.
• Herkennen en benoemen op afbeeldingen minstens drie kenmerken van middeleeuwse kerkarchitectuur, zoals rondbogen, spitsbogen, dikke muren of glas-in-loodramen.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
• Bij sleepvragen kan de docent leerlingen naar voren laten komen om onderdelen op het bord te plaatsen.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de architectuur.

Renaissance

BOUWKUNST

We gaan naar een tijd waarin de mens zichzelf centraal stelt: de Renaissance.

Welke gebouw lijkt ouder?

SLEEP DE GEBOUWEN VAN OUD NAAR NIEUW

oud

nieuwer

nieuwst

Leg uit dat leerlingen drie gebouwen zien uit verschillende periodes.

Ze moeten proberen te schatten welke het oudste is.

Op de slide staan drie gebouwen. Laat de leerlingen schatten welke stijl bij welke tijd hoort:

Het Pantheon (Rome): Klassieke Oudheid (de inspiratiebron).

Kathedraal van Amiens: Gotiek (de stijl die men wilde vervangen).

Villa La Rotonda: Renaissance (de nieuwe stijl).

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• uitleggen waarom de renaissance een 'wedergeboorte' van de klassieke oudheid wordt genoemd.
  

• minstens drie kenmerken van de renaissance-architectuur benoemen en herkennen (zoals de koepel, zuilenordes, frontons en symmetrie).
  

• het verschil verklaren tussen de verticale architectuur in de gotiek en de horizontale gerichtheid van de renaissance.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen. Belangrijk is dat leerlingen niet alleen kijken naar gebouwen, maar ook kenmerken herkennen.

Renaissance

In de middeleeuwen was alles gericht op God (Theocentrisme). In de renaissance komt de mens centraal te staan (Antropocentrisme).

• De Humanist: Geleerden herontdekten oude Romeinse teksten over architectuur (zoals die van Vitruvius).

• De Architect: Voor het eerst kennen we de namen van de bouwers, zoals Brunelleschi en Michelangelo. Zij waren niet alleen bouwers, maar ook wetenschappers en kunstenaars.

1420–1600

Ken jij ze nog?

Fries

Schacht

Kapiteel

Timpaan

Voetstuk

Architraaf

In vorige lessen kwamen deze klassieke onderdelen al eerder voor. Herkennen de leerlingen ze nog? Laat ze de onderdelen naar de juiste plek slepen. onderdelen herkennen.

Ken jij ze nog?

Korinthisch

Dorisch

Ionisch

In vorige lessen kwamen deze klassieke onderdelen al eerder voor. Herkennen de leerlingen ze nog? Laat ze de onderdelen naar de juiste plek slepen. onderdelen herkennen.

Klassieke bouwelementen

In de architectuur werden elementen uit de oudheid gebruikt. Je ziet vaak zuilen en pilasters. Bovenaan zit soms een fronton . De verschillende zuilenstijlen (Dorisch, Ionisch en Corintisch) werden door elkaar gebruikt. Daarnaast voelt het gebouw harmonisch door de symmetrie en de centrale plattegrond.

Santa Maria Novella (14e eeuw)

Bron afbeelding

Kenmerken

De Sint-Pietersbasiliek is een katholieke kerk en basiliek aan het Sint-Pietersplein in Vaticaanstad. De kerk werd tussen 1506 en 1626 gebouwd in de late-renaissance. Welke kenmerken herken je uit deze periode? Vind de hotspots.

Koepel: Het symbool van de renaissance. Een technisch hoogstandje dat de hemel op aarde verbeeldt.

Zuilen: Gebruik van de Dorische, Ionische en Korinthische zuilen.

Fronton: De driehoekige vorm boven ramen en deuren.

Rondbogen: De Romeinse rondboog is terug.

Symmetrie: Als je het gebouw verticaal doorsnijdt, zijn beide kanten exact gelijk.

Dit is de Sint-Pietersbasiliek. Laat leerlingen op de hotspots klikken om te kijken of ze de kenmerken van gebouwen in de renaissance kunnen spotten.

- Koepel: Het symbool van de renaissance. Een technisch hoogstandje dat de hemel op aarde verbeeldt.

-Klassieke Zuilen: Gebruik van de Dorische, Ionische en Korinthische zuilen (net als bij de Grieken).

- Fronton: De driehoekige vorm boven ramen en deuren.

- Rondbogen: De Romeinse rondboog is terug.

- Symmetrie: Als je het gebouw verticaal doorsnijdt, zijn beide kanten exact gelijk.

Palazzo

• rondbogen

• muren zijn dragend en afsluitend

• zware kroonlijst (dak nauwelijks zichtbaar)
  

Vorm en functie: de begane grond ziet er robuust uit (met ruwe stenen, de rustica). Het straalde macht en stabiliteit uit. Hoe hoger de verdieping, hoe verfijnder de afwerking (waar de familie leefde).

Palazzo Medici-Riccardi (1444)

Bron afbeelding

- Klassieke vormentaal: Leerlingen moeten op een afbeelding kunnen aanwijzen welke elementen uit de Griekse en Romeinse oudheid zijn 'hergebruikt' (de wedergeboorte/renaissance). Denk aan de symmetrie, frontons (driehoekige bekroningen boven de ramen), en de nadruk op horizontale lijnen (zoals de grote kroonlijsten).

- Verhoudingen: Ze moeten weten dat architecten in de Renaissance obessief bezig waren met harmonie, ideale proporties en wiskundige verhoudingen, geïnspireerd door klassieke theorieën.

- Vorm en functie: de begane grond ziet er robuust uit (met ruwe stenen, de rustica). Dit had zowel een verdedigende functie in de roerige steden, als een psychologische functie: het straalde onneembare macht en stabiliteit uit. Hoe hoger de verdieping, hoe verfijnder de afwerking (waar de familie daadwerkelijk leefde).

Een leerling hoeft niet elk los raampje of de exacte jaartallen van individuele palazzi uit het hoofd te leren. Ze moeten het gebouw wel kunnen herkennen op een bronafbeelding en kunnen uitleggen hoe dit gebouw de idealen, de rijkdom en de klassieke invloeden van de Renaissance weerspiegelt.

De koepel van Brunelleschi

De kathedraal van Florence stond jarenlang zonder dak. Niemand wist hoe je een koepel van deze omvang kon bouwen zonder dat hij instortte. Hoe heeft Brunelleschi het toch voor elkaar gekregen?

Bekijk de video over hoe Brunelleschi de koepel voor de kathedraal in Florence heeft ontworpen. Zet eventueel Nederlandse ondertiteling aan bij de video.

Vertel:

- Het Gat: Florence wilde de grootste kathedraal, maar had 100 jaar lang een gat in het dak omdat niemand wist hoe het dicht moest.

- De Wedstrijd: Brunelleschi won de wedstrijd niet met tekeningen, maar met een ei (daag de leerlingen uit: laat een ei rechtop staan).

- De Architect: Hij was een 'uomo universale': goudsmid, klokkenmaker en wiskundige.

Vraag: Waarom was deze koepel zo passend bij de Renaissance? (Antwoord: Vertrouwen in menselijk verstand, wiskunde, terug naar Romeinse koepels).

Geheimen van de bouw

• De dubbele schil: een lichte buitenkoepel en een stevige binnenkoepel
  

• Visgraatmotief: bakstenen die elkaar 'vastklemmen'
  

• Geen steigers: de koepel ondersteunde zichzelf tijdens de bouw

Welke kenmerken van de renaissance herken je in de Duomo?

Symmetrie: links en rechts zijn elkaars spiegelbeeld. Dit geeft orde en rust.

Rondbogen: geen spitsen meer, maar de cirkelvorm van de Romeinen.

Wiskunde: alles is berekend. De verhoudingen zijn belangrijker dan versieringen.

Villa Rotonda

Architect Andrea Palladio ontwierp deze villa rond 1570. Het gebouw is door zijn geometrie en wiskundige perfectie hét voorbeeld van de renaissance-bouwkunst. Weet jij waarom? Klik op de hotspots voor het antwoord.

Klassieke elementen: Palladio gebruikt de vormentaal van de Grieken en Romeinen. Kijk naar de zuilen, de timpanen (de driehoekige vormen boven de ingang) en het doorlopende fries (lijstwerk).

Symmetrische plattegrond: het gebouw is aan alle vier de zijden exact gelijk. Van alle kanten is de gevel hetzelfde.

Heldere ordening: de indeling van de gevels is streng en sober. Er is geen overbodige versiering.

Scherpe contouren: De vormen zijn strak afgebakend. Geen vage lijnen of grillige ornamenten zoals in de gotiek, maar duidelijke geometrische figuren (vierkant, cirkel, driehoek).

Materiaalgebruik: een voorkeur voor pleisterwerk en natuursteen, wat zorgt voor een rustige, egale uitstraling die de vorm van het gebouw benadrukt.

- Klassieke vormentaal: Leerlingen moeten op een afbeelding kunnen aanwijzen welke elementen uit de Griekse en Romeinse oudheid zijn 'hergebruikt' (de wedergeboorte/renaissance). Denk aan de symmetrie, frontons (driehoekige bekroningen boven de ramen), en de nadruk op horizontale lijnen (zoals de grote kroonlijsten).

- Verhoudingen: Ze moeten weten dat architecten in de Renaissance obessief bezig waren met harmonie, ideale proporties en wiskundige verhoudingen, geïnspireerd door klassieke theorieën.

- Vorm en functie: de begane grond ziet er robuust uit (met ruwe stenen, de rustica). Dit had zowel een verdedigende functie in de roerige steden, als een psychologische functie: het straalde onneembare macht en stabiliteit uit. Hoe hoger de verdieping, hoe verfijnder de afwerking (waar de familie daadwerkelijk leefde).

Een leerling hoeft niet elk los raampje of de exacte jaartallen van individuele palazzi uit het hoofd te leren. Ze moeten het gebouw wel kunnen herkennen op een bronafbeelding en kunnen uitleggen hoe dit gebouw de idealen, de rijkdom en de klassieke invloeden van de Renaissance weerspiegelt.

Sleep de kenmerken naar de juiste stijl

GOTIEK

RENAISSANCE

horizontaal

verticaal

God

mens

Ornament

Wiskunde

Laat leerlingen nu het grote verschil samenvatten. Welke stijl spreekt jou meer aan?

Welk van deze elementen hoort NIET thuis bij architectuur in de renaissance?

A

Toepassing van de klassieke zuilenordes

B

Glas-in-loodramen in de koepelwanden

C

Wiskundige symmetrie

D

Inspiratie uit de klassieke oudheid

Geef drie klassieke kenmerken die terug komen in gebouwen in de renaissance.

Terugblik

Laat de leerlingen klassikaal aan de spinner draaien. In de spinner staan vier punten waaraan de leerlingen kenmerken moeten koppelen uit de renaissance.

- Compositie van het gebouw: gebouwen uit de Klassieken zijn symmetrisch en bestaan vaak uit drie lagen.
- Bouwelementen: timpaan, fries, kapiteel, fronton
- Grondplan: cirkel of vierkant (goddelijke vormen)
- Versiering: versierd met beeldhouwkunst

3 dingen die je hebt geleerd

2 dingen die je nog wil leren

1 vraag die je nog hebt

3-2-1

3 DINGEN DIE JE GELEERD HEBT

2 DINGEN DIE JE NOG WIL LEREN

1 VRAAG DIE

JE NOG HEBT

Dit is een korte reflectie. Leerlingen denken na over wat ze geleerd hebben.

3 dingen geleerd
2 dingen die ze nog willen leren
1 vraag

Tip: Gebruik de vragen om de volgende les te starten.

Samenvatting

In de architectuur lieten kunstenaars in de renaissance zich inspireren door gebouwen uit de klassieke oudheid. Ze bouwden paleizen en kerken die lijken op Griekse en Romeinse tempels, met kenmerken zoals koepels en zuilen.

Woordenlijst

• Fronton: Een driehoekige bekroning boven ramen en deuren, vaak gebruikt in de renaissance architectuur.

• Humanisme: Een intellectuele beweging tijdens de renaissance die zich richtte op de studie van klassieke teksten en de menselijke ervaring.

• Koepel: Een ronde, vaak grote constructie die de hemel op aarde symboliseert en technisch uitdagend is om te bouwen.

• Palazzo: Een groot, indrukwekkend gebouw in Italië, vaak met een robuuste begane grond en verfijnde bovenverdiepingen.

• Symmetrie: Een harmonische en evenwichtige opstelling van elementen, belangrijk in de renaissance architectuur.

• Vitruvius: Een Romeinse architect wiens geschriften de renaissance architectuur sterk beïnvloedden.