Renaissance - Schilderkunst

• New lesson editor
• Culturele en kunstzinnige vorming
• Kunstzinnige oriëntatie
• +2
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 3-6

Introduction

In deze les van de methode Reliëf ontdekken leerlingen de wereld van de middeleeuwse schilderkunst. Ze leren dat schilderijen in die tijd niet "echt" hoefden te lijken, maar vooral een verhaal moesten vertellen. Aan de hand van bekende voorbeelden, zoals het 70 meter lange Tapijt van Bayeux en Byzantijnse schilderijen, leren de leerlingen kijken naar wat de kunstenaar precies wilde zeggen. Ze ontdekken onder andere waarom figuren vaak plat zijn. Daarnaast zien ze hoe de kunst rond het jaar 1300 verandert. Met de schilder Giotto komt er voor het eerst meer emotie en diepte in de kunst. De les eindigt met de overgang naar de 'moderne' tijd, waarin personen op schilderijen steeds meer op echte mensen gaan lijken.

Instructions

Deze les duurt ongeveer 45–50 minuten. De focus ligt op het begrijpen van de middeleeuwse beeldtaal: leerlingen ontdekken dat kunstenaars niet "plat" schilderden omdat ze niet beter konden, maar omdat het een bewuste keuze was om een boodschap over te brengen.

Aan het eind van de les kunnen leerlingen:

• uitleggen waarom middeleeuwse schilderkunst vaak niet realistisch is.
• minstens drie kenmerken van middeleeuwse schilderkunst herkennen en benoemen .
• analyseren hoe schilderkunst rond 1300 verandert richting realisme.

Les geven met devices

Wanneer leerlingen een laptop of tablet hebben, kunnen ze actief meedoen via LessonUp.

• Leerlingen gaan naar lessonup.app en voeren de lescode in.
• Ze beantwoorden quizvragen, sleepvragen en open vragen individueel op hun eigen device.
• De docent kan de antwoorden live op het bord tonen en bespreken.
• Dit maakt het eenvoudig om snel te zien wat leerlingen al begrijpen en waar nog uitleg nodig is.

Les geven zonder devices

• Ook zonder devices blijft de les goed uitvoerbaar.
• De docent toont de LessonUp-slides op het digibord.
• Bij quizvragen stemmen leerlingen door hand opsteken of door kort klassikaal te overleggen.
• Open vragen kunnen klassikaal worden besproken of kort in tweetallen worden overlegd.

Tip: laat leerlingen bij de kijkvragen eerst 30 seconden stil kijken naar het beeld voordat ze reageren. Hierdoor kijken ze aandachtiger naar de schilderijen.

Renaissance

SCHILDERKUNST

WAT ZIE JE?

WAT DENK JE?

WAT VRAAG JE JE AF?

Zie - Denk - Vraag

Met deze werkvorm leren leerlingen eerst goed kijken, daarna nadenken over wat ze zien, en tenslotte vragen stellen. Het helpt leerlingen om niet meteen conclusies te trekken, maar eerst bewijs in het beeld te zoeken. Tegelijk wekt het nieuwsgierigheid naar het verhaal achter het kunstwerk. Deze opdracht activeert voorkennis over wellicht bijvoorbeeld: perspectief, ruimte en mensbeeld.

Deze werkvorm is gebaseerd op de Visible Thinking-routine See-Think-Wonder.

1. Wat zie je? Laat leerlingen eerst 30–60 seconden stil kijken. Daarna mogen ze dingen benoemen. Stimuleer concrete observaties.

Wat valt je nog meer op? Zie je details die anderen nog niet hebben genoemd Waar in het beeld gebeurt iets interessants? Schrijf de observaties zichtbaar op het bord of op een slide.

2. Wat denk je dat hier gebeurt?

Nu mogen leerlingen interpretaties geven. Belangrijk: vraag altijd naar bewijs in het beeld. Voorbeelden van leerlingreactie: Ik denk dat de personen in het midden in gesprek zijn.

3. Wat maakt je nieuwsgierig? Wat vraag je je af? Hier ontstaan onderzoeksvragen. Wat zou je willen weten over deze afbeelding? Wat begrijp je nog niet? Welke vragen heb je over deze mensen of gebeurtenis?

Voorbeelden van leerlingvragen: Wie zijn deze mensen? Wie heeft dit gemaakt?

Afbeelding: De school van Athene, Raphaël
Bron afbeelding: https://nl.wikipedia.org/wiki/De_school_van_Athene#/media/Bestand:%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg

Waarom lijken schilderijen ineens zó realistisch?

Vandaag ontdek je:

• waarom kunst verandert

• hoe kunstenaars leren kijken

• en hoe mensen centraal komen te staan

Detail uit: Michelangelo - De schepping van Adam

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5b/Michelangelo_-_Creation_of_Adam_%28cropped%29.jpg

Aan het eind van

deze les kun je . . .

• kenmerken van Renaissance schilderkunst herkennen en benoemen, zoals perspectief, anatomie en realisme.

• uitleggen hoe kunstenaars in de Renaissance werkten en dachten, met begrippen als humanisme en homo universalis.

• schilderijen uit de Renaissance analyseren en vergelijken, en koppelen aan de juiste periode.

Leg kort uit wat leerlingen aan het eind van de les moeten kunnen.

Detail uit: Michelangelo - De schepping van Adam

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5b/Michelangelo_-_Creation_of_Adam_%28cropped%29.jpg

Wat betekent Renaissance?

Renaissance = wedergeboorte

Terug naar de ideeën van de Grieken en Romeinen

Humanisme: de mens staat centraal

(niet alleen God)

Mensen worden nieuwsgierig:
naar wetenschap, kunst, natuur

Detail uit schilderij La Primavera (De Lente) van Sandro Botticelli

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Botticelli-primavera.jpg

Macht & geld

Kunst kost geld. Wie betaalde kunstenaars?

Familie De’ Medici:

• rijke bankiers uit Florence

• sponsorden kunstenaars zoals Botticelli

➡ Zonder hen geen Renaissancekunst

Kunst = ook status en macht

Detail uit schilderij: Portret van Giuliano de'Medici

Afbeelding bron: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ec/Sandro_Botticelli_-_Giuliano_de%27_Medici_%28Gem%C3%A4ldegalerie_Berlin%29.jpg

WAT GEBEURT

ER IN DIT SCHILDERIJ?

WAARAAN

ZIE JE DAT?

WAT KUNNEN WE NOG MEER ONTDEKKEN?

Sandro Botticelli - De Geboorte van Venus (1483)

Bron afbeelding

Visible thinking cyclische vragen

Laat de leerlingen:

- Zorgvuldig naar het kunstwerk kijken

- Praten over wat ze zien

- Hun ideeën bewijzen

- Luisteren naar de standpunten van anderen en daarover na denken

- Verschillende interpretaties bespreken en als mogelijkheden zien

Je ziet de godin Venus die uit de zee is geboren. Ze staat op een grote schelp en drijft naar het strand. Links blazen de windgoden (Zephyrus) haar zachtjes richting het land, terwijl rechts een vrouw (Horae (godin van de seizoenen) klaarstaat met een mantel om haar te bedekken.

Waarom past dit bij de Renaissance?

- Mythologisch onderwerp: In plaats van een verhaal uit de Bijbel, koos Botticelli voor een verhaal over de oude Griekse en Romeinse goden.

- Schoonheid van het lichaam: Er is veel aandacht voor de schoonheid van het menselijk lichaam. Venus is heel sierlijk en perfect getekend.

- Humanisme: Humanisten keken niet alleen naar de kerk, maar hadden bewondering voor de mens, de natuur en de slimme ideeën uit de oudheid.

Kortom: Het schilderij viert de menselijke schoonheid en de klassieke geschiedenis, precies waar de Renaissance voor stond.

Afbeelding: Sandro Botticelli - De Geboorte van Venus (1483)
Bron afbeelding: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0b/Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg

Vroege Renaissance

Kenmerken:

• interesse in de mens

• eerste perspectief

• natuur en realisme

Het is nog niet perfect realistisch, maar:

• er is meer diepte gecreëerd

• de lichamen zijn beter in proportie

1420–1500

Sandro Botticelli - La Primavera (1482)

Bron afbeelding

In de vroege Renaissance (ca. 1400–1500) ontstaat er een hernieuwde interesse in de mens en de klassieke oudheid. Kunstenaars beginnen stap voor stap afstand te nemen van de vlakke, symbolische middeleeuwse stijl.

In werken zoals La Primavera van Sandro Botticelli zie je deze overgang duidelijk. Er wordt geëxperimenteerd met perspectief en ruimte, maar het is nog niet volledig overtuigend of natuurgetrouw.

De figuren zijn al wel eleganter en beter geproportioneerd dan in de middeleeuwen, maar:

de ruimte blijft nog wat vlak en decoratief

de compositie is vooral mooi en ritmisch, niet volledig realistisch

de nadruk ligt nog sterk op symboliek en schoonheid

Waar leerlingen op kunnen letten:

Voelt het beeld al “echt” of nog wat plat?

Hoe zijn de figuren geplaatst: natuurlijk of vooral mooi in een patroon?

Zie je al diepte, of lijkt alles op één vlak te staan?

Homo

universalis

Iemand die uitblinkt in vele disciplines

Voorbeeld: Da Vinci

Schilder, genie in anatomie, techniek, architectuur, muziek en filosofie.

Leg in je eigen woorden uit wat een homo universalis is.

Open vraag

Zojuist vertelde je wat een homo universalis is. Laat het de leerlingen in hun eigen woorden uitleggen door hen een antwoord in te laten sturen of behandel de vraag klassikaal.

Zoek de verschillen

Schilderij van Botticelli

Schilderij van Rafaël

WAT VALT JE OP?

Schilderij van

Botticelli

Schilderij van

Rafaël

Visible thinking: Compare

Zoek de verschillen tussen beide schilderijen. Wat valt op? Denk aan stijl, kleur, vormen, diepte.

Leerlingen kunnen bijvoorbeeld zien: "Bij Botticelli is het druk, bij Rafaël rustig.", "Bij Botticelli lijkt het meer getekend, bij Rafaël meer echt.", "Bij Rafaël lijkt het alsof het echt gebeurt." of "Bij Rafaël kun je ver de ruimte in kijken."

1.Drukte vs. rust in de compositie

Bij Madonna van het Magnificat:
→ Veel figuren dicht op elkaar, het voelt druk en vol
→ Iedereen zit in een soort cirkel om Maria heen

Bij Alba Madonna:
→ Slechts 3 figuren, veel ruimte eromheen
→ Het voelt rustig en overzichtelijk

2. Lijnen vs. volume (plat vs. ruimtelijk)

Botticelli:
→ Figuren lijken wat plat
→ Duidelijke contourlijnen (je ziet echt de omlijning)

Rafaël:
→ Figuren lijken rond en echt (bijna 3D)
→ Zachte overgangen van licht en schaduw

3. Houding en beweging

Botticelli:
→ Houdingen zijn wat stijf en sierlijk
→ Minder natuurlijk

Rafaël:
→ Figuren bewegen vloeiend en natuurlijk
→ Interactie tussen de figuren (kijken naar elkaar, draaien)

4. Ruimte en achtergrond

Botticelli:
→ Achtergrond is minder belangrijk
→ Ruimte voelt vlak

Rafaël:
→ Landschap loopt ver door naar achter
→ Gebruik van perspectief → diepte

5. Emotie en sfeer

Botticelli:
→ Meer symbolisch en serieus
→ Maria lijkt bijna een ideaalbeeld

Rafaël:
→ Meer menselijk en ontspannen
→ Het voelt als een echt moment tussen moeder en kind

Afbeelding links: Sandro Botticelli - Madonna van het Magnificat (1481)

Bron afbeelding: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Magnificat_Madonna_-_Botticelli_%28uffici%29_b.jpg

Afbeelding rechts: Rafaël - Alba Madonna (1511)

Bron afbeelding: https://en.wikipedia.org/wiki/Alba_Madonna#/media/File:Raphael_-_The_Alba_Madonna_-_Google_Art_Project.jpg

Hoog Renaissance

Perfecte balans en harmonie

Belangrijke kunstenaars:

Da Vinci, Michelangelo & Rafaël

Hier klopt alles:

• perspectief

• anatomie

• compositie

1500–1535

Rafaël - Alba Madonna (1511)

Bron afbeelding

In deze periode draait alles om evenwicht. Kunstwerken stralen een monumentale rust en orde uit. Zelfs complexe scènes zijn zo geordend dat er een perfecte balans is tussen beweging en stilstand, en tussen mens en ruimte.

De Belangrijkste Meesters

Naast Leonardo da Vinci zijn dit de twee iconen:

- Michelangelo: De meester van de anatomie en kracht. Hij zag het menselijk lichaam als het ultieme instrument om emotie en goddelijkheid uit te drukken (bijv. de David).

- Raphaël: De koning van de harmonie en compositie. Zijn werk is minder dramatisch dan dat van Michelangelo, maar blinkt uit in gratie, helderheid en perfecte verhoudingen (bijv. De School van Athene).

De Drie Pijlers: Waarom alles klopt

In de Hoog-Renaissance kwamen drie technieken samen tot een geheel:

Perspectief: De wiskundige diepte is perfect onder controle. Het zorgt voor een logische, bijna architectonische ruimte waarin de toeschouwer precies naar het juiste punt wordt geleid.

Anatomie: Door diepgaande studie van het menselijk lichaam klopt elke spier en beweging. De figuren zijn krachtig, geloofwaardig en vaak mooier afgebeeld dan in de werkelijkheid (idealisering).

Compositie: Er is gekozen voor rustige vormen, zoals de piramidecompositie (of in dit geval de pentagram-compositie). Door figuren in een driehoeksvorm te plaatsen, ontstaat een stabiel beeld dat autoriteit en sereniteit uitstraalt.

Kortom: In de Hoog-Renaissance is de techniek zo volmaakt dat vorm en inhoud volledig in balans zijn. Niets voelt toevallig; elke lijn en elke spier draagt bij aan het grotere geheel.

lijnperspectief

centraal perspectief

atmosferisch perspectief

Kunstenaars gebruikten

Leonardo da Vinci - Het Laatste Avondmaal (1495 - 1498)

Bron afbeelding

Perspectief in 'Het Laatste Avondmaal'

Leonardo da Vinci gebruikt drie vormen van perspectief om diepte en betekenis te geven aan het werk:

1. Lijnperspectief (Wiskundige diepte)

Wat zie je: De lijnen van de wandpanelen en het plafond (orthogonalen) lopen schuin naar binnen.

Effect: De platte muur lijkt een echte, diepe kamer. Het trekt de kijker direct het schilderij in.

2. Centraal Perspectief (Focus op Jezus)

Wat zie je: Alle dieptelijnen komen samen in één punt: het vluchtpunt. Dit punt ligt exact bij het hoofd van Jezus.

Effect: Dit maakt Jezus het onbetwiste middelpunt. De hele compositie — en de wereld die het voorstelt — draait om hem.

3. Atmosferisch Perspectief (Natuurlijke afstand)

Wat zie je: Door de ramen is een landschap zichtbaar. De bergen in de verte zijn lichter, vager en blauwer dan de figuren op de voorgrond.

Effect: Het suggereert een enorme ruimte buiten de kamer. Het creëert rust en een "natuurlijk aureool" rondom Jezus door het gebruik van licht.

Ga op de volgende

slide opzoek naar de verschillende manieren hoe Rafaël slim gebruik maakt in dit werk van ruimtesuggestie.

Ruimte-suggestie

Rafaël - De school van Athene (1509-1511)

Bron afbeelding

overlapping

verkorting

slagschaduw

eigen schaduw

lijnperspectief

Kunnen de leerlingen de volgende manieren van ruimtesuggestie vinden?

- overlapping

- verkorting

- lijnperspectief

- eigen schaduw

- slagschaduw

Op de slide zelf zijn onzichtbare hotspots verstopt.

Met devices:

Kies onder de slide voor de functie 'Toon bij student'. Laat de leerlingen op hun eigen device kijken naar de afbeelding. Laat ze opzoek gaan naar de manieren van ruimtesuggestie.

Zonder devices:

Laat leerlingen naar voren komen om aan te wijzen waar ze ruimtesuggestie zien. Klik er op. Misschien vinden ze wel een hotspot!

Was het de leerlingen daarnaast ook opgevallen dat het verdwijnpunt achter het hoofdonderwerp zit?

Michelangelo's

Sixtijnse Kapel

Het verhaal:

Het bijbelse

scheppingsverhaal

De inspiratie:

Christelijke thema's met de vormentaal van de klassieke

oudheid

De techniek:

Grote focus op het

menselijk lichaam

De Sixtijnse Kapel is een beroemde kapel met schilderingen van Michelangelo Buonarroti. Hij maakte het plafond tussen 1508 en 1512, in opdracht van Paus Julius II. Best bijzonder, want Michelangelo vond zichzelf eigenlijk meer een beeldhouwer dan een schilder.

Op het plafond zie je verhalen uit de Bijbel, vooral uit het boek Genesis. Denk aan de schepping van de wereld en de eerste mensen. Een bekend beeld is De schepping van Adam. Later schilderde Michelangelo ook Het Laatste Oordeel op de muur achter het altaar. Samen laten de schilderingen het begin én het einde van de wereld zien.

Michelangelo keek goed naar het menselijk lichaam. Hij bestudeerde spieren en bewegingen heel precies. Daardoor lijken de mensen op het plafond sterk en levensecht. De figuren lijken soms bijna uit de muur te komen, alsof het beelden zijn in plaats van schilderingen.

Kijktips voor leerlingen

- Kijk naar de verschillende scènes: wat gebeurt er?

- Let op de lichamen: wat valt je op aan de spieren en houdingen?

- Welke emoties zie je in de gezichten en houdingen?

- Welke scène vind jij het meest interessant? Waarom?

Maniërisme

Dit is de overgang tussen de Renaissance en de Barok.

Kunstenaars willen in deze periode hun vaardigheden tonen en de Renaissance overtreffen.

• onjuiste verhoudingen

• kleurrijk

• dramatisch

• vol beweging

1520–1600

Parmigianino - Madonna met de lange nek (1535-40)

Bron afbeelding

Het maniërisme is de overgang tussen de Hoge Renaissance en de Barok. Na de perfecte balans en harmonie van de Renaissance gaan kunstenaars juist iets anders doen: ze willen opvallen en laten zien wat ze technisch kunnen.

Bij Madonna met de lange nek van Parmigianino zie je dat terug in bewuste vervorming:

- Figuren zijn langgerekt en elegant, maar niet realistisch

- Maria heeft een extreem lange nek en vingers

- De ruimte klopt niet helemaal logisch

Dit is geen fout, maar expres gedaan om spanning en schoonheid te vergroten.

Waar leerlingen op kunnen letten:

- Wat is er “te lang” of “te vreemd”?

- Welke vormen lijken overdreven?

- Voelt het nog realistisch of juist niet meer?

Maniërisme

Parmigianino- Zelfportret(1524)

Bron afbeelding

Giulio Romano - Plafond van de Reuzenkamer in Palazzo Te, Mantua (1532-1534)

Bron afbeelding

Bij het zelfportret van Parmigianino (in een bolle spiegel) zie je:

- Een vervormd beeld door de spiegel

- Een onnatuurlijke, grote hand

- Toch technisch heel precies gemaakt

Bij het plafond van de Reuzenkamer van Giulio Romano:

- Figuren lijken uit de ruimte te vallen

- Perspectief wordt expres verstoord

- Alles is dramatisch en bewegelijk

Waar leerlingen op letten:

- Klopt het perspectief nog?

- Wat is echt en wat lijkt “nep” of geschilderd?

- Wat voor gevoel geeft het beeld?

1

Vroege Renaissance

2

Hoog Renaissance

3

Maniërisme

Uit welke tijd vind jij de schilderkunst het mooist?

Spinner Reflectie Renaissance

Schilderkunst

Draai aan de spinner en bedenk bij de categorie waarop je terechtkomt hoe je een Renaissance schilderij kunt herkennen. Geef een voorbeeld of uitleg.

Spinner-opdracht: Reflectie Renaissance Schilderkunst

Leg uit dat leerlingen nu reflecteren op hoe ze middeleeuwse schilderkunst in het algemeen kunnen herkennen. Draai de spinner één keer om te laten zien hoe het werkt.

Stijl: Hoe zien de figuren en de compositie eruit?

Symboliek: Welke symbolen zijn typisch?

Religie & Verhaal: Welke verhalen worden vaak afgebeeld? (bijv. bijbelse scènes, heiligenleven)

Techniek & Materialen: Welke technieken of materialen zijn kenmerkend? (bijv. tempera op paneel, goudblad)

Kleur & Decoratie: Wat valt op aan kleuren en versiering?

Samenvatting

1. Kenmerken van Renaissance schilderkunst:

   • Gebruik van perspectief, anatomie en realisme.

   • Focus op humanisme en de homo universalis.

   • Mythologische en klassieke thema's.
     

2. Belangrijke kunstenaars en technieken:

   • Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël.

   • Perfecte balans in compositie en gebruik van perspectief.

   • Uitdrukking van menselijke emotie en goddelijkheid.
     

3. Verandering en invloed:

   • Overgang van middeleeuwse naar realistische kunst.

   • Invloed van rijke families zoals de De’ Medici.

   • De rol van kunst als status en macht.

Woordenlijst

• Anatomie: De studie van het menselijk lichaam, belangrijk voor realistische weergave in kunst.

• Humanisme: Een filosofie waarin de mens en zijn capaciteiten centraal staan, invloedrijk in de renaissancekunst.

• Homo universalis: Iemand die uitblinkt in meerdere vakgebieden, zoals Leonardo da Vinci.

• Centraal perspectief: Een techniek waarbij alle lijnen samenkomen in één punt, vaak gebruikt om diepte te creëren.

• Lijnperspectief: Een manier om diepte in een schilderij te suggereren door gebruik van lijnen die naar een verdwijnpunt lopen.