Spinoza PO

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Basisschool
• Groep 7,8

BARUCH SPINOZA
Benedictus de Spinoza

Lenzenslijper met ideeën

Leerdoelen

• Jij maakt kennis met Spinoza

• Je leert in welke tijd hij leefde;

• Je herkent waarom zijn ideeën nu nog van belang zijn.

Wat weet je al van Spinoza?

• Joodse-Portugees

• Filosoof

• Thora = menselijke fantasie

• Verbannen

  • A’dam

  • Rijnsburg

  • Voorburg [Cr. H.]

Levensloop van Spinoza

Geboorte en jeugd

Benedictus de Spinoza wordt in 1632 in Amsterdam geboren als Baruch d’Espinoza, zoon van Joodse ouders die uit Portugal zijn gevlucht.

Thuis spreekt hij Portugees, maar hij leert ook Nederlands, Spaans, Hebreeuws en Latijn – de taal waarin hij later zijn werken schrijft.

Al jong raakt hij geïnteresseerd in filosofie en stelt hij kritische vragen.

Hij ziet de Bijbel niet als een goddelijk, maar als een menselijk werk. Ook wil hij zich niet houden aan de strenge regels en rituelen van de Joodse traditie.

 

Verbanning en nieuw begin

Op 23-jarige leeftijd wordt Spinoza verbannen uit de Joodse gemeenschap. Zelfs zijn familie mag geen contact meer met hem hebben.

Hij verlaat Amsterdam en vestigt zich eerst in Rijnsburg en later in Den Haag. Voor zijn levensonderhoud slijpt hij brillenglazen en lenzen, onder meer voor de beroemde wetenschapper Christiaan Huygens.

 

Afbeelding: Lenzenslijpmachine [Spinoza koos er echter voor om de lenzen met de hand te slijpen omdat dat nauwkeuriger was]

Spinoza wordt nu gerekend tot de invloedrijkste filosofen van het westerse denken.

Kernideeën van Spinoza

• Vrije uitleg bijbel - tolerantie

• Democraat

• Vrijheid va meningsuiting

  
  

Eerste druk van de Tractatus theologica-politicas

[voltooid in Voorburg]

Vrijheid en de Tractatus

Spinoza is niet de enige die breekt met oude tradities. Hij krijgt steun van andere vrijdenkers. In 1670 publiceert hij anoniem zijn Tractatus theologico-politicus, waarin hij pleit voor een vrijere uitleg van de Bijbel, voor democratie en voor vrijheid van meningsuiting. Omdat zulke ideeën gevaarlijk waren, verschijnt het boek zonder zijn naam.

De dood van de gebroeders de Witt [1672]

Gebeurtenissen in de tijd van Spinoza

• Grimmig

  • Orangisten vs Staatsgezinden

• Dood gebroeders de Witt

• ‘Ultimi barbarorum’

Spanningen in de Republiek

Spinoza schrijft in het Eerste Stadhouderloze Tijdperk, een periode vol politieke spanningen. In 1672, het Rampjaar, worden raadpensionaris Johan de Witt en zijn broer Cornelis door een woedende menigte vermoord. Spinoza is zo geschokt dat hij naar buiten wil gaan met een bord met de tekst ultimi barbarorum – “de ergste barbaren”. Zijn huisbaas houdt hem tegen en voorkomt zo misschien wel dat Spinoza zelf het slachtoffer wordt.

Filosofie

• Ethica [voltooid in Den Haag]

• God is overal

• Geen straf

• Geen hemel

De Ethica

Spinoza’s hoofdwerk, de Ethica, verschijnt pas na zijn dood in 1677.

In dit boek laat hij zien hoe mensen gelukkig kunnen worden door inzicht.

Zijn centrale gedachte is dat God en natuur hetzelfde zijn: alles wat bestaat maakt deel uit van één geheel.

Daarmee neemt hij afstand van het beeld van God als een straffende vaderfiguur.

Taai boek...

Alles wat voortreffelijk is,

is even moeilijk als zeldzaam

De Ethica

Een meetkundige aanpak

De Ethica is opgezet als een wiskundig systeem, met definities en stellingen.

Veel lezers vonden het daardoor moeilijk om te begrijpen.                                          

Maar Spinoza zelf had daar het laatste woord over: de laatste zin van zijn werk luidt namelijk – “Alles wat voortreffelijk is, is even moeilijk als zeldzaam.”

Leven en nalatenschap

• Ł 1677

• Waardering

• Vrijheid

• Democratie

Leven en nalatenschap

Spinoza overlijdt in 1677 in Den Haag, waarschijnlijk aan een longziekte die werd verergerd door zijn werk als lenzenslijper.

Tijdens zijn leven werd zijn filosofie gevaarlijk gevonden, maar later kregen zijn ideeën internationale invloed. Zijn pleidooi voor vrijheid van denken en meningsuiting vormt een belangrijke basis voor de moderne democratie.

Vrijheid

• Vrijheid van meningsuiting

  • Tolerantie

  • Gelijke rechten voor iedereen

  • Denken/zeggen wat je vindt

Tolerantie en voorzichtigheid

Spinoza was een groot voorstander van tolerantie en gelijke rechten. Iedereen moet kunnen denken en zeggen wat hij wil. Toch leefde hij voorzichtig: zijn lijfspreuk was Caute – Latijn voor “wees voorzichtig”.

Het stond zelfs op zijn zegelring, samen met een roos met een doorn erin: schoonheid, maar niet zonder gevaar.

DE AFBEELDING

De vuist staat wereldwijd symbool voor strijd, verzet, solidariteit en kracht.

Het potlood vertegenwoordigt schrijven, creativiteit, kennis, onderwijs of vrije meningsuiting.

Samen symboliseert dit beeld vaak:

> Vrijheid van meningsuiting [het recht om te schrijven en te spreken].

> De kracht van kennis en onderwijs als wapen tegen onderdrukking.

> Solidariteit van schrijvers, journalisten, kunstenaars en studenten in de strijd voor vrijheid en rechtvaardigheid.

 

Het wordt vaak gebruikt door bewegingen die opkomen voor persvrijheid, onderwijsrechten of creatieve vrijheid.

Vrijheid, tot hoe ver kun je gaan?

Gevaarlijke ideeën

Tegen strenge geloofsregels

God is alles, mens is bedenker van regels

Vrijheid van meningsuiting

maar tot hoe ver kun je gaan?

Als kind komt Spinoza al in opstand tegen strenge geloofsregels over eten, drinken en bidden. Hij gelooft niet dat God, maar de mensen zelf deze regels hebben bedacht, net als de bijbel. Dat gaat zelfs de tolerante Republiek te ver. Zijn vriend Adriaan Koerbagh, die iets dergelijks beweert, krijgt 10 jaar cel en sterft in de gevangenis. Daarom laat Spinoza de meeste van zijn werken pas na zijn dood publiceren. De lijfspreuk van Spinoza was: “Caute” → Latijn voor “Pas op!” of “Wees voorzichtig!”. Dit betekent:

> Spinoza leefde in de 17e eeuw in een tijd van religieuze en politieke spanningen. Zijn ideeën over God, vrijheid en rationaliteit waren revolutionair en vaak gevaarlijk om openlijk te verkondigen.

> Met “Caute” herinnerde hij zichzelf eraan om voorzichtig te zijn in woorden en daden, omdat zijn filosofie hem vervolging kon opleveren.

>Tegelijk was het ook een levenshouding: voorzichtig onderzoeken, niet te snel oordelen, stap voor stap de waarheid zoeken.

Naar de verlichting

• Voorlopers van de ‘verlichting’ > Franse Revolutie

• Vrijheid van meningsuiting

• Godsdienstvrijheid

Naar de Verlichting

Spinoza’s ideeën waren hun tijd ver vooruit. Een eeuw later vormden ze de inspiratiebron voor de filosofen van de Verlichting en uiteindelijk voor de Franse Revolutie. Tegenwoordig lijken vrijheid van meningsuiting en godsdienst vanzelfsprekend, maar Spinoza laat zien hoe lang het kan duren voordat zulke idealen echt worden aanvaard.

WOW!

Ingaan tegen alles

wat men

vanzelfsprekend vindt

Tegen de stroom in!

Zo is het maar net! Durf anders te denken, zijn en geloven.

 

Betekenis en nalatenschap

 

Spinoza’s leven laat zien hoe iemand in moeilijke omstandigheden trouw kan blijven aan zijn zoektocht naar waarheid. Hij koos voor eenvoud boven macht, voor vrijheid boven veiligheid. Zijn denken over vrijheid, democratie, emoties en natuur klinkt tot vandaag door:

> Hij leerde dat vrijheid van meningsuiting de kern is van een gezonde samenleving. “Het doel van de staat is vrijheid.” Dat is nog steeds een actueel! Bijvoorbeeld over wat je mag zeggen op sociale media.

> Hij vond dat je emoties moet proberen te begrijpen, in plaats van ze te veroordelen. Dat kan jongeren helpen die worstelen met gevoelens van boosheid, onzekerheden, jaloezie of verdriet.

> Hij benadrukte dat mensen onderdeel van de natuur zijn, niet er boven staan.

> Hij geloofde dat geluk voortkomt uit inzicht en vriendschap, niet uit rijkdom of macht.

 

Spinoza’s ideeën zijn nog altijd actueel. In discussies over sociale media, democratie, nepnieuws en klimaat klinken zijn vragen en inzichten mee. Zijn leven leert dat denken en vrijheid niet altijd de makkelijkste weg zijn, maar wel de meest betekenisvolle.

Of zoals hij zelf schreef:

“Men moet menselijk handelen niet bespotten, niet betreuren noch verwensen, maar begrijpen.”

Deze les vond ik..........