Kun je vanachter je bureau een nieuw antibioticum ontdekken?

Over genome mining, bioinformatica en moleculaire biologie

Kun je van achter je bureau een nieuw antibioticum ontdekken?

1 / 40
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNatuur, Leven en TechnologieScheikunde+2Middelbare schoolvwoLeerjaar 5,6

This lesson contains 40 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 50 min
Report this lesson

Introduction

Deze les laat zien wat er op het gebied van bio-informatica mogelijk is als het gaat om het doorzoeken van grote databestanden op zoek naar bijvoorbeeld een nieuw antibioticum. Stap voor stap maakt de leerling kennis met antiSMASH, waar DNA-gegevens van zeer veel organismen met elkaar vergeleken kunnen worden. Algoritmes binnen antiSMASH gaan op zoek naar overeenkomsten. Lukt het om met behulp van antiSMASH een potentieel nieuw antibioticum te vinden? En passant wordt de kennis van de eiwitsynthese opgehaald.

Instructions

Voorkennis van leerlingen
Bouw en werking van DNA (moleculaire biologie). De les is goed bruikbaar als examenvoorbereiding.

Voorbereiding voor docent
Deze les kan als verrijkingsstof individueel door leerlingen gevolgd worden, maar ook klassikaal.
Antwoorden op de vragen zijn door leerlingen op te vragen. 

Het is mogelijk om deze les binnen een lesuur van 50 minuten af te ronden, maar dit is wel krap. Om de leerlingen de ruimte te geven om echt in de materie te duiken is wat meer tijd aan te bevelen (blokuur).

Als de leerlingen aan de slag gaan met 'antismash' is het handig als de leerlingen in duo's werken, waarbij de ene leerling 'in de lessonup blijft' en de andere leerling in 'antismash' zit.

Leerdoelen / vaardigheden
na deze les:
... kunnen leerlingen uitleggen wat 'genome mining' is en welke mogelijkheden het biedt.
... hebben leerlingen hun kennis over DNA en eiwit(productie) weer opgehaald.
... weten leerlingen wat 'specialized metabolites' zijn en wat het verschil is met primaire metabolieten in een (bacterie)cel.
... kunnen leerlingen in een afbeelding van een Biosynthetic Gene Cluster herkennen en uitleggen wat de verschillende onderdelen zijn.
...hebben leerlingen kennisgemaakt met data en algoritmes die kunnen helpen bij het vinden van nieuwe biomoleculen, zoals antibiotica, en kunnen ze aangeven wat het belang is van 'genome mining'.

Aansluiting curriculum
Scheikunde/biologie: DNA en eiwitsynthese
NLT: lesmodule bovenbouw 'Medicijnen van molecuul tot mens'

Feedback
De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!
ut.onl/docent4tu

Items in this lesson

Over genome mining, bioinformatica en moleculaire biologie

Kun je van achter je bureau een nieuw antibioticum ontdekken?

This item has no instructions

Informatie voor de docent

Vooraf

Deze les is in principe bedoeld als klassikale les (maar kan ook individueel door leerlingen gevolgd worden). 

Een blokuur voor deze les is aan te bevelen.

Vanaf dia 20 is het handig als 1 leerling de LessonUp op het beeldscherm heeft, en de buur het antiSMASH-scherm.


Iconen








Benodigdheden


Zet het vinkje 'toon bij leerling' aan

Toon notities bij elke dia (bij voorbereiding van de les)

Navigeren door de les

Vergroot een afbeelding

Klik hier

Hotspot met meer informatie

Laptop voor elke leerling

This item has no instructions

Leerdoelen

Dit is een intensieve les. Maar na deze les: 

... kun je  uitleggen wat 'genome mining' is en welke mogelijkheden het biedt.

... heb je je kennis over DNA en eiwit(productie) weer opgehaald.

... weet je wat 'specialized metabolites' zijn en wat het verschil is met primaire metabolieten in een (bacterie)cel.

... kun je in een afbeelding van een Biosynthetic Gene Cluster herkennen en uitleggen wat de verschillende onderdelen zijn.

...heb je kennisgemaakt met data en algoritmes die kunnen helpen bij het vinden van nieuwe biomoleculen, zoals antibiotica, en kun je aangeven wat het belang is van 'genome mining'.



This item has no instructions

Ontdekking penicilline

Ontdekking van penicilline was een toevalstreffer. Eigenlijk een heel belangrijk 'foutje', want door dit antibioticum zijn vele levens gespaard gebleven.


Bekijk hier hoe deze ontdekking gegaan 

moet zijn:



Dit kan beter, sneller, gerichter: via 'genome mining'.

Om dat te snappen moet je eerst door wat basiskennis heen...

This item has no instructions

Ribosomale eiwitproductie

Hoe zat het ook alweer met die eiwitproductie? Klik op de hotspots voor meer informatie.

BINAS 71 J

Toelichting

Via deze afbeelding kan de eiwitproductie in een cel (van DNA tot eiwit) herhaald worden.

Vraag

Eiwitsynthese verloopt van DNA via RNA naar eiwitten. 

Maar hoe heten de verschillende processen ook alweer?

A

transcriptie: het vertalen van RNA naar eiwitten translatie: het overschrijven van DNA in RNA

B

transcriptie: het overschrijven van DNA in RNA translatie: het vertalen van RNA naar eiwitten

C

transcriptie: het vertalen van DNA naar eiwitten translatie: het koppelen van aminozuren tot een eiwit

D

transcriptie: het koppelen van aminozuren tot een eiwit translatie: het vertalen van DNA naar eiwitten

Toelichting

Deze vraag vereist heel goed lezen, misschien handig om dat de leerlingen te vertellen aangezien ze soms geneigd zijn snel op een antwoord te klikken.

Specialized metabolites (secundaire metabolieten)

Metafoor: Een auto heeft bepaalde onderdelen altijd nodig, anders kan hij niet rijden (wielen, motor, stuur, uitlaat, rem, V-snaar, ....)


Andere onderdelen zijn niet altijd nodig, maar kan een bestuurder wel gebruiken als dat nodig is (ruitenwissers, airco, radio, blower,...)


Cellen maken moleculen die ze altijd nodig hebben (primaire metabolieten), maar daarnaast ook voor stoffen die ze alleen maken in geval van 'nood': specialized metabolites. Daar gaat de volgende vraag over.

This item has no instructions

Vraag

Behoren deze moleculen tot de primaire metabolieten of tot de specialized metabolites van een cel? Sleep ze naar het juiste vakje.  Kom je een onbekende naam tegen, zoek die dan eerst op!

primaire meta-bolieten in een cel

specialized metabolites (of secundaire meta-bolieten) in een cel

toxine

pigment

siderophores (ijzer-bindende moleculen

antibioticum

ATP

RNA-polymerase

transporteiwit

ribosomale eiwitten

fosfolipide

Toelichting

Leg misschien nog even uit dat een cel primaire metabolieten gebruikt voor processen die altijd optreden, terwijl specialized metabolites alleen gemaakt worden op het moment dat dit voor de cel nodig is.

antibiotica gezocht

Stel, je wilt een nieuw antibioticum vinden. Geen gek idee, want steeds meer bacteriën zijn resistent tegen bekende antibiotica.


Je zou dan bacteriën in een petrischaaltje kunnen kweken, en hopen dat ze antibiotica gaan maken.


Maar...dat doen ze niet. Ze maken alleen antibiotica als ze aangevallen worden door andere bacteriën. Altijd maar antibiotica maken kost de cellen/bacteriën teveel energie en materiaal.

This item has no instructions

DNA-databank

Je geeft het natuurlijk niet op.






Specialized metabolites worden in de cel gemaakt door enzymen, die op hun beurt gemaakt worden op basis van informatie in het DNA van de cel. 


Tegenwoordig zit het DNA van heel veel organismen, en zeker dat van vele bacteriën, in databanken die vrij doorzoekbaar zijn. Het sequencen van het DNA van een organisme is de afgelopen 25 jaar spectaculair goedkoper geworden (zie volgende dia), wat waardevolle informatie opgeleverd heeft.


This item has no instructions

Kosten DNA-sequencing (2001-2022)

De kosten van het sequencen van (in dit geval) een menselijk genoom zijn dramatisch gedaald. 


Let op: de Y-as is logaritmisch.


In de afgelopen 20 jaar is het sequencen zo'n 100.000 keer goedkoper geworden! 


Toelichting

Leerlingen moeten een logaritmische schaal aflezen.

Doel van deze opdracht is het goed interpreteren van grafieken (plus de bewustwording van de enorme prijsdaling van sequencing!)

 Biosynthetic Gene Clusters (BGC's)

We kunnen nu dus op zoek gaan naar DNA-regio's waarvan al bekend is dat ze tot antibioticaproductie kunnen leiden. Of we gaan zoeken naar volgordes die daar een beetje op lijken, want dan vinden we misschien wel een nét iets ander antibioticum.


Maar eerst moet je nog even weten dat onze specialized metabolites gemaakt worden op basis van Biosynthetic Gene Clusters. Hoe leggen we dat nou weer uit?

This item has no instructions

AUTO-assemblage

Metafoor: Aan de lopende band verricht elke machine/robot een ander taakje. Uiteindelijk ontstaat er een volledig eindproduct: de auto.

Toelichting

De productie van secundaire metabolieten (zoals antibiotica) verloopt volgens een proces dat vergelijkbaar is met een lopende band. In de volgende dia wordt daar dieper op ingegaan. Deze dia is als illustratie van dit proces bedoeld. Verschillende machines hebben elk hun taak, om uiteindelijk het eindproduct (auto) te maken.

 Biosynthetic Gene Cluster als lopende band

Bij het produceren van bijvoorbeeld een auto, worden aan de lopende band onderdelen toegevoegd en handelingen uitgevoerd om uiteindelijk 1 product (auto) te maken.


Biosynthetische genclusters (BGC's) zijn groepen van genen die (via enzymen) samenwerken om specifieke biologische moleculen te produceren. In een BGC bevinden de genen zich vaak dicht bij elkaar op hetzelfde stuk DNA. Dit maakt het coördineren van hun expressie (aan- en uitschakelen van de genen) eenvoudiger.


This item has no instructions

 Biosynthetic Gene Clusters

Toelichting

Klik de verschillende hotspots aan voor korte uitleg van de verschillende soorten clustering.

Als een bijdehandte leerling opmerkt dat bij bacteriën de genen altijd geclusterd liggen omdat een bacterië maar 1 chromosoom heeft....dan heeft die leerling grotendeels gelijk. Echter, ook de plasmiden van bacteriën bevatten DNA.

Voorbeeld BGC: polyketiden maken

Je gaat straks als voorbeeld op zoek naar BGC's die leiden tot de productie van polyketiden. Dan is het wel leuk om een beeld te hebben van wat voor stoffen dat zijn.


Polyketiden zijn een klasse van natuurlijke producten die een grote diversiteit aan structuren en biologische activiteiten vertonen. Ze worden geproduceerd door de polyketide synthase (PKS) enzymcomplexen in verschillende organismen, zoals bacteriën, schimmels, en planten. Polyketiden hebben belangrijke 

toepassingen in de geneeskunde en industrie, als antibiotica, als 

antischimmelmiddelen, als cholesterolverlagende middelen, en 

als anti-kankeragentia.

erythromycine

Toelichting

Waarschijnlijk zijn de leerlingen niet bekend met 'polyketiden'. Daarom is het fijn om wat voorbeelden aan te klikken, zodat ze een beetje een beeld krijgen met wat voor stoffen we hier te maken hebben (en de diversiteit hierin).

In de rest van de les gaat het steeds over deze polyketiden.

Polyketiden maken

We gaan dus op zoek naar de genclusters die verantwoordelijk zijn voor het maken van enzymen. Die enzymen zorgen voor de productie van de polyketiden.


In het genoom van de bacterie zullen we meerdere genclusters aantreffen voor polyketiden. Waar verschillende typen BGC's, zoals het type 'polyketide', te vergelijken zijn met verschillende typen fabrieken (autofabrieken, koekjesfabrieken, beeldschermfabrieken), zijn de genclusters voor verschillende polyketiden te vergelijken met fabrieken van soortgelijke producten (dus stroopwafelfabriek, speculaasjesfabriek, roze-koeken-fabriek).


Door goed te kijken welke machines (genen) er gebruikt worden, kun je voorspellen welk molecuul er gemaakt wordt. Je kunt dus op zoek gaan naar bekende genclusters, en hopen dat je een cluster vindt dat nét ietsje anders is...

This item has no instructions

antiSMASH

AntiSMASH is een  bioinformatica-tool die wordt gebruikt om BGC's in het genoom van micro-organismen te identificeren. Daarbij wordt gezocht naar genclusters die betrokken zijn bij de biosynthese van secundaire metabolieten, zoals antibiotica, pigmenten en toxines.


AntiSMASH vergelijkt de geïdentificeerde genclusters met een database van bekende clusters om eventuele overeenkomsten te identificeren. Dit kan leiden tot de ontdekking van nieuwe varianten van bekende moleculen of geheel nieuwe verbindingen.


Je gaat straks op zoek binnen antiSMASH naar genclusters die verantwoordelijk zijn voor de synthese van polyketiden. Andere genclusters laten we buiten beschouwing.

This item has no instructions

Opdracht

http://bioinformatics.nl/~medem005/LN831790/index.html


Volg deze link om de antiSMASH-resultaten te zien van een recent gesequenced genoom van een streptomyceet.




Beantwoord, na enige bestudering van wat je op je scherm te zien krijgt, de vragen. Je kunt zelf je antwoorden controleren.


This item has no instructions

Vraag

Hoeveel biosynthetische genclusters (BGC's) heeft antiSMASH geïdentificeerd?

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

Even wat uitleg

This item has no instructions

Vraag

Welke polyketiden heeft antiSMASH gedetecteerd? Zoek hiervoor in de kolom 'type' naar  ...PKS en kijk in de kolom 'similarity' naar percentages groter dan 50. Noteer ze allemaal, met de regio.

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

Vervolgopdracht

We gaan regio 11 nader onderzoeken. Klik in de bovenste balk met alle regio-nummers op het vlakje met 1.11. 

Je krijgt dan dit beeld op je scherm:

This item has no instructions

en weer even wat uitleg

This item has no instructions

Vraag

Welke moleculen heeft antiSMASH gevonden die meer dan 50% overkomst met 'ons' gencluster hebben? Noteer de naam en het percentage overeenkomst.

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

Vraag

Welke van de in de vorige vraag 

gevonden moleculen is géén polyketide? 

Wat voor stof is dat dan wel?

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

Vraag

Kijk goed naar de afbeelding van de KnownClusterBlast. Op basis waarvan zou je kunnen concluderen dat het hier in region 11 niet om één maar om twee genclusters gaat?

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

antwoord vorige vraag

De polyketiden-genclusters omvatten een ander deel van het oorspronkelijke cluster (met meer 'blauwe' genen); de omcirkelde 'terpenen' wijken daar duidelijk van af.

This item has no instructions

Vervolgopdracht

Het is bekend dat onze bacterie Chaxamycin-D produceert.

Chaxamycin heeft antibacteriële activiteit. Het is echter niet geschikt als antibioticum, omdat het voor mensen mogelijk giftig is ...


We zijn op zoek naar een molecuul dat lijkt op Chaxamycin-D (en hopelijk wél antibacterieel is en niét toxisch voor mensen).


We weten dat het een polyketide is, maar niet welke genen verantwoordelijk zijn voor de productie van Chaxamycin-D.

This item has no instructions

Vervolgopdracht Chaxamycin

https://www.ebi.ac.uk/chebi/searchId.do?chebiId=CHEBI:69812

Het polyketide Chaxamycin D wordt gemaakt op basis van het precursormolecuul 3-amino-5-hydroxybenzoic acid (AHBA). AHBA wordt gemaakt door eiwitten die gecodeerd worden door een bepaald subcluster dat gevonden wordt bij alle ansamycin-polyketiden-genclusters (zoals die voor de productie van rifamycin, streptovaricin en naphthomycin).

In de volgende dia zie je afbeeldingen van alle genoemde stoffen.



This item has no instructions

Chaxamycin D

AHBA

streptovaricin

rifamycin

naphthomycin

De NH2-groep met de zesring die je bij AHBA én bij Chaxamycin vindt, zie je ook terug bij de drie andere moleculen. Het zou goed kunnen dat de genclusters die verantwoordelijk zijn voor het maken van deze moleculen lijken op het gencluster van Chaxamycin.

This item has no instructions

Vervolgopdracht Chaxamycin

Klik nu (in region 11) op 'Gene overview' (links van 'KnownClusterBlast).


Je vindt nu aanwijzingen dat dit gencluster weleens verantwoordelijk zou kunnen zijn voor de productie van AHBA (en daarmee misschien van Chaxamycin).


This item has no instructions

Vraag

We hadden ook nog regions 1, 10, 19 en 32 als potentiële kandidaten. 

Klik in het eerste antiSMASH blad op deze regions en onderzoek of deze regions waarschijnlijke kandidaten zouden kunnen zijn om Chaxamycin te produceren. 

Kijk weer bij 'Gene overview'. Waarom wel of niet?

Typ hier je antwoord:

This item has no instructions

Antibioticum gevonden?

Je hebt nu sterke aanwijzingen dat er een gencluster dat codeert voor een molecuul dat op Chaxamycin-D lijkt, in region 11 van deze Streptomyceet ligt. 

Verder (lab-)onderzoek moet uitwijzen of dit inderdaad zo is, en of dit Chaxamycin-D-achtige molecuul niet toxisch is en toch antibacterieel. Dan is er nog een lange weg te gaan in samenwerking met de farmaceutische industrie om dit antibioticum eventueel op de markt te brengen. 

Maar achter je laptop kun je dus via 'genome mining' 

al een heel eind komen!

This item has no instructions

Geïnspireerd!?

Geen eenvoudige kost, dat genome mining. Maar wel boeiend!?


Kijk dan voor een studie eens naar:


This item has no instructions

Gefeliciteerd!

Je kunt nu uitleggen wat 'genome mining' is en welke mogelijkheden het biedt.

Je hebt je kennis over DNA en eiwit(productie) weer opgehaald.

Je weet wat 'specialized metabolites' zijn en wat het verschil is met primaire metabolieten in een (bacterie)cel.

Je kunt in een afbeelding van een Biosynthetic Gene Cluster herkennen en uitleggen wat de verschillende onderdelen zijn.

Je hebt kennisgemaakt met data en algoritmes die kunnen helpen bij het vinden van nieuwe biomoleculen, zoals antibiotica, en kun je aangeven wat het belang is van 'genome mining'.

En je hebt misschien wel een nieuw antibioticum ontdekt!


This item has no instructions

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!


Feedback gevraagd

Link naar vragenlijst voor leerlingen: 


ut.onl/leerling4tu 

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!


Feedback gevraagd

Vragenlijst voor docenten

Link naar vragenlijst voor docenten:


ut.onl/docent4tu

Check www.4tuschools.nl voor meer inspirerende lessen!

This item has no instructions

Bronnen

Medema, M.H., de Rond, T. & Moore, B.S. Mining genomes to illuminate the specialized chemistry of life. Nat Rev Genet 22, 553–571 (2021). https://doi.org/10.1038/s41576-021-00363-7


Terlouw, B. (2023). Deciphering the non-ribosomal code: the language of antibiotics and other natural products. [internal PhD, WU, Wageningen University]. Wageningen University. https://doi.org/10.18174/635495


https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/


https://antismash.secondarymetabolites.org/

This item has no instructions