0. 1 Inleiding

• New lesson editor
• Psychologie
• Secundair onderwijs
• Algemeen secundair onderwijs
• Leerjaar 6

Inleiding forensische psychologie

Is iemand die een misdrijf pleegt altijd volledig verantwoordelijk?

Casus: Raf

Situatie:

Raf, 24 jaar, wordt opgepakt nadat hij met een mes een voorbijganger heeft verwond. Uit verhoor blijkt dat hij al maanden stemmen hoort die hem opdrachten geven. Hij leeft geïsoleerd, is zijn job kwijtgeraakt en heeft eerder contact gehad met de psychiatrie, maar brak zijn behandeling af.

Justitie moet beslisen

1. Was Raf toerekeningsvatbaar?

2. Moet hij gestraft worden, behandeld of geïnterneerd?

3. Hoe moet men rekening houden met de veiligheid van de samenleving?

Opdracht 

Noteer in groep op bord volgende factoren over Raf:

1. Biologische factoren 

2. Sociale factoren 

3. Psychische factoren 

Toerekeningsvatbaarheid

Artikel 39 van het Belgische Strafwetboek bepaalt dat iemand niet strafbaar is voor een feit dat hem wegens een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens niet kan worden toegerekend. 

Toerekeningsvatbaarheid in het Belgisch Strafrecht:

Toerekeningsvatbaarheid is het uitgangspunt in het strafrecht: een persoon is verantwoordelijk voor zijn daden, tenzij bewezen wordt dat hij door een geestelijke stoornis niet in staat was zijn wil te bepalen of de onwettigheid van zijn daad te begrijpen. Artikel 39 vormt een uitzondering op dit principe.

Toepassing in de praktijk

In de praktijk wordt bij twijfel over de toerekeningsvatbaarheid vaak een psychiatrisch onderzoek uitgevoerd. De rechter beoordeelt op basis van dit onderzoek of de verdachte ontoerekeningsvatbaar is. Bij vaststelling van ontoerekeningsvatbaarheid kan de rechter besluiten tot internering in plaats van een straf.

Opdracht: 3 groepen 

1. Rechters

2. Psycholoog/psychiaters

3. Publieke opinie 

We gaan in discussie met elkaar. Brainstorm even kort over jullie standpunt en zorg dat je voorbereidt bent op tegenargumenten. 

Reflectie 

Geen zwart-wit: strafrecht + zorg overlappen

Wat is de rol van een forensisch psycholoog?

Rol van de forensisch psycholoog? 

Een forensisch psycholoog is een psycholoog die gespecialiseerd is in de analyse, diagnostiek en behandeling van daders, slachtoffers en andere betrokkenen binnen het strafrechtelijk systeem, en brengt menselijk gedrag in een juridische context in kaart. De rol is divers en omvat het onderzoeken van de mentale toestand van daders om hun gedrag te begrijpen, het behandelen van psychische problemen bij daders om recidive te voorkomen, en het bieden van hulp en ondersteuning aan slachtoffers van misdrijven

Rol forensisch psycholoog

1. Onderzoek en diagnostiek

De forensisch psycholoog onderzoekt de geestelijke toestand van verdachten, daders of slachtoffers.

Hij/zij stelt diagnoses (bv. depressie, psychose, persoonlijkheidsstoornissen) en kijkt hoe die stoornissen mogelijk hebben bijgedragen aan het delict.

Er wordt ook gekeken naar recidiverisico: hoe groot is de kans dat iemand opnieuw een misdrijf pleegt?

2. Advies aan justitie (rechter, parket, advocaten)

De psycholoog brengt verslag uit in de vorm van een gerechtsdeskundigenrapport.

Centrale vraag: In welke mate was de betrokkene toerekeningsvatbaar op het moment van het misdrijf?

Advies kan gaan over: internering, behandeling, bijzondere voorwaarden bij vrijlating, nood aan slachtofferzorg.

3. Begeleiding en behandeling

Werken met gedetineerden of geïnterneerden: behandeling van agressie, verslaving, trauma, persoonlijkheidsstoornissen.

Gericht op resocialisatie en re-integratie: vaardigheden aanleren om recidive te voorkomen.

Vaak onderdeel van een multidisciplinair team (psychiater, criminoloog, maatschappelijk werker).

4. Slachtofferzorg

Begeleiding van slachtoffers bij traumaverwerking en tijdens het gerechtelijk proces (bv. spreekrecht).

Evalueren van de psychologische schade (psychische schade-expertise).

5. Wetenschappelijk onderzoek

Ontwikkelen en testen van risicotaxatie-instrumenten (bv. HCR-20 voor geweldsrisico).

Bijdragen aan de criminologische en psychologische theorievorming over dadergedrag, herstel en recidive.

Werkveld forensisch psycholoog

1. Binnen Justitie

Gerechtsdeskundige:

Op vraag van een rechter, parket of advocaat maakt de psycholoog expertiserapporten over verdachten, slachtoffers of getuigen.

Vaak zelfstandig of verbonden aan een gerechtelijke lijst van experten.

Justitiehuizen:

Psychologen werken mee aan begeleiding van veroordeelden met alternatieve straffen of voorwaarden.

2. Binnen het gevangeniswezen

Psychosociale Dienst (PSD):

Psychologen onderzoeken gedetineerden, maken individuele detentieplannen en adviseren over voorwaardelijke invrijheidstelling.

Dienst Gezondheidszorg gevangenissen:

Psychologen bieden therapie, crisisinterventie en begeleiding bij psychische problemen van gedetineerden.

3. Forensische psychiatrie en zorginstellingen

FPC’s (Forensisch Psychiatrische Centra, bv. Gent en Antwerpen):

Intensieve behandeling en risicobeheersing van geïnterneerden.

Psychiatrische ziekenhuizen en GGZ-netwerken:

Behandeling van patiënten met een forensisch profiel (bv. dubbeldiagnose, agressieproblemen).

Ambulante forensische hulpverlening (bv. via CAW of gespecialiseerde praktijken):

Psychologen begeleiden mensen in de samenleving die delictrisico’s vertonen.

4. Slachtofferhulp en welzijn

Slachtofferhulp Vlaanderen: psychologische begeleiding van slachtoffers en nabestaanden.

CAW: psychosociale ondersteuning en traumaverwerking.

Expertise bij psychische schadeclaims in civiele zaken.

5. Onderwijs & Onderzoek

Universiteiten en hogescholen: opleiding en onderzoek in forensische psychologie.

Wetenschappelijk onderzoek naar o.a. recidive, daderprofielen, risicotaxatie.

6. Tewerkstelling bij de politie

1. Profielopmaak en gedragsanalyse

• Bij zware misdrijven (bv. seriemoorden, seksueel geweld) kan de politie beroep doen op gedragsdeskundigen.

• In België gebeurt dit o.a. via de Federale Politie – Cel Gedragswetenschappen.

• Taken:

         1. Daderprofielen opstellen (offender profiling),

         2. Analyse van dadergedrag,

         3. Inschatten van gevaar op herhaling.

 2. Ondersteuning bij verhoortechnieken

• Psychologen trainen rechercheurs in gespreks- en interviewtechnieken, bv. bij het ondervragen van minderjarigen of kwetsbare getuigen.

• Soms zelf betrokken bij kindvriendelijke verhoorstudio’s.

Crisis- en gijzelingsonderhandelingen

In speciale eenheden (bv. DJSOC/GIS) worden psychologen ingeschakeld om het gedrag van gijzelnemers of daders te analyseren.

Slachtofferbejegening

Samenwerken met slachtofferbejegenaars binnen de politie, zodat slachtoffers op een correcte, empathische en juridisch veilige manier worden opgevangen.

Interne ondersteuning

Psychologen bij de politie kunnen ook werken rond mentale gezondheid en welzijn van politiemensen (bv. stress, trauma, burn-out).

3. Crisis- en gijzelingsonderhandelingen

• In speciale eenheden (bv. DJSOC/GIS) worden psychologen ingeschakeld om het gedrag van gijzelnemers of daders te analyseren.

4. Slachtofferbejegening

• Samenwerken met slachtofferbejegenaars binnen de politie, zodat slachtoffers op een correcte, empathische en juridisch veilige manier worden opgevangen.

5. Interne ondersteuning

• Psychologen bij de politie kunnen ook werken rond mentale gezondheid en welzijn van politiemensen (bv. stress, trauma, burn-out).

De Federale Politie in België heeft een cel gedragswetenschappen (binnen de Directie van de gespecialiseerde operationele steun, DGS). Zij ondersteunen onderzoeken met psychologische expertise en werken vaak samen met het parket, forensisch psychiaters en universiteiten.

Forensische psychologie = kruispunt van recht, psychiatrie & samenleving

• Recht: strafbare feiten, toerekeningsvatbaarheid, bescherming van de maatschappij.

• Psychiatrie: mentale stoornissen, diagnose, behandeling, begeleiding.

• Samenleving: impact op slachtoffers, preventie van criminaliteit, sociale veiligheid.

Samengevat

• Forensische psychologie kijkt naar het hele plaatje: dader, slachtoffer, maatschappij en wet.

• Het is een interdisciplinair vakgebied, waar kennis van psychologie, recht, ethiek en maatschappelijke normen samenkomt.

• Het vak daagt je uit om niet enkel zwart-wit te denken, maar kritisch te reflecteren over verantwoordelijkheid, zorg en veiligheid.