Nederlands
Week 38
Trema, koppelteken, weglatingsstreepje en samenstelling
Nederlands
Week 38
Trema, koppelteken, weglatingsstreepje en samenstelling
Leestekens
Jezelf verstaanbaar maken is nog niet altijd even makkelijk.
Deze les gaat over drie soorten (lees)tekens die ervoor moeten zorgen dat we woorden beter kunnen lezen en uitspreken. Ze worden gebruikt om lees- en uitspraakproblemen te voorkomen. Ieder teken wordt op net een andere manier ingezet.
Het om trema's, koppeltekens en weglatingsstreepjes.
Ook behandelen we aaneenschrijven en samenstellingen.
Trema
Met een trema geef je aan dat bij die letter een nieuwe klank begint: patiënt, cliënt, melodieën, genieën, egoïsme.
Let op: je gebruikt alleen een trema als je ook echt problemen hebt met het op de juiste manier uitspreken van het woord. Heel veel klinkers kunnen namelijk gewoon zonder trema naast elkaar staan: geometrie, deodorant, beargumenteren, linoleum, verfraaien, ontplooiing (bij i's naast elkaar nooit een trema).
Als je een woord aan het einde van de zin afbreekt, vervalt het trema: ego-
isme.
Trema
Als een woord eindigt op een beklemtoonde -ie of -ee: -ën
Voorbeeld:
frisbee - frisbeeën
kopie - kopieën
Als een woord eindigt op een niet-beklemtoonde -ie: "n
Voorbeeld:
porie - poriën
kolonie - koloniën
Met trema
Zonder trema
efficient
coordinatie
elektricien
geijsbeerd
genitalien
geinfiltreerd
petroleum
gelinieerd
heroine
uitzaaiingen
naief
industrieel
Italie
industriele
reunie
financien
antwoorden sleepvraag
Zonder trema:
elektricien (oorsprong Frans), geijsbeerd, petroleum, gelinieerd, uitzaaiingen (2 x i geen trema), industrieel
Alle woorden zijn normaal uit te spreken zonder hulpmiddel.
antwoorden sleepvraag
Met trema:
efficiënt, genitaliën, coördinatie, geïnfiltreerd, heroïne, naïef, Italië, industriële, reünie, financiën.
Bij deze woorden is uitspraakverwarring mogelijk dus gebruik je een trema als hulpmiddel.
Veel meer nog...
Straks mag je lekker oefenen in Taalblokken...
Samenstellingen
Mijn kleinkind is geen klein kind.
Hoofdregel
Een samenstelling is een combinatie van zelfstandige woorden.
- boek + deel = boekdeel
- brand + weren + man = brandweerman
Samenstellingen worden aaneen geschreven
- informatie + distributie + systeem = informatiedistributiesysteem
- elektriciteitsproductiemaatschappij
Welke woorden schrijf ik aan elkaar?
Samenstellingen: rugzak, rugzaktoerisme, rugzaktoerismecriminaliteit.
Woorden met er-, hier-, daar- en waar- plus voorzetsel: daarover, erin, daarnaast, waarmee.
Getallen tot en met duizend: tweeëndertig, zevenhonderdvijftig.
belangrijk hulpmiddel !!
zolang je het woord zonder problemen kunt lezen, schrijf je het aan elkaar.
Bij zg. klinkerbotsing gebruik je een koppelteken: zoals bij combinaties van klinkers die bestaan, eu, ui, ei, ou, au, ee, ij,
Skijack? Dus ski-jack
stageuren? Dus stage-uren
Politieinzet? Dus politie-inzet
Denk aan de betekenis
Het koppelteken in samenstellingen
samenstellingen met 'gelijkwaardige' delen: het rood-wit-blauw, president-directeur.
Deel van de samenstelling bestaat uit naam, letters, cijfers of tekens:
A4-papier, het #-teken, de vmbo-leerling.
Aardrijkskundige namen:
Zuid-Nederland, Centraal-Europa
Vaste combinatie: kant-en-klaarmaaltijd
Het koppelteken in samenstellingen
Wanneer gebruik je het liggende streepje tussen woorden?
Voorvoegsels: niet-, non-, bijna-, oud-, ex-, aspirant-, adjunct-,chef-, stagiair-, collega-:
Ex-echtgenote, adjunct-directeur, leerling-verpleegkundige.
Voor de uitspraak: hbo-opleiding, gala-avond, zee-egel.
Aan elkaar of los?
bananen schil
bananenschil
Wel of geen koppelteken?
politieagent
politie-agent
Wel of geen koppelteken?
minimuminkomen
minimum-inkomen
Bij welk woord hoort geen koppelteken?
maximum-snelheid
ski-jas
chocolade-ijs
ex-directeur
Welke is goed?
paraplu inspectie
parapluinspectie
paraplu-inspectie
Tussen-n in samenstellingen
Je schrijft een tussen-n als:
Het eerste deel van het woord een zelfstandig naamwoord is én
Het zelfstandig naamwoord alleen een meervoudsvorm op --en heeft.
Tussen-n in samenstellingen
Je schrijft geen tussen-n als:
het eerste woord zowel een meervoud op -en als -es kent!
zoals bij secretaresse, groente, linde etc.
Het wordt dan dus groetesoep!
asperge + soep
aspergensoep
aspergesoep
fiets + rek
fietserek
fietsenrek
zon + bril
zonnebril
zonnenbril
Uitzondering
Als het eerste deel iets unieks is
zonnebril - maneschijn
Als het eerste deel geen meervoud heeft
rijstepap
Als het eerste deel een versterkend woord is
reuzegoed, beresterk, apetrots
Of vaste uitdrukking zoals bullebak, schattebout.
horloge + maker
horlogemaker
horlogenmaker
Welk woord is juist?
berensterk
sterrehemel
vitaminepil
lampekap
Maak de juiste samenstelling. station + plein
De tussen-s in samenstellingen
Je schrijft een tussen-s wanneer je hem hoort:
inkoopsprijs
tijdsverschil
Dorpstraat of Dorpsstraat?
Vervang het woord aan de rechterkant door een woord dat niet begint met een -s. Bijv. dorp + plein
Hoor je nu een tussen-s? -> Dorpsplein
Als je de tussen-s hoorde: Dorpsstraat.
Maak de samenstelling: verkeer + bord
Maak de samenstelling: verkeer + situatie
Wanneer gebruik je een weglatingsstreepje?
Als je een deel van het woord weglaat: aan- en uitknop.
Let op: als je een heel losstaand woord weglaat, gebruik je geen weglatingsstreepje: makkelijke en moeilijke vakken.
Opdracht
Bij de volgende sheets schrijf je de gegeven woorden zo mogelijk aan elkaar. Laat weg wat je weg mag laten en plaats eventueel een weglatingsstreepje
Kantoorartikelen en computerartikelen
Hoofdzaken en bijzaken
Dikke boeken en dunne boeken
Opbouwen en afbouwen
Nu oefenen