Marina Abramovic

• New lesson editor
• Beeldende vorming
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

Marina Abramovic - Performance Art

Introductie

Marina Abramović (1946) is een pionier van de performancekunst. Al meer dan vijftig jaar onderzoekt ze hoe kunst kan zorgen voor mentale en spirituele verandering.

Vanaf de jaren ’70 maakt ze radicale performances waarin ze haar eigen lichaam als medium gebruikt. Ze test de grenzen van haar fysieke en mentale uithoudingsvermogen en onderzoekt hoe mensen reageren op het lichaam in de openbare ruimte.

Samen met kunstenaar Ulay ontwikkelt ze performancekunst verder. Later onderzoekt ze ook hoe performance kan bestaan zonder haar fysieke aanwezigheid.

Abramović staat bekend om haar intense en vernieuwende werk. Haar kunst draait om ervaring, autonomie en zelfonderzoek, en maakt haar tot een van de meest invloedrijke kunstenaars van deze tijd.

⚡ Rhythm 0 (1974)

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Doordat Abramović zichzelf als object presenteert:

verdwijnt haar eigen controle

Het werk laat zien:

hoe snel mensen grenzen overschrijden

vooral wanneer er geen consequenties lijken te zijn

👉 Het kan worden geïnterpreteerd als:

een onderzoek naar:

menselijk gedrag en groepsdynamiek

macht en verantwoordelijkheid

én als:

kritiek op hoe mensen omgaan met macht over anderen

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

(op basis van interviews en haar eigen reflecties)

Het werk gaat over:

vertrouwen in het publiek

controle loslaten

Ze wilde onderzoeken:

wat mensen doen als ze geen grenzen opgelegd krijgen

Belangrijk inzicht van haar:

“Ik was het object.”

Ze merkte:

mensen begonnen voorzichtig

maar werden steeds agressiever

👉 Kern:

het publiek onthult zijn eigen gedrag

1. Feitelijke beschrijving

Ze staat stil en passief in een ruimte

Op een tafel liggen 72 objecten
(bijv. veer, roos, mes, schaar, pistool, kogel)

Het publiek mag deze objecten gebruiken op haar lichaam

Ze geeft alle controle uit handen

Duur: 6 uur

🚪 Imponderabilia (1977)

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Doordat bezoekers tussen twee lichamen moeten doorlopen, worden ze gedwongen een keuze te maken

Abramović benadrukt dat het werk draait om gedrag en interactie

Hierdoor wordt zichtbaar:

hoe mensen omgaan met nabijheid en lichamelijkheid

welke sociale regels (zoals schaamte en afstand) een rol spelen

👉 Het werk kan daarom worden geïnterpreteerd als:

een onderzoek naar sociale normen en persoonlijke grenzen

en naar de actieve rol van het publiek in kunst

1. Feitelijke beschrijving

Performance van Marina Abramović en Ulay

Uitgevoerd in een museum (o.a. Galleria d’Arte Moderna, Bologna)

Zij staan naakt tegenover elkaar in een deuropening

Bezoekers moeten zijwaarts tussen hen door lopen om de ruimte binnen te komen

Daarbij moeten bezoekers kiezen:

naar wie ze kijken

hoe ze hun lichaam positioneren

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

(op basis van interviews en haar algemene uitspraken over dit werk)

Zij en Ulay zijn een “levende doorgang”

Het werk gaat over:

de relatie tussen publiek en kunstenaar

keuzes van het publiek

Het publiek:

maakt het werk

bepaalt wat er gebeurt

1. Feitelijke beschrijving

Performance van Marina Abramović en Ulay

Ze zitten tegenover elkaar

Hun neuzen zijn afgesloten

Ze ademen alleen elkaars uitgeademde lucht in.

De performance duurt totdat hun lichaam het niet meer aankan

🫁 Breathing In / Breathing Out (Death Itself) (1977)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

(op basis van interviews en haar algemene uitspraken over dit werk)

Het werk gaat over:

relatie en vertrouwen

energie-uitwisseling tussen mensen

afhankelijkheid van de ander

Ze onderzoekt:

hoe ver je kunt gaan met het lichaam

wat er gebeurt als twee mensen volledig op elkaar aangewezen zijn

👉 Belangrijk:

Ze geeft geen eenduidige, vaste betekenis — de ervaring staat centraal.

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Adem staat symbool voor leven

Door alleen elkaars adem te gebruiken ontstaat een tekort → gevaar

Het werk laat zien:

hoe intens relaties kunnen zijn

maar ook hoe ze kunnen verstikken

Er ontstaat spanning tussen:

leven ↔ dood

intimiteit ↔ gevaar

1. Feitelijke beschrijving

Performance van Marina Abramović en Ulay

Ze staan tegenover elkaar

Ulay houdt een boog vast

Abramović houdt de pijl vast, gericht op haar hart

De boog is gespannen → er staat constante spanning op

Hun gewicht houdt samen de spanning in stand

Microfoons versterken hun hartslag en ademhaling

🏹 Rest Energy (1980)

🧠 3. Mogelijke interpretatie

De gespannen boog symboliseert:

constante dreiging

een kwetsbaar evenwicht

De relatie tussen de twee:

gebaseerd op vertrouwen

maar ook gevaarlijk

👉 Het werk kan worden geïnterpreteerd als:

een onderzoek naar:

vertrouwen en controle

macht en overgave

en naar:

hoe dun de grens is tussen veiligheid en gevaar

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

(op basis van interviews en documentatie over dit werk)

Het werk gaat over:

vertrouwen tussen twee mensen

complete afhankelijkheid

Ze benadrukt:

dat haar leven letterlijk in handen van Ulay ligt

Belangrijk idee:

één kleine beweging kan fataal zijn

Ze spreekt ook over:

energie en spanning tussen lichamen

de intensiteit van het moment

1. Feitelijke beschrijving

Marina Abramović ligt naakt op haar rug

Op haar lichaam ligt een menselijk skelet

Het skelet beweegt mee met haar ademhaling

De performance is stil en langdurig

💀 Nude with Skeleton (2002)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

Abramović noemt het skelet een spiegel van haar eigen lichaam

Ze wil laten zien dat:

iedereen ooit een skelet wordt

Door het skelet op haar lichaam te leggen:

maakt ze zichtbaar dat je je sterfelijkheid altijd met je meedraagt

De ademhaling is belangrijk:

haar lichaam beweegt (leven)

het skelet blijft stil (dood)

👉 kort:

je leeft nu, maar je lichaam wordt ooit dit skelet

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Omdat Abramović laat zien dat het skelet haar eigen lichaam in de toekomst is, kun je het werk interpreteren als:

een confrontatie met het idee dat:

je leven tijdelijk is

door het verschil tussen:

haar ademhaling (leven)

en het stille skelet (dood)
wordt duidelijk hoe kwetsbaar het lichaam is

👉 betekenis:

je leeft nu

maar je weet dat je ooit doodgaat

en dat besef hoort bij het leven

Dit werk kan worden gekoppeld aan het memento mori uit de middeleeuwen en de vanitas-stillevens uit de 17e-eeuwse burgercultuur.

🖼️ Anima Mundi (Pietà) (1983–2002)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

Ze wil:

oude beelden opnieuw ervaren met het lichaam

Ze onderzoekt:

hoe het voelt om zo’n religieuze pose aan te nemen

👉 kort:

ze maakt een oud religieus beeld lichamelijk en direct

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Door een bekend religieus beeld na te maken:

wordt het persoonlijk en fysiek

Het laat zien:

dat oude kunst nog steeds betekenis kan hebben

👉 betekenis:

verbinding tussen:

verleden (middeleeuwen)

heden (performance)

Kan je koppelen aan Middeleeuwen én Tableaux Vivants van rederijkers (Burgercultuur)

1. Feitelijke beschrijving

Abramović beeldt een Pietà-scène uit

Ze gebruikt haar lichaam om een religieus beeld na te maken

Verwijst naar Maria en Christus

Performance

Een performance is een kunstvorm waarbij een kunstenaar een handeling uitvoert, vaak live voor publiek, waarbij het eigen lichaam het belangrijkste middel is om iets uit te drukken. Het kunstwerk is geen blijvend object, maar een ervaring die plaatsvindt in tijd en ruimte.

---

Kenmerken

1. Lichaam als medium: De kunstenaar gebruikt zijn/haar eigen lichaam om iets uit te drukken

2. Live / aanwezigheid (presence): De performance gebeurt in het moment, vaak voor publiek

3. Tijdelijk (ephemeral): Het kunstwerk bestaat alleen tijdens de uitvoering en verdwijnt daarna

4. Direct en invoelbaar: Het echte lichaam maakt het persoonlijk en intens

5. Publiek speelt een rol: De toeschouwer is vaak betrokken of zelfs onderdeel van het werk

6. Spanning en onvoorspelbaarheid: Omdat het live is, kan er altijd iets gebeuren

7. Geen blijvend kunstobject: Er blijft geen fysiek kunstwerk over (alleen documentatie)

---

JAY Z "PICASSO BABY" (LIVE) at the Pace Gallery in New York City

= Hoge kunst?

Het vindt plaats in een serieuze galerie (Pace Gallery), een plek voor hoge kunst.

Jay-Z verwijst naar kunstenaars als Picasso, Basquiat en Warhol → duidelijke link met kunstgeschiedenis.

De performance lijkt sterk op performancekunst (zoals Abramović): lange duur, interactie met publiek, focus op aanwezigheid.

Het roept vragen op over status, kunst, geld en beroemdheid.

= Lage kunst?

Het blijft een hiphopnummer, onderdeel van populaire cultuur.

Het is verbonden aan commercie en entertainment (albumpromo, celebrity culture).

Het is toegankelijk en gericht op een breed publiek, niet alleen de kunstelite.

Text

Dit werk is dus Postmodern: vermenging van hoge en lage kunst

1. Feitelijke beschrijving

Performance van Marina Abramović in het MoMA (New York)

Ze zit stil op een stoel aan een tafel

Bezoekers mogen één voor één tegenover haar plaatsnemen

Er wordt niet gesproken

Alleen oogcontact

De performance duurde in totaal ruim 700 uur (verdeeld over meerdere dagen)

🪑 The Artist is Present (2010)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

(op basis van interviews en uitspraken over dit werk)

Het werk gaat over:

aanwezigheid (presence)

volledige aandacht in het moment

Ze benadrukt:

het belang van vertraging en stilte

het wegnemen van afleiding (zoals praten of technologie)

👉 Belangrijk idee:

echte verbinding ontstaat door volledige aanwezigheid

Ze ziet het als:

een vorm van energie-uitwisseling tussen kunstenaar en publiek

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Het werk laat zien:

hoe zeldzaam echte aandacht is

Door alleen te zitten en te kijken:

ontstaat een intense, emotionele ervaring

👉 Het kan worden geïnterpreteerd als:

een kritiek op:

een snelle, digitale maatschappij

én als:

een onderzoek naar menselijke verbinding

= Hoge kunst

draait om een diep concept

onderdeel is van erkende kunstpraktijken (performancekunst)

in een museumcontext wordt gepresenteerd

interpretatie en reflectie vereist

en gemaakt is door een gevestigde kunstenaar

✝️ Four Crosses (± 2019)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

Ze verwijst naar:

religieuze iconografie (zoals het kruis en Maria)

Ze onderzoekt:

goed en kwaad

hoe een vrouw wordt gezien (goed/slecht)

Ze stelt de vraag:

wanneer wordt een vrouw als goed of slecht beschouwd?

Door zichzelf af te beelden:

neemt ze controle over het beeld

👉 kort:

ze gebruikt religieuze beelden om vragen te stellen over hoe we mensen (en vrouwen) beoordelen

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Omdat Abramović religieuze symbolen gebruikt en verschillende gezichten laat zien, kun je het werk interpreteren als:

een onderzoek naar:

goed en kwaad

meerdere kanten van identiteit

De kruizen en het gouden gezicht:

verwijzen naar religieuze idealen (heiligheid)

De extreme gezichten:

laten het menselijke en imperfecte zien

👉 betekenis:

kritiek op vaste ideeën over:

goed/slecht

het beeld van de vrouw

laat zien dat:

identiteit niet vastligt

Kan je koppelen aan Middeleeuwen

1. Feitelijke beschrijving

Installatie met vier grote kruisvormen

Op de kruizen zie je videobeelden van Abramović

Ze toont verschillende gezichtsuitdrukkingen
(bijv. schreeuwend, grimassend, intens)

Sommige beelden zijn:

normaal

andere in negatief (licht/donker omgekeerd)

Gezichten van Abramovic zou je kunnen koppelen aan 'affectenleer' uit burgercultuur.

Affectenleer

De affectenleer is een esthetische theorie uit de late barok met, in eerste instantie, betrekking op muziek.

De leer beschrijft hoe affecten, hartstochten, moeten worden uitgedrukt in de muziek.

René Descartes, een bekend rationalist uit de 17e eeuw, beschrijft in zijn modellenboek “Traité des passion de l’âme zes soorten affecten of hartstochten: verwondering, liefde, haat, verlangen, vreugde en treurnis.”

Charles Lebrun, als docent en oprichter verbonden met de Academie des Beaux Arts in Frankrijk,

maakt ook een visueel modellenboek, waarin emoties aan gezichtsuitdrukkingen worden gekoppeld. Dit soort boeken ontstaan niet door werken naar de waarneming, maar door het bestuderen van oude meesters. Deze boeken dienen weer als voorbeeld voor schilders.

1. Feitelijke beschrijving

Videowerk van Marina Abramović

Close-up van haar gezicht

Haar gezicht is volledig bedekt met goud (gold leaf)

Ze maakt langzame, minimale bewegingen

Soms verandert haar gezichtsuitdrukking subtiel

Het beeld is stil en geconcentreerd

🪙 Golden Mask (2009)

🎙️ 2. Wat zegt Abramović zelf?

Ze gebruikt goud omdat:

het in kunstgeschiedenis staat voor het goddelijke en heilige

Ze is geïnteresseerd in:

transformatie van het lichaam

Ze onderzoekt:

hoe een menselijk gezicht kan veranderen in iets:

bijna onmenselijks / iconisch

👉 kort:

ze maakt van haar gezicht een soort heilig beeld

🧠 3. Mogelijke interpretatie

Omdat Abramović haar gezicht bedekt met goud, kun je het werk interpreteren als:

een verwijzing naar:

religieuze iconen (zoals middeleeuwse schilderkunst)

het gezicht wordt:

minder persoonlijk

meer een symbool of ideaalbeeld

👉 betekenis:

spanning tussen:

mens ↔ ideaal

laat zien hoe:

mensen kunnen worden gezien als:

perfect

maar ook afstandelijk / onmenselijk

Omdat de installatie bestaat uit verschillende elementen die elkaar aanvullen, kun je het geheel interpreteren als:

⚖️ 1. Tegenstelling mens ↔ ideaal

• kruizen → menselijk, rauw, veranderlijk

• gouden masker → perfect, heilig, afstandelijk

👉 spanning:

echt mens ↔ ideaalbeeld

---

👩 2. Beeld van de vrouw

• religie:

  • vrouw = vaak puur en goed (Maria)

• Abramović:

  • laat ook:

    • woede

    • lelijkheid

    • extremen zien

👉 betekenis:

kritiek op eenzijdige beeldvorming

---

🧍 3. De rol van de kijker

• je staat midden in de ruimte

• je wordt van alle kanten aangekeken

👉 effect:

je wordt zelf onderdeel van het werk
en denkt na over je eigen oordeel

---

🪨 4. Lichaam vs religie

• object op de grond → lichamelijk / aards

• kruizen + goud → religie / ideaal

👉 tegenstelling:

lichaam ↔ geest / religie

1. Feitelijke beschrijving

Het optreden van Marina Abramović op Glastonbury (2024) bestond uit een performance waarin zij het publiek vroeg om zeven minuten stilte. Ze droeg een outfit met een vredessymbool en nodigde het publiek uit om:

stil te zijn

hun ogen te sluiten

zich bewust te worden van elkaar en de wereld

Er was geen muziek, geen spektakel, geen traditionele show.

Optreden van Marina Abramović op Glastonbury (2024)

💡 Betekenis

Het werk gaat over:

vrede en verbondenheid

reflectie op wereldproblemen (zoals oorlog en klimaat)

aanwezig zijn in het moment

Door stilte te gebruiken, dwingt Abramović het publiek om:

na te denken

uit de constante prikkels van het festival te stappen

De performance maakt van een druk festival ineens een moment van collectieve bezinning.

Massacultuur?

Hoewel het optreden plaatsvindt voor een groot publiek (massaal), is het geen typische massacultuur omdat het niet draait om entertainment, spektakel of consumptie. In plaats daarvan vraagt het om stilte, reflectie en actieve deelname van het publiek. Daarmee doorbreekt het juist de kenmerken van massacultuur.