De Koude Oorlog (Geschiedenis vmbo), les 1: Uitleg

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

De Koude Oorlog

Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo

1 / 23
next
Slide 1: Slide
New lesson editorGeschiedenisMiddelbare schoolvmboLeerjaar 3,4

This lesson contains 23 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Introduction

Uitleg over de Koude Oorlog: de grootmachten, het IJzeren Gordijn, Berlijn, de crises, het einde in 1989 en internationale samenwerking.

Items in this lesson

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

De Koude Oorlog

Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 De periode 1945-1989, Europa en de wereld; GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Stanley Tretick / NARA / Wikimedia Commons, publiek domein

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Wat ga je kunnen?

Ik kan uitleggen hoe de Koude Oorlog Europa verdeelde, de belangrijkste crises en het einde in 1989 noemen en in de tijd plaatsen.

This item has no instructions

Wat denk jij bij het woord 'Koude Oorlog'?

Verwachte woorden: Rusland, Amerika, kernbommen, Berlijnse Muur, spionnen, communisme, bang, wapens. Vraag door: waarom heet het 'koud'? Er werd niet echt tussen de grootmachten zelf gevochten. Groepeer de woorden met de klas: wie staat tegenover wie (blok 1), Duitsland en de bondgenootschappen (blok 2) en de crises en het einde (blok 3). Voor BB is herkennen de kern. KB en GL/TL moeten ook kunnen beschrijven en uitleggen.

Kennedy en Chroesjtsjov, leiders van de twee grootmachten, ontmoeten elkaar in Wenen, 1961

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Twee grootmachten tegenover elkaar

  • Na de Tweede Wereldoorlog bleven twee grootmachten over: de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie.

  • Het Westen (VS) koos voor kapitalisme: bedrijven zijn van mensen en er is een vrije markt.

  • Het Oostblok (Sovjet-Unie) koos voor communisme: de staat bezit de bedrijven en één partij regeert.

  • Ze voerden geen directe oorlog, maar wel een felle strijd om macht: de Koude Oorlog.

Syllabus: de nieuwe machtsverhoudingen tussen de VS (het Westen, kapitalisme) en de Sovjet-Unie (het Oostblok, communisme) herkennen. Stalin leidde de Sovjet-Unie tot zijn dood in 1953, daarna was Chroesjtsjov de leider. Kennedy was president van de VS in de jaren zestig. KB en GL/TL: de ideologische tegenstelling tussen kapitalisme en democratie aan de ene kant, communisme en dictatuur aan de andere kant. De Europese mogendheden waren verzwakt door de oorlog; dat bracht de dekolonisatie op gang (KB, GL/TL). Veelgemaakte fout: denken dat Rusland en Amerika echt tegen elkaar vochten. Er was geen directe oorlog. Image credit: Stanley Tretick / NARA / Wikimedia Commons, publiek domein

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Invloedssferen en het IJzeren Gordijn

  • Europa werd verdeeld in twee invloedssferen: een westelijke en een oostelijke.

  • In het oosten stonden satellietstaten zoals Polen, Hongarije en Oost-Duitsland onder Sovjetcontrole.

  • De grens tussen Oost en West heette het IJzeren Gordijn.

  • De VS wilde de uitbreiding van het communisme tegenhouden: containment.

Syllabus: invloedssferen, satellietstaten, IJzeren Gordijn. Het IJzeren Gordijn was geen echt gordijn maar een beeld voor de scheiding tussen Oost- en West-Europa. Containment (KB, GL/TL): de Amerikaanse politiek om het communisme in te dammen, dus niet verder te laten groeien. Voor BB hoeft containment niet. Veelgemaakte fout: denken dat het IJzeren Gordijn alleen door Duitsland liep.

De zaal van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties in New York

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Internationale samenwerking

  • De VN (1945) bewaren vrede; in de Veiligheidsraad hebben vijf landen vetorecht.

  • Vaste leden: de VS, de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië, Frankrijk en China.

  • In 1951 begon de EGKS: samenwerking in kolen en staal.

  • In 1957 volgde de EEG, een gezamenlijke markt voor veel producten.

Syllabus: Verenigde Naties en Veiligheidsraad; KB en GL/TL ook de samenstelling en het vetorecht. De Sovjet-Unie is later opgevolgd door Rusland als vast lid. Door het vetorecht kon de Veiligheidsraad in de Koude Oorlog vaak niet tot een besluit komen, omdat de VS en de Sovjet-Unie het zelden eens waren. Veelgemaakte fout: denken dat de VN een wereldregering is met een eigen leger. Syllabus: EGKS en (E)EG; KB en GL/TL ook de motieven voor Europese samenwerking: vrede bewaren, economische groei en sterker staan tegenover de grootmachten. Zes landen deden mee, onder wie Nederland. De EEG is de voorloper van de huidige Europese Unie. Veelgemaakte fout: de EGKS en de EEG door elkaar halen. De EGKS ging alleen over kolen en staal. Image credit: Jdforrester / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Welke twee landen waren de grootmachten in de Koude Oorlog?

A

Duitsland en Frankrijk

B

De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie

C

Groot-Brittannië en China

D

De Verenigde Staten en Japan

De VS leidde het Westen, de Sovjet-Unie het Oostblok. Verwachte fout: Groot-Brittannië, omdat dat land in de oorlog groot was, maar het was na 1945 verzwakt.

Vul in

Het Westen koos voor kapitalisme en het Oostblok voor communisme. De grens tussen Oost en West heette het IJzeren Gordijn.

kapitalisme
communisme
dictatuur
containment

Westen = kapitalisme, Oostblok = communisme. Verwachte fout: de twee woorden omdraaien.

Berlijners kijken naar een vliegtuig van de luchtbrug, 1948

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Berlijn: de blokkade en de luchtbrug

  • Duitsland en Berlijn waren na de oorlog verdeeld in zones van de overwinnaars.

  • Berlijn lag diep in de Oost-Duitse zone, maar West-Berlijn hoorde bij het Westen.

  • In 1948 sloten de Sovjets alle wegen naar West-Berlijn af: de blokkade van Berlijn.

  • Het Westen voerde voedsel en kolen aan door de lucht: de luchtbrug.

Syllabus: blokkade van Berlijn. De blokkade begon in 1948 en duurde tot 1949. Het Westen gaf de stad niet op en bleef West-Berlijn per vliegtuig bevoorraden. Veelgemaakte fout: denken dat de blokkade om Oost-Berlijn ging. Het ging om West-Berlijn. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Twee Duitslanden en twee bondgenootschappen

  • In 1949 ontstonden twee Duitse staten: de BRD (West-Duitsland) en de DDR (Oost-Duitsland).

  • In 1949 richtte het Westen de NAVO op, een bondgenootschap onder leiding van de VS.

  • In 1955 richtte het Oostblok het Warschaupact op, onder leiding van de Sovjet-Unie.

  • Europa was nu verdeeld in twee militaire blokken.

Syllabus: stichting van BRD en DDR, oprichting van NAVO en Warschaupact. BRD = Bondsrepubliek Duitsland (West), DDR = Duitse Democratische Republiek (Oost), met Bonn als hoofdstad van de BRD en Oost-Berlijn als hoofdstad van de DDR. Nederland was lid van de NAVO. Veelgemaakte fout: de BRD en DDR omdraaien. De BRD is West-Duitsland.

Reagan en Gorbatsjov tekenen een wapenverdrag in het Witte Huis, Washington, 8 december 1987

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Kernwapens en de wapenwedloop

  • Beide kampen bouwden kernwapens. Dit was een wapenwedloop: wie heeft de meeste en de beste wapens?

  • Kernwapens zorgden voor afschrikking: wie aanvalt, wordt zelf ook vernietigd.

  • Daardoor durfden de grootmachten elkaar niet rechtstreeks aan te vallen.

  • In 1987 tekenden Reagan en Gorbatsjov een verdrag om raketten weg te halen.

Syllabus: kernwapens als afschrikking, wapenwedloop. Afschrikking werkt omdat beide kanten weten dat een aanval ook de aanvaller zou vernietigen. Het verdrag van 1987 (de foto, 8 december 1987) ging over middellange-afstandsraketten; het was een eerste stap om wapens te verminderen. Veelgemaakte fout: denken dat kernwapens in de Koude Oorlog ook echt gebruikt zijn. Dat gebeurde niet. Image credit: White House Photographic Office / Wikimedia Commons, publiek domein

Wat was de luchtbrug naar West-Berlijn?

A

Voedsel en kolen werden per vliegtuig aangevoerd

B

Een brug tussen Oost- en West-Berlijn

C

Een aanval van het Westen op Oost-Berlijn

D

Een vlucht van Berlijners naar het Westen

De Sovjets sloten in 1948 de wegen af, dus het Westen vloog alles in. Verwachte fout: denken dat het een gebouwde brug was.

Leg uit waarom kernwapens zorgden voor afschrikking.

Een goed antwoord: een grootmacht durfde niet aan te vallen, omdat de ander met kernwapens kon terugslaan en beide landen dan vernietigd zouden worden. Verwachte fout: alleen schrijven dat kernwapens gevaarlijk zijn.

Bouw van de Berlijnse Muur: een kraan zet betonblokken neer achter prikkeldraad, 1961

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

De Berlijnse Muur en de Cubacrisis

  • Veel Oost-Duitsers vluchtten via Berlijn naar het Westen.

  • In augustus 1961 bouwde de DDR de Berlijnse Muur om dat te stoppen.

  • In 1962 ontdekte de VS Sovjetraketten op Cuba: de Cubacrisis.

  • President Kennedy en leider Chroesjtsjov praatten uiteindelijk af: de raketten gingen weg.

Syllabus: bouw Berlijnse Muur (1961) en Cubacrisis (1962), Kennedy en Chroesjtsjov. De Muur scheidde Oost- en West-Berlijn en hield de Oost-Duitsers binnen. Cuba ligt vlak bij de VS, dus raketten daar waren een directe bedreiging. De wereld stond op het randje van een kernoorlog, maar de twee leiders kwamen tot een oplossing. Veelgemaakte fout: denken dat de Muur het Westen buiten moest houden. Hij hield de eigen bevolking binnen. Image credit: Helmut J. Wolf / Bundesarchiv, Bild 173-1321 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de

Inwoners van Boedapest rond een tank tijdens de opstand van 1956

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Opstanden in het Oostblok

  • In 1956 kwamen Hongaren in opstand tegen het communistische bewind.

  • Sovjettroepen sloegen de Hongaarse opstand neer.

  • In 1968 wilde Tsjecho-Slowakije hervormingen: de Praagse Lente.

  • Ook die werd beëindigd door troepen van het Warschaupact.

Syllabus: Hongaarse opstand (1956) voor KB en GL/TL; Praagse Lente (1968) alleen GL/TL. Voor BB is dit verdiepingsstof. De Sovjet-Unie liet niet toe dat een satellietstaat het Oostblok verliet of het communisme losliet. Veelgemaakte fout: denken dat het Westen de Hongaren te hulp kwam. Dat gebeurde niet. Image credit: Onbekende fotograaf / Wikimedia Commons, publiek domein

Berlijners bij de Muur kort na de val op 9 november 1989

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Gorbatsjov en de val van de Muur

  • Gorbatsjov werd leider van de Sovjet-Unie en voerde hervormingen door.

  • Glasnost betekent openheid, perestrojka betekent herstructurering.

  • In het Oostblok groeide de wens naar vrijheid.

  • Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur: het einde van de Koude Oorlog.

Syllabus: val van de Berlijnse Muur (1989); glasnost en perestrojka voor KB en GL/TL (hervormingspolitiek); Reagan en Gorbatsjov als personen. De wapenwedloop en de hervormingen van Gorbatsjov hebben bijgedragen aan het einde van de Koude Oorlog. De Muur had 28 jaar Berlijn gedeeld. Veelgemaakte fout: denken dat de Muur door een oorlog viel. Het kwam door vreedzame protesten en hervormingen. Image credit: Raphaël Thiémard / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

Video: Wat leidde tot de val van de Berlijnse muur? (FF terugspoelen, Schooltv). Kijkvraag: welke oorzaken noemt de video voor de val van de Berlijnse Muur? Schrijf er twee op en vergelijk met de dia over Gorbatsjov.

Zet op volgorde, van vroeg naar laat

1

Cubacrisis

2

Bouw van de Berlijnse Muur

3

Blokkade van Berlijn

4

Val van de Berlijnse Muur

Blokkade 1948, Muur 1961, Cubacrisis 1962, val van de Muur 1989. Verwachte fout: Muur en Cubacrisis omdraaien.

Wat betekent glasnost?

A

Afschrikking

B

Herbouw

C

Openheid

D

Vrije handel

Glasnost is openheid, perestrojka is herstructurering. Alleen voor KB en GL/TL. Verwachte fout: perestrojka en glasnost door elkaar halen.

Welk onderdeel was voor jou het lastigst?

1

Wie tegenover wie stond

2

Berlijn en de twee blokken

3

De crises: Muur, Cuba, 1956

4

Het einde in 1989

Gebruik de uitslag om het onderdeel te herhalen dat de meeste stemmen krijgt.

Wat vind jij het engste aan de Koude Oorlog? Leg uit.

Open waarderende vraag: er is geen goed of fout antwoord, maar de leerling moet het met een gebeurtenis of begrip uit de les onderbouwen, bijvoorbeeld kernwapens of de Cubacrisis.

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Begrippen (1/2)

  • Koude Oorlog: Strijd om macht tussen de VS en de Sovjet-Unie zonder directe oorlog

  • kapitalisme: Systeem met een vrije markt en bedrijven van mensen

  • communisme: Systeem waarin de staat de bedrijven bezit en één partij regeert

  • IJzeren Gordijn: Grens tussen Oost- en West-Europa

  • satellietstaat: Land dat sterk onder controle staat van een grootmacht

This item has no instructions

EUROPA EN DE WERELD · KOUDE OORLOG

Begrippen (2/2)

  • NAVO: Bondgenootschap van het Westen, opgericht in 1949

  • Warschaupact: Bondgenootschap van het Oostblok, opgericht in 1955

  • wapenwedloop: Strijd om de meeste en beste wapens

  • Berlijnse Muur: Muur om West-Berlijn, gebouwd in 1961, gevallen in 1989

  • Veiligheidsraad: Orgaan van de VN met vijf vaste leden met vetorecht

This item has no instructions