3.1 en 3.2 Genotype en fenotype & Genen

• New lesson editor
• Biologie
• Middelbare school
• vmbo g, t, mavo
• Leerjaar 3

3.1 Genotype en fenotype

3.2 Genen

Leerdoelen 

• Je kunt omschrijven wat een genotype, wat een fenotype en wat een gen is.

• Je kunt beschrijven hoe individuen informatie over erfelijke eigenschappen overdragen aan hun nakomelingen en welke rol chromosomen hierbij spelen.

• Je kunt omschrijven wat de begrippen homozygoot, heterozygoot, dominant, recessief en intermediair fenotype betekenen.

Gen en allel

• Stukje DNA dat informatie bevat voor
  één eigenschap noem je een gen.

• Elk chromosoom bevat een groot aantal genen. 

• Genen kunnen in de cel 'aan' of 'uit' staan. 

Het gen voor haarkleur staat in cellen van de haarzakjes aan. In de lever heeft dit gen geen nut en staat het uit. 

• 
  

• 
  

Chromosomen

Lange dunne draden DNA. Bevinden zich in de celkern. 

Mensen hebben 46 chromosomen, in 23 paren. 

1. Een cel heeft een celkern.

2. In de celkern liggen chromosomen.

3. Op chromosomen liggen genen.

4. Genen bepalen eigenschappen en  bestaan in verschillende allelen.

5. Niet elk gen staat in elke cel aan.

Gen en allel

• Chromosomen komen in paren voor, dus de genen erop ook.

• Elk genenpaar bestaat uit twee allelen. 

• Een allel is  een variant (uitingsvorm) van een gen.

• De twee allelen van een genenpaar kunnen verschillen. 

• Bijvoorbeeld een allel voor vaste oorlel en een allel voor losse oorlel. 

• 1 van de 2 allelen komt tot uiting. Die is dominant.

• 
  

• 
  

FENOTYPE EN GENOTYPE

GENOTYPE

De informatie voor de erfelijke eigenschappen van een organisme. 

FENOTYPE

Wat je ziet van een eigenschap

Genotype - zie je niet

Fenotype - zie je maar is genotype + milieu

Homozygoot - heterozygoot

Kleine letter = recessief

Grote letter = dominant

Homozygoot

Heb je 2 genen voor steil haar, dan ben je homozygoot voor de eigenschap steil haar.

'Homo' betekent hetzelfde

AA of aa

Heterozygoot

Heb je 2 verschillende genen, dan ben je heterozygoot

1 gen voor krullend,

1 gen voor steil

'Hetero' betekent anders.

Aa

Dominant of recessief

Een gen kan dominant of recessief zijn.

Het dominante gen komt altijd tot uiting in het fenotype:

Het is een sterk gen.

Het recessieve gen komt alléén tot uiting als er géén dominant gen aanwezig is.

Het is een zwak gen.

dominant altijd A

recessief altijd a

Stijl of krullen?

Blijkbaar is het gen van krullend haar sterker (aan de foto te zien).

Gen voor krullen = dominant (STERKER)

Gen voor steil = recessief (ZWAKKER / VERLIEST)

Stijl of krullen?

Deze persoon heeft twee gelijke genen (homozygoot). Deze genen zijn recessief.

Deze persoon is homozygoot recessief voor de eigenschap 'haartype'.

= aa

Stijl of krullen?

Deze persoon heeft twee gelijke genen (homozygoot). De genen zijn dominant.

Deze persoon is homozygoot dominant voor de eigenschap 'haartype.'

Het genotype noteren met een letter

Dominant gen - hoofdletter

Recessief gen - kleine letter

Je kiest een letter naar keuze (Vaak is het de letter A)

AA = homozygoot dominant

Aa = heterozygoot

aa = homozygoot recessief

Intermediair fenotype

Soms hebben organisme voor bepaalde eigenschappen een intermediair fenotype.

Er is dan geen dominant of recessief allel.

Beide allelen komen dan dus tot uiting.

De eigenschappen mengen met elkaar.

intermediair fenotype

Intermediaire genotypes noteer je anders dan normale genotypes

Noteren van intermediaire genotypes:

Altijd een grote (zelfgekozen) letter. Het type gen (de eigenschap) met een kleine letter erachter.

Bijvoorbeeld:

KrKw 

Hierbij is de K (van kleur) zelf gekozen.

Dit moet een hoofdletter zijn.

De 'w' staat voor 'wit' en de 'r' staat voor 'rood'.

Dit moeten kleine letters zijn.

Opdracht: Genotype & fenotype

Een poes met korte haren (aa) krijgt jongen met een kater die langharig is (AA).

Wat is het genotype van het jong? Wat denk je dat het fenotype is?

Zie je de hoofdletter = dominant dus rood. 

Ik kan nu:

•  Omschrijven wat een genotype, wat een fenotype en wat een gen is.
  

• Beschrijven hoe individuen informatie over erfelijke eigenschappen overdragen aan hun nakomelingen en welke rol chromosomen hierbij spelen.
  
  

• Omschrijven wat de begrippen homozygoot, heterozygoot, dominant, recessief en intermediair fenotype betekenen.