Unieke ligging
Lang en smal land in Zuid-Amerika.
• Vier seizoenen: - winter: juni t/m augustus - zomer: december t/m februari zuidelijk halfrond
• Veel verschillende klimaten: - noorden: Atacamawoestijn - rond Santiago: mediterraan klimaat - zuiden: gematigd zeeklimaat - Andes: hooggebergteklimaat
Droogte in Chili
Factoren droge klimaat in het noorden:
• 1 subtropisch hogedrukgebied voor de kust. - tussen de 25 ⁰ en 45⁰ Z.B. - subtropisch maximum - dalende lucht warmt op - kan meer waterdamp bevatten - bewolking lost op - geen neerslag
• 2 de Humboldtstroom. - koude zeestroom - lucht boven zee koelt af - bijna geen verdamping - geen neerslag
Droogte in Chili
• 3 het Andesgebergte. - vochtige aanlandige wind vanuit het oosten - stijgt op door het Andesgebergte - stuwingsregen aan de oostkant - Chili in de regenschaduw
Ten zuiden van 40⁰ Z.B. juist westenwinden. stuwingsregen in Chili nattere klimaten
El Niño
El Niño: - eens in de 2 tot 7 jaar - hoogtepunt rond kerstmis - minder ansjovis en sardientjes, meer haaien en kwallen door warmer zeewater
• Warmer water meer verdamping meer neerslag. Grote gevolgen kustgebied Chili. overstromingen, modderstromen, aardverschuivingen, vernielde oogsten
• El Niño is wereldwijd merkbaar. VB: droogte in Zuidoost-Azië en India VB: minder orkanen in de VS
B44 Seizoenen
De aarde maakt: - in één jaar een baan rond de zon - in één dag een baan rond de aardas de aardas staat scheef juni: zomer noordelijk halfrond door loodrechte zonnestralen december: zomer zuidelijk halfrond door loodrechte zonnestralen
• In een jaar beweegt de zon tussen de 23½⁰ N.B. en Z.B. keerkringen
• Midzomernacht (21 juni) en poolnacht (22 december)
B47 Temperatuurfactoren
Er zijn 5 temperatuurfactoren:
• Breedteligging: hoe verder van de evenaar, hoe kouder.
• Hoogteligging: hoe hoger, hoe kouder.
• Ligging ten opzichte van zee: hoe verder van zee, hoe warmer in de zomer / kouder in de winter.
• Aanvoer van koude of warmte door wind of zeestromen.
• Ligging van gebergten: wel of geen beschutte ligging.
B49 Luchtstreken
De temperatuurzones op aarde noem je luchtstreken. wiskundige begrenzing thermische begrenzing
• tropen / tropische zone - altijd warm - tussen de 23½⁰ N.B. en Z.B. - keerkringen • gematigde zone - niet te warm, niet te koud - tussen de 23½⁰ en 66 ½⁰ N.B. en Z.B. - subtropen
• poolstreken / polaire zone - altijd koud - vanaf 66 ½⁰ N.B. en Z.B. - poolcirkels
B55 Zeestromen
Zeestromen ontstaan wanneer de wind boven zee langdurig uit één richting waait. warm water uit de tropen naar de poolstreken. koud water uit de poolstreken naar de tropen.
• Zeestromen hebben invloed op de gemiddelde temperatuur boven land. vb: Hammerfest, Noorwegen
Elke zeestroom heeft een naam. Golfstroom: belangrijk voor de gemiddelde temperatuur in Europa.
B56 Ligging van gebergten
Wind gebergte = klimaatscheiding
• VB: temperatuurverschil Vancouver en Calgary. oorzaak: Rocky Mountains
VB: temperatuurverschil Noorwegen en Zweden. oorzaak: Scandinavisch Hoogland
B58 Stuwingsregen
Neerslag die ontstaat door stijgende lucht tegen een gebergte = stuwingsregen
• Loefzijde vochtige lucht stijgt op, koelt af, brengt veel neerslag
• Lijzijde / regenschaduw lucht daalt, warmt op en het wordt droog
Zware bevingen
Zwaarste aardbeving ooit gemeten was in Chili (1960): - 9.5 op de schaal van Richter - epicentrum op 60 m onder de bodem van de Grote Oceaan - 3.000 – 10.000 slachtoffers, vooral door de tsunami
• Veel meer zware aardbevingen sinds 1960. aardbevingen hebben altijd een serie naschokken door ontladen spanning: - op andere plekken langs de breuk - in nabijgelegen breuken
Wegduiken
In Chili ontstaan de zware aardbevingen door de botsing (convergentie) van de Nazcaplaat met de Zuid-Amerikaanse plaat. subductie: de zware oceanische plaat duikt weg onder de lichte continentale plaat de continentale plaat wordt een stukje meegetrokken wrijving tussen bewegende platen leidt tot oplopende spanning losschieten van de platen leidt tot aardbevingen
Wegduiken
• Na een beving bouwt de spanning weer langzaam op. Seismisch gat = een gebied waar al lang geen zware aardbeving is voorgekomen in vergelijking met omringende gebieden. hier vinden de zwaarste aardbevingen van Chili plaats
In het noorden ligt ook een seismisch gat:zware aardbeving in de toekomst?
Het Andesgebergte
Heel diep onder de Zuid-Amerikaanse plaat smelt de Nazcaplaat. opstijgend magma zorgt voor vulkanisme druk van het opstijgend magma zorgt voor omhoog drukken aardkorst waardoor een plooiingsgebergte is ontstaan
• Ontstaan Atacamatrog langs westkust door wegduiken Nazcaplaat. - 8.066 m op het diepste punt!
B51 Hoogtegordels
Hoogtegordel = zone van plantengroei in een gebergte.
Ontstaan door verschillen in temperatuur: Hoe hoger je komt, hoe kouder het wordt.
Van boven naar onder:
Eeuwige sneeuw
Rotsgordel
Alpenweide:- boomgrens: alleen grassen, kruiden en lage struikjes
Naaldboomgordel:- ‘s zomers < 10 ⁰C
Loofboomgordel:- ‘s zomers > 10 ⁰C en ‘s winters > -3 ⁰C
B100 Platen en breuken
De aardkorst bestaat uit verschillende platen / schollen. breuken: barsten / scheuren tussen die platen
• De platen en breuken zijn ontstaan door endogene krachten convectiestromen zorgen voor barsten en scheuren in de korst
B101 Bewegingsrichtingen van platen
Langs de breuklijnen is de aardkorst voortdurend in beweging. Er zijn drie bewegingsrichtingen:
• Divergentie: uit elkaar mid-oceanische rug
• Convergentie: naar elkaar drie variaties: 1 subductie bij een botsing van een oceanische en een continentale plaat trog + vulkanisme 2 subductie van de oudste oceanische plaat onder de jongste oceanische plaat trog + vulkanisme 3 botsing van twee continentale platen gebergte
• Transform: langs elkaar
B106 Aardbeving
Door plaatbewegingen bouwt zich spanning op in de aardkorst. na enkele jaren ontlaadt die spanning zich en verschuiven platen ineens een paar meter aardbeving.
• Hypocentrum en epicentrum
De zwaarste aardbevingen komen voor bij convergentie.
Ook aardbevingen bij transforme en divergente plaatbewegingen.
B110 Reliëf
De aardkorst is niet glad, maar heeft reliëf: hoogteverschillen in het landschap.
• Vier reliëfvormen:
Hooggebergte: de meeste toppen zijn boven de 1.500 m
Middelgebergte: de meeste toppen zijn tussen de 500 en 1.500 m
Heuvelland: de meeste toppen zijn tussen de 200 en 500 m
Laagland: het is vrijwel overal lager dan 200 m
• Een gebied met weinig reliëf is een vlakte: - laagvlakte: vlak gebied lager dan 500 m - hoogvlakte / plateau: vlak gebied boven de 500 m
B112 Plooiingsgebergten
Gebergten: - worden gevormd door endogene krachten - liggen altijd aan de rand van huidige of vroegere platen
• Plooiingsgebergten zijn door plooiing van stukken aardkorst ontstaan.
VB: Andesgebergte.
B114 Oud en jong gebergte
Gebergten zijn in verschillende perioden gevormd:
B114 Oud en jong gebergte
• Jonge gebergten: - alpiene plooiingsfase (< 65 miljoen jaar geleden) - nog weinig invloed exogene krachten - hoge toppen, scherpe bergkammen, diepe dalen - hooggebergten VB: Alpen, Pyreneeën, Rocky Mountains, Andes, Himalaya
B114 Oud en jong gebergte
• Oude gebergten: - Hercynische plooiingsfase (360-280 miljoen jaar geleden) of Caledonische plooiingsfase (450-390 miljoen jaar geleden) - afgeronde toppen en opgevulde dalen - vaak middelgebergten VB: Ardennen, Appalachen, Oeralgebergte
Schild = afgevlakt stuk aardkorst van minstens 500 miljoen jaar oud.
Ontstaan van vulkanen
Subductie Nazcaplaat onder de Zuid-Amerikaanse plaat leidt tot aardbevingen en vulkanisme. Nazcaplaat is zwaarder dan Zuid-Amerikaanse plaat door soort stollingsgesteente: - oceanische Nazcaplaat: + dunner, maar zwaarder + basalt: snelle afkoeling magma + duikt weg in de aardmantel - continentale Zuid-Amerikaanse plaat: + dikker, maar lichter + graniet: langzame afkoeling magma + bovenliggende plaat
Ontstaan van vulkanen
• Convectiestromen trekken de oceaanbodem tot 600-700 m naar beneden. Oceanische plaat duikt weg smelt opstijgend magma Opstijgend magma: - vormt nieuw gesteente - vormt vulkaanketens
Explosieve vulkanen
Bij subductie ontstaan stratovulkanen. Met explosieve uitbarstingen: - taai, stroperig magma en veel gas - stolt in kraterpijp die verstopt raakt - drukt neemt toe - uitbarsting met soms een pyroclastische stroom
• Stratovulkanen: - opgebouwd uit lagen as en lava - steile hellingen door snel stollende lava
Bijzondere eilanden
Archipel voor de kust van Chili: niet op een plaatgrens, wel vulkanisch. van alle actieve vulkanen: - 80% subductie - 10% divergentie - 10% andere manier
• Hoe ontstaat een hotspot?
1 magma stijgt op uit de aardmantel (mantelpluim) 2 de mantelpluim scheurt de aardkorst open. 3 hierboven ontstaat een vulkaan. hotspot = top van een mantelpluim de plaat beweegt, de hotspot niet rij vulkanische eilanden alleen boven de mantelpluim: actieve vulkaan
Bijzondere eilanden
• Boven een mantelpluim ontstaan schildvulkanen: - erg vloeibaar magma - stroomt ver weg voordat het stolt - grote vulkaan met flauwe hellingen - effusieve uitbarstingen = niet explosief
B97 Endogene en exogene krachten
De aarde is een bol van gloeiend heet gesteente met daaromheen een dunne aardkorst.
• De aardkorst verandert voortdurend van vorm door natuurkrachten van twee kanten:
• Van buitenaf door exogene krachten verwering en erosie
• Van binnenuit door endogene krachten aardkern, aardmantel en aardkorst hoe dieper, hoe warmer door hitte ontstaan convectiestromen die breuken veroorzaken in de aardkorst
B103 Soorten vulkanen
Drie hoofdsoorten vulkanen:
• Stratovulkaan - bij subductie - steile hellingen - lagen lava en as - dik, stroperig magma - explosieve uitbarstingen
B103 Soorten vulkanen
Drie hoofdsoorten vulkanen:
• Cadeiravulkaan - oude vulkaan - brede krater door ingestorte magmakamer - kratermeer en nieuwe vulkaan in de caldeira
B103 Soorten vulkanen
Drie hoofdsoorten vulkanen:
• Schildvulkaan - bij divergentie - flauwe hellingen - dun, vloeibaar lava - niet-explosieve uitbarstingen
B104 Hotspots
Vulkanisme:
- meestal bij breuklijnen tussen platen - niet altijd
• Boven een mantelpluim: - magma stijgt op richting het aardoppervlak - de aardkorst komt langzaam omhoog en scheurt - dun magma vloeit uit over een groot gebied - schildvulkaan - hotspot = top van een gesmolten mantelpluim
• Platen bewegen, mantelpluim niet. rij vulkanen VB: Hawaii-eilanden, Canarische eilanden
B111 Gesteentekringloop
In de aardkorst zitten verschillende soorten gesteenten. gesteentekringloop• Stollingsgesteente: - ontstaan: door stollen magma / lava - VB: graniet, basalt
• Sedimentgesteente / afzettingsgesteente: - ontstaan: door samenpersen verweringsmateriaal - kenmerken: horizontale lagen en fossielen - VB: zandsteen, schalie (kleisteen)
• Metamorf gesteente: - ontstaan: door hoge druk en temperatuur - VB: kalksteen wordt marmer
Bron 1 Economische ontwikkeling
1930-1950: importsubstitutie fabrieken die de invoer moesten vervangen te kleine binnenlandse afzetmarkt en te weinig koopkrachtVanaf 1970: export koperVanaf de jaren 1980: diversificatie niet afhankelijk van één product bosbouw, fruitteelt, wijnbouw, toerisme ook: - lage belastingen - lage lonen - vaak vrije uitvoer winsten - verdragen met andere landen
Bron 2 Koper
Belangrijkste exportproduct Chili: koper 30% wereldmarkt problemen: - dagbouw - veel water nodig - luchtvervuiling oplossingen: - minder water gebruiken - water recyclen - zeewater ontzilten - water gebruiken om stof (luchtvervuiling) tegen te gaan
Bron 3 Wijn
Chili exporteert veel wijn. in mediterrane klimaat rond Santiago.
Bron 4 Viskweek
In Chili wordt veel vis gekweekt: aquacultuurVoordelen zalmkwekerijen:+ succesvol+ 60.000 personen werkzaamNadelen duurzaamheid zalmkwekerijen:- veel antibiotica nodig- vreemde soort in natuurlijk milieu- algenbloei
Bron 5 Verstedelijking
Ongelijke bevolkingsspreiding: - urbanisatiegraad: 90%- meerderheid woont in de Centrale Vallei- middelpunt: Santiago met SanhattanDe verstedelijking gaat te snel: krottenwijken (callampas)
Bron 6 Bevolking
De Chileense bevolking:- 18 miljoen mensen- lage natuurlijke bevolkingsgroei: + geboortecijfer 13,4‰ + sterftecijfer 6,3‰
- verschillende bevolkingsgroepen: + mestiezen (afstammelingen Spaanse kolonisten en indiaanse vrouwen) + inheemse volken (pueblos indígenas) + witten
B6 Regio in beeld
Bij de beschrijving van een gebied kijk je naar: - de ligging - gebiedskenmerken - bevolkingskenmerken - interne en externe relaties
B8 Gebiedskenmerken
• De natuurlijke omgeving (fysisch milieu)
• Het ingerichte landschap met menselijke kenmerken
Twee groepen:
B9 Bevolkingskenmerken
Vier groepen bevolkingskenmerken:
• Demografische kenmerken
• Economische kenmerken
• Sociale / sociaal-culturele kenmerken welzijn = economische + sociale kenmerken
• Politieke kenmerken
B125 Duurzaamheid
Natuurlijke hulpbronnen zijn niet oneindig: ze kunnen opraken. duurzaamheid = niet meer natuurlijke hulpbronnen gebruiken dan dat er bijkomen, zodat de mensen er ook in de toekomst nog gebruik van kunnen maken.
• Theorie van de drie P’s: - people (mensen) - profit (winst) - planet (aarde) balans moet in evenwicht zijn.
B139 Natuur- en milieurampen
Natuurramp = ramp veroorzaakt door natuurgeweld. Milieuramp = ramp veroorzaakt door de mens. effect op natuurlijke omgeving (fysisch milieu)
• Milieuvervuiling (milieuverontreiniging) = gebruik van het milieu als afvalbak waarin te veel schadelijke stoffen komen.
• Milieu-uitputting = het opraken van natuurlijke hulpbronnen.
• Milieuaantasting = ingrepen in de natuur door de mens. ontbossing, verwoestijning, bodemerosie
B195 Grondstoffen
Grondstof = ruw materiaal dat nog bewerkt moet worden om er een product van te maken. ijzererts, kobalt, katoen, zand, hout
• Delfstof = grond- en brandstof die je uit de aarde haalt.
Winning delfstoffen gebeurt in de mijnbouw:- dagbouw = dicht bij de oppervlakte, met graafmachines- schachtbouw = diep in de grond, met een gangenstelsel
• Halffabricaten zijn bewerkte ruwe grondstoffen. industrieproducten die nog verder bewerkt moeten worden tot eindproduct. VB: ijzererts (ruwe grondstof) platen staal (halffabricaat) auto (eindproduct)
B239 Percentage stedelingen
Urbanisatiegraad = hoog in rijke landen (80%), laag in minst ontwikkelde landen (32%). percentage stedelingen in een land.
• Urbanisatietempo = hoog in arme landen door ruraal-urbane migratie. urbanisatietempo = snelheid waarmee de urbanisatiegraad toeneemt ruraal-urbane migratie = migratie van platteland naar stad
• De verstedelijking gaat eigenlijk te snel. onvoldoende voorzieningen en woningen in de steden krottenwijken
B240 Krottenwijken
Wijken waar de bewoners zelf illegaal woningen hebben gebouwd. sloppenwijk, zelfbouwwijk, slum, bidonville, favela, barrio, township
• Er zijn goede en slechte krottenwijken. leeftijd van de wijk hoe ouder, hoe beter