MEESTERWERKEN VAN HET RIJKSMUSEUM
Het melkmeisje, en waarom stilte werkt
Johannes Vermeer, ca. 1660 — Rijksmuseum, Eregalerij
MEESTERWERKEN VAN HET RIJKSMUSEUM
Het melkmeisje, en waarom stilte werkt
Johannes Vermeer, ca. 1660 — Rijksmuseum, Eregalerij
Tweede les van drie over één meesterwerk. De rode draad: het onderwerp is doodgewoon, de aandacht die eraan is besteed is dat niet. Als je klas les 1 heeft gehad, kun je meteen terugpakken op het formaat: de Nachtwacht is bijna vier bij vijf meter, dit doek past op een tafel. Image credit: Sten Rademaker / Unsplash
WAT JE NA DEZE LES KUNT
Ik kan uitleggen hoe Vermeer van een alledaagse handeling een bijzonder schilderij maakt.
RIJKSMUSEUM
This item has no instructions
ACTIVEREN
Welk klusje uit jouw dag zou niemand willen schilderen?
Vrije associatie. Verwacht 'afwassen', 'tandenpoetsen', 'de vaatwasser uitruimen'. Precies die antwoorden heb je nodig: het schilderij van deze les gaat over melk inschenken. Bewaar twee antwoorden voor de afsluiting.
MEESTERWERK
Het melkmeisje
Johannes Vermeer, ca. 1660
Geheel verdiept in haar werk schenkt een dienstmeisje melk in. Behalve de witte melkstraal lijkt niets te bewegen. Die alledaagse handeling balde Vermeer samen tot een indrukwekkend schilderij.
Soort kunstwerk
schilderij
Objectnummer
SK-A-2344
Afmetingen
45,5 x 41 cm
De tekst in de body is die van het Rijksmuseum zelf, licht ingekort. Laat de klas eerst kijken en pas daarna lezen — de vraag 'wat gebeurt hier?' levert bij dit doek bijna altijd 'niks' op, en dat is het beginpunt van de les. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
EEN GEWOON ONDERWERP
Waar een schilderij tot dan toe over ging
Grote schilderijen gingen eeuwenlang over grote dingen: bijbelverhalen, heiligen, veldslagen, vorsten. Wie zoiets betaalde was de kerk of het hof.
In de Republiek ging dat anders. Er was geen hof dat opdrachten uitdeelde, en de kerken bleven kaal. Schilderijen werden gekocht door burgers, voor hun eigen woonkamer — en die wilden herkenbare taferelen aan de muur. Zo ontstond het genrestuk.
RIJKSMUSEUM
Kernpunt: de markt bepaalt het onderwerp. Geen hof, geen altaarstukken, wel duizenden huishoudens met geld en een lege muur. Dat verklaart waarom uitgerekend hier het dagelijks leven een onderwerp werd.
EEN GEWOON ONDERWERP
Het is kleiner dan je denkt
Het doek is 45,5 bij 41 centimeter — ongeveer een velletje A2, en net niet vierkant.
Ter vergelijking: De Nachtwacht meet 379,5 bij 453,5 centimeter. Je zou Het melkmeisje er ruim tachtig keer in kwijt kunnen. Toch staan er voor de kleine versie elke dag meer mensen in de rij dan er in de zaal passen.
RIJKSMUSEUM
Als je een A2-vel of twee A3'jes bij de hand hebt: houd het omhoog. Het formaat is de snelste manier om duidelijk te maken dat 'meesterwerk' niets met groot te maken heeft.
EEN GEWOON ONDERWERP
Wie is zij?
Een dienstmeid, aan het werk in de keuken. Haar mouwen zijn opgestroopt, ze draagt geen sieraden, en haar naam kennen we niet.
Ze poseert ook niet: ze kijkt niet op, ze kijkt naar wat ze doet. Dat is het omgekeerde van een portret, waar iemand betaalt om gezien te worden.
Een dienstmeid, van opzij gezien, geheel verdiept in het inschenken.
Leerlingen vragen vaak of het Vermeers vrouw of dochter is. Er is geen enkele aanwijzing voor. Eerlijk antwoord: we weten het niet, en dat hoort bij dit soort schilderijen — een genrestuk toont een type, geen persoon. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
OPDRACHT
Wat is er ongewoon aan het onderwerp van Het melkmeisje?
Het toont een gewone dienstmeid bij een alledaags klusje
Het toont een bijbelverhaal in een Hollandse keuken
Het toont een rijke koopmansvrouw in haar eigen huis
Het toont een portret van iemand uit Vermeers familie
Goed: een gewone dienstmeid bij een alledaags klusje. De veelgekozen fout is 'iemand uit Vermeers familie' — leerlingen zoeken naar een persoon, terwijl een genrestuk juist een type toont.
Vul de drie ontbrekende woorden in.
Het melkmeisje is een genrestuk: een schilderij van gewone mensen bij een alledaagse bezigheid. Zulke taferelen werden in de Republiek gekocht door burgers die ze in hun eigen huis wilden hangen. Met 45,5 bij 41 centimeter is het doek dan ook klein genoeg voor een woonkamermuur.
OPDRACHT
Afleider 'kerken' vangt de leerlingen die de vorige slide niet gelezen hebben: in de Republiek bleven de kerken juist kaal.
HOE VERMEER KIJKT
Al het licht komt van links
Er is één lichtbron: het raam links. Alles op het doek is daarvan het gevolg — welke kant van haar gezicht licht is, waar de schaduw van de kan valt, waarom de muur rechts bijna wit is.
Kijk ook naar het glas zelf. In het onderste ruitje zit een gat: een kapot ruitje in een keuken waar hard gewerkt wordt.
Het loodglazen raam, met links onderin de lichte plek waar het glas ontbreekt.
Handig om hardop te doen: laat de klas aanwijzen waar het licht vandaan komt, voordat je het raam laat zien. Bijna iedereen wijst het goed aan, en dan heb je meteen te pakken dat je dat aan de schaduwen kon zien. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
KIJK GOED
Licht in honderden puntjes
De korst van het brood en de rand van de mand zijn opgebouwd uit tientallen losse lichte stipjes. Van dichtbij is het verf; op twee meter afstand is het brood dat glanst. Vermeer schildert niet het brood, maar het licht dat erop valt.
Dit is de kern van 'hoe Vermeer kijkt'. Wie dit detail heeft gezien, kijkt daarna anders naar de rest van het doek — vraag ze na deze slide waar ze nog meer stipjes zien (de mand, de kruik, de rand van de schaal). Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
KIJK GOED
Het enige dat beweegt
Eén dun straaltje melk, en verder staat het hele schilderij stil. Juist doordat er maar één ding beweegt, voel je dat er tijd verstrijkt — en dat het straaltje zo weer op is.
Vraag: wat zou er gebeuren als Vermeer haar had geschilderd terwijl ze óók iets anders deed? Antwoord dat je zoekt: dan verdwijnt de rust, en de rust is het onderwerp. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
Wat het museum er zelf over zegt
Geheel verdiept in haar werk schenkt een dienstmeisje melk in. Behalve de witte melkstraal lijkt niets te bewegen. Die alledaagse handeling balde Vermeer samen tot een indrukwekkend schilderij — als een beeld staat de figuur vrij in de lichte ruimte.
Rijksmuseum, objectbeschrijving bij SK-A-2344
RIJKSMUSEUM
'Als een beeld' is de zin om bij stil te staan. Achter haar is bijna niets: een lege muur. Daardoor komt ze los te staan, zoals een standbeeld op een sokkel. Weglaten is hier de belangrijkste keuze die Vermeer maakt.
KIJK GOED
En dan de lege muur
Niet helemaal leeg: er zit een spijkergat in met een lichtje op de rand, en rechtsboven nog twee sporen waar eerder iets hing. De fijne lijntjes zijn craquelé — scheurtjes die in de verf zijn ontstaan in de eeuwen erna.
Leerlingen zien het schaduwtje vaak pas als je het aanwijst. Goede afsluitende opmerking bij dit blok: Vermeer heeft de muur leeggemaakt, maar niet doodgemaakt. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
OPDRACHT
Wat is het enige op dit schilderij dat beweegt?
Het straaltje melk dat uit de kan loopt
De handen waarmee ze de kan vasthoudt
Het licht dat door het raam naar binnen valt
De mand die aan de muur achter haar hangt
Goed: de melkstraal. 'Het licht' is de fout die je wilt hebben — licht beweegt niet op een schilderij, want een schilderij is één moment. Daar kun je een minuut over doorpraten. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
BRONVRAAG
Noem twee dingen op dit doek die stilstaan, en leg uit hoe je dat ziet.
Verwacht: de kan in haar handen, het brood, de mand, haar blik. 'Hoe je dat ziet' is de kern van de vraag — aan scherpe randen, aan het ontbreken van vegen. Verwachte misser: alleen opsommen zonder uitleg; vraag dan door. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
WAT HET KOSTTE
Blauw uit een halfedelsteen
Het felle blauw van haar schort is ultramarijn: gemaakt van lapis lazuli, een halfedelsteen die van heel ver moest komen en tot poeder werd vermalen.
Het was een van de duurste kleuren die een schilder kon kopen. Vermeer gebruikte het niet voor een vorstin of een heilige, maar voor het schort van een keukenmeid.
Vermeer gebruikte hetzelfde blauw in Brieflezende vrouw, ca. 1663.
Gewicht voor gewicht was ultramarijn in de 17de eeuw duurder dan goud — dat cijfer doet het goed in de klas. Dat een schilder zoiets aan een dienstmeid besteedt, is precies het punt van de les: de aandacht, niet het onderwerp, maakt het bijzonder. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1663 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
KIJK GOED
Rechtsonder staat een voetstoof
Een houten kistje met gaatjes en een vuurpotje erin, om je voeten warm te houden. Daarachter een rij Delftse tegeltjes. Sommige kunsthistorici lezen in de voetstoof een verwijzing naar verlangen — anderen zien gewoon een koude keuken.
Belangrijkste didactische moment van de les: het verschil tussen kijken en uitleggen. Wat je ziet staat vast; wat het betekent is een lezing, en lezingen kunnen elkaar tegenspreken. Het Rijksmuseum bespreekt beide. De stelling hierna gaat hierover. Image credit: Johannes Vermeer, ca. 1660 / Rijksmuseum, Amsterdam (publiek domein)
Eens, wat jij erin ziet telt
Oneens, het gaat om wat de schilder bedoelde
Allebei, zolang je kunt aanwijzen waar je het aan ziet
STELLING
Een schilderij mag je uitleggen zoals jij het ziet.
Geen goed antwoord, wel een goed gesprek. Stuur naar de derde optie: een uitleg is pas een uitleg als je kunt aanwijzen waar je hem aan ophangt. Vraag bij optie 1 door: waarom heeft het museum dan een bordje?
Vul de drie ontbrekende woorden in.
Het felle blauw van haar schort is ultramarijn, gemaakt van de vermalen halfedelsteen lapis lazuli. Het was een van de duurste kleuren die er bestonden, en Vermeer gebruikte het niet voor een vorstin maar voor een keukenmeid die melk staat in te schenken.
OPDRACHT
'Marmer' vangt wie 'steen' heeft onthouden maar niet welke. 'Gravin' vangt wie de pointe van de slide heeft gemist: dat juist het gewone onderwerp het bijzondere is.
WAT HET KOSTTE
Een schilder die bijna vergeten was
Vermeer maakte in zijn hele leven maar een kleine veertig schilderijen — Rembrandt maakte er honderden. Hij werkte langzaam, en na zijn dood in 1675 raakte zijn naam grotendeels uit beeld.
Pas in de negentiende eeuw werd hij herontdekt, en sindsdien is hij niet meer weg te denken. Van die kleine veertig hangen er vier in het Rijksmuseum.
RIJKSMUSEUM
Over het exacte aantal wordt nog gediscussieerd; kunsthistorici houden het op vijfendertig tot zevenendertig. Dat de teller zo laag staat, is zelf een verklaring voor de rijen voor de zaal: er valt niet veel te zien.
AFSLUITING
Eén woord voor wat je pas zag toen je beter ging kijken.
Vergelijk met de woordwolk aan het begin van de les.
AFSLUITING
Welk klusje uit jouw dag zou jij nu wél laten schilderen?
Terug naar de activering. Lees er twee voor en vraag erbij: wat zou de schilder dan moeten weglaten om het te laten werken? Daarmee sluit je op het echte punt van de les.
Begrippen
genrestuk - een schilderij van gewone mensen bij een alledaagse bezigheid
de Republiek - de Noordelijke Nederlanden in de 17de eeuw, zonder hof en zonder kerkelijke opdrachten
pigment - het gekleurde poeder waar verf mee wordt gemaakt
ultramarijn - het diepblauwe pigment uit lapis lazuli, een van de duurste die er waren
lichtbron - de plek waar het licht op een schilderij vandaan komt; hier het raam links
compositie - hoe alles op een doek is neergezet ten opzichte van elkaar
voetstoof - een houten kistje met een vuurpotje erin, om je voeten op te warmen
craquelé - het net van fijne scheurtjes dat in oude verf ontstaat
This item has no instructions