§7.3 Bouwen en beschermen

• New lesson editor
• Biologie
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 2
• Leerroute 4

Voedingsstoffen en gezondheid

Leerdoel

Ik kan uitleggen welke voedingsstoffen bouwstoffen en beschermende stoffen zijn, wat hun functie in het lichaam is, en enkele gevolgen noemen van een tekort aan deze stoffen of van eetstoornissen.

Welke woorden denk jij bij gezonde voeding en voedingsstoffen?

Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Let op woorden als water, vitaminen, fruit, gezond, groei en energie, en haak daarna aan op bouwstoffen en beschermende stoffen.

Bouwstoffen: waar dienen ze voor?

Bouwstoffen helpen je lichaam bij:

• groei

• het maken van nieuwe cellen

• het vervangen van afgestorven cellen

• het herstellen van beschadigde cellen

• het aanvullen van vocht

Leg uit dat bouwstoffen niet alleen voor kinderen in de groei belangrijk zijn. Ook volwassenen hebben ze nodig voor onderhoud en herstel van het lichaam.

Welke stoffen zijn bouwstoffen?

De belangrijkste bouwstoffen zijn:

• water

• eiwitten

• mineralen

• vetten

Water, eiwitten en vetten heb je elke dag in voldoende hoeveelheid nodig.

Benadruk dat mineralen ook bouwstoffen zijn, maar dat de nadruk bij dagelijkse hoeveelheden in deze les ligt op water, eiwitten en vetten.

Water, eiwitten en vetten

• Water vult vocht aan en is nodig in alle delen van het lichaam.

• Eiwitten zijn nodig voor groei en voor het maken en herstellen van cellen.

• Vetten helpen bij de opbouw van cellen en dienen ook als reserve in het lichaam.

Houd de uitleg functioneel en eenvoudig: focus op bouwen, herstellen en aanvullen van vocht. Vermijd hier energiestoffen als hoofdthema, omdat het leerdoel draait om bouw- en beschermende stoffen.

Hoeveel bouwstoffen per dag?

Ongeveer per dag:

• 1,5 liter water

• 70 gram eiwit

• 70 gram vet

Deze hoeveelheden helpen het lichaam om goed te blijven werken en zichzelf te onderhouden.

Noem dat dit richtgetallen zijn zoals in het lesmateriaal, zodat leerlingen de orde van grootte onthouden.

Waar haal je bouwstoffen uit?

• Eiwitten zitten veel in vlees, vis, zuivelproducten en peulvruchten.

• Mineralen krijg je binnen door gevarieerd te eten.

• Voorbeelden van mineralen zijn calcium en ijzer.

Je kunt calcium koppelen aan botten en ijzer aan bloed, maar houd het kort zodat de focus blijft op bronnen van bouwstoffen.

Welke stof vult vooral vocht in je lichaam aan?

A

eiwitten

B

water

C

vetten

D

ijzer

Controleert of leerlingen de functie van water als bouwstof herkennen en niet verwarren met andere voedingsstoffen.

Bouwstoffen samengevat

Bouwstoffen helpen bij groei en herstel van het lichaam. Je hebt elke dag genoeg water, eiwitten en vetten nodig. Eiwitten zitten veel in vlees, vis, zuivel en peulvruchten.

groei

water

peulvruchten

fruit

vitaminen

suiker

brood

De kernwoorden komen rechtstreeks uit het blok over bouwstoffen: functie, dagelijkse behoefte en bronnen van eiwitten.

Beschermende stoffen

Beschermende stoffen zorgen ervoor dat je lichaam goed werkt.

Het gaat om:

• vitaminen

• mineralen

Ze ondersteunen veel processen in je lichaam en helpen om gezond te blijven.

Maak hier het onderscheid helder: mineralen kunnen in deze les zowel als bouwstof als als beschermende stof voorkomen, afhankelijk van hun functie.

Belangrijke bronnen

Voor beschermende stoffen zijn groenten en fruit belangrijke bronnen.

Door afwisselend en gevarieerd te eten krijg je verschillende vitaminen en mineralen binnen.

Wat betekent ADH?

ADH betekent: aanbevolen dagelijkse hoeveelheid.

Dat is de hoeveelheid van een voedingsstof die je per dag nodig hebt om gezond te blijven.

Laat leerlingen ADH zien als een richtlijn: niet iets wat bij één maaltijd precies gehaald moet worden, maar over de dag heen.

Tekort aan beschermende stoffen

Als je te weinig vitaminen of mineralen binnenkrijgt, kan je lichaam minder goed werken.

Een langdurig tekort kan leiden tot een gebreksziekte.

Als je een voorbeeld wilt geven, houd het algemeen en noem vooral de term gebreksziekte, omdat die expliciet in het leerdoel past.

Waarom tekorten schadelijk zijn

Te weinig bouwstoffen of beschermende stoffen kan leiden tot:

• minder goede groei

• minder goed herstel van het lichaam

• een lichaam dat minder goed functioneert

• grotere kans op gezondheidsproblemen

Verbind hier beide delen van de les: bouwstoffen zijn nodig om op te bouwen en te herstellen, beschermende stoffen om processen goed te laten verlopen.

Waarom kunnen mineralen bij twee groepen horen?

Bespreek dat mineralen in deze les twee functies kunnen hebben: als bouwstof bij opbouw van het lichaam en als beschermende stof doordat ze helpen het lichaam goed te laten werken.

Waar staat ADH voor?

A

algemene daghoeveelheid

B

aangepaste dieethulp

C

aanbevolen dagelijkse hoeveelheid

D

aanvullende dagelijkse hulp

De afleiders lijken op de afkorting ADH, maar alleen één optie geeft de juiste betekenis.

Beschermende stoffen en tekorten

Beschermende stoffen zijn vitaminen en mineralen. Groenten en fruit zijn belangrijke bronnen. Een langdurig tekort kan leiden tot een gebreksziekte.

vitaminen

fruit

gebreksziekte

water

eiwitten

vetten

zuivel

Laat leerlingen de samenhang zien tussen soort voedingsstof, bron en gevolg van een tekort.

Eetstoornissen

Een eetstoornis is een ernstige aandoening waarbij iemands eetgedrag ongezond is en schadelijk wordt voor de gezondheid.

In deze les staan twee eetstoornissen centraal:

• anorexia nervosa

• boulimia nervosa

Benader dit onderwerp zorgvuldig en zonder oordeel. Gebruik neutrale taal en benadruk dat het om ernstige gezondheidsproblemen gaat.

Anorexia nervosa

Mensen met anorexia nervosa eten te weinig, vaak uit angst om dik te worden.

Daardoor krijgen zij vaak te weinig voedingsstoffen binnen.

Vermijd simplificatie alsof het een keuze is; benoem dat angst om dik te worden een belangrijk kenmerk is, zoals in de opdracht staat.

Gevolgen van anorexia nervosa

Anorexia nervosa kan ernstige gevolgen hebben, zoals:

• tekorten aan voedingsstoffen

• verzwakking van het lichaam

• slechter herstel

• schade aan de gezondheid

Houd de gevolgen algemeen en veilig geformuleerd. De kern is dat langdurig te weinig eten het hele lichaam aantast.

Boulimia nervosa

Mensen met boulimia nervosa hebben last van vreetbuien.

Daarna proberen zij het eten vaak weer kwijt te raken.

Noem geen methoden in detail. De opdracht vraagt alleen om het kernpatroon: vreetbuien en het eten weer kwijt proberen te raken.

Gevolgen van boulimia nervosa

Boulimia nervosa kan leiden tot:

• een tekort aan belangrijke voedingsstoffen

• ontregeling van het lichaam

• schade aan de gezondheid

• ernstige lichamelijke en psychische problemen

Benadruk dat ook als iemand niet direct ondervoed lijkt, er toch ernstige schade kan ontstaan.

Gezondheid en voeding hangen samen

Je lichaam heeft dagelijks voldoende bouwstoffen en beschermende stoffen nodig.

Te weinig van deze stoffen, of een eetstoornis, kan ervoor zorgen dat het lichaam niet meer goed groeit, herstelt of functioneert.

Dit is de landingsslide van de les: verbind functies van voedingsstoffen aan de gezondheidsgevolgen van tekorten en eetstoornissen.

Wat past het best bij boulimia nervosa?

A

te weinig drinken

B

alleen ongezond eten

C

vreetbuien en kwijt raken

D

angst voor mineralen

Toetst het onderscheid tussen boulimia nervosa en andere misvattingen. Vergelijk zo nodig met anorexia nervosa.

Wat vond jij het lastigst om uit elkaar te houden?

1

bouwstoffen

2

beschermende stoffen

3

ADH

4

eetstoornissen

Wat is één ding dat je uit deze les onthoudt?

Laat leerlingen terugkijken op hun eigen leren. Mogelijke elementen: functies van bouwstoffen, rol van vitaminen/mineralen, betekenis van ADH, gevolgen van tekorten of eetstoornissen.

Welk deel vond je het moeilijkst en waarom?

Gebruik antwoorden om zicht te krijgen op lastige onderdelen en om een volgende les of herhaling op af te stemmen.

Begrippenlijst

bouwstoffen - voedingsstoffen die nodig zijn voor groei, herstel, nieuwe cellen en het vervangen van cellen

water - bouwstof die vocht aanvult in het lichaam

eiwitten - bouwstof voor groei en voor het maken en herstellen van cellen

vetten - bouwstof die helpt bij de opbouw van cellen

mineralen - voedingsstoffen die als bouwstof en als beschermende stof kunnen werken

beschermende stoffen - voedingsstoffen die ervoor zorgen dat het lichaam goed werkt

vitaminen - beschermende stoffen die helpen om gezond te blijven

Begrippenlijst

ADH - aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van een voedingsstof

gebreksziekte - ziekte die ontstaat door een langdurig tekort aan bepaalde voedingsstoffen

anorexia nervosa - eetstoornis waarbij iemand te weinig eet uit angst om dik te worden

boulimia nervosa - eetstoornis met vreetbuien waarna iemand het eten weer kwijt probeert te raken