De verschillende periodes
500-1500: middeleeuwen--> theocentrisch
1500-1700: renaissance--> klassieke oudheid herleeft
1700-1800: verlichting--> rede/verstand
Verlichting
De eeuw van de rede /ratio / verstand
Het is de eeuw van de burgerij die
zijn comfortabele positie wil handhaven
(meer) kennis wil opdoen
levenslessen wil krijgen
Niet God maar de mens zelf verantwoordelijk voor zijn daden.
De verlichte mens is optimistisch en gelooft in een maakbare wereld.
Geluk voor iedereen.
De verlichting
Begrippen:
rationalisme
Franse revolutie
imaginaire reisverhalen/robinsonade
kinderliteratuur/Hieronymus van Alphen
Rationalisme in het kort:
Alleen het gebruik van het menselijk verstand (ratio) leidt tot kennis.
Het verstand (ratio/rede) bevrijdt de mens van onwetendheid, bijgeloof en verstarde denkbeelden.
De mens is van nature goed.
Ratio/rede/verstand, mits op de juiste manier gebruikt, leidt tot voorspoed en geluk.
De Franse revolutie (1789-1795)
Vrijheid, gelijkheid, broederschap
Opstand Franse volk tegen tiranieke koning
Koning door God gezonden, werd losgelaten tijdens Verlichting
Koning werd verdreven; Frankrijk wordt een republiek
De Franse revolutie bracht veel geweld en tereur met zich mee
Literatuur in Verlichting
Doel: het verspreiden van ideeën over opvoeding en moraal
Imaginaire reisverhalen
Kinderliteratuur: kinderen konden opgevoed worden
Imaginaire reisverhalen
Verzonnen reisverhaal; naar plek die niet bestaat
Bedoeld om kritiek te kunnen uiten op de samenleving.
Robinson Crusoe - Daniel Defoe
Robinsonade
Robinson Crusoe heeft zoveel navolgers gekregen dat het een eigen genre is geworden. Verhalen die het leven van personen op een wereldvreemd en afgelegen eiland beschrijven;
Thema: leven en overleven op een onbewoond eiland
Kinderliteratuur
Kinderliteratuur
Kinderen worden niet meer gezien als miniatuur volwassenen.
Tijdens de Verlichting ontstaat het idee dat kinderen goed worden geboren, maar door hun omgeving worden 'verpest'.
Een goede opvoeding is essentieel: opvoeding en onderwijs --> verlichtingsidealen!
Literatuur kan hierbij helpen.
Kinderliteratuur
Hieronymus van Alphen (1746-1803) --> belangrijkste auteur van kinderliteratuur
Proeve van kleine gedigten voor kinderen (1778)
- studie-ijver
- deugden: oprechtheid, gehoorzaamheid
- relatie ouder/kind
HIËRONYMUS VAN ALPHEN
Van Alphens literatuur was populair, want:
het kind verwoordt zelf de les of de moraal
Van Alphen gebruikt eenvoudige taal
onderwerpen, zaken en gevoelens sluiten aan bij de belevingswereld van kinderen
De Pruimenboom
De belangrijkste les die "De pruimenboom" ons leert is dat:
Jantje zijn eigen inzicht volgt
Jantje zijn vader gehoorzaamt
Jantje goed opgevoed is
Jantje een keurige jongen is
Wie schreef kindergedichtjes?
Baruch Spinoza
Justus van Effen
Hieronymus van Alphen
Sara Burgerhart
De taal van deze gedichtjes was best ingewikkeld voor kleine kinderen
juist
onjuist
Welk genre literatuur is compleet nieuw tijdens de Verlichting?
Geuzenliederen
Reisverhalen
Toneel
Kinderliteratuur
Hiëronymus van Alphen vindt dat kinderen:
slim moeten zijn
netjes moeten zijn
braaf moeten zijn
vrij moeten zijn
Het vrolijk leeren
Mijn speelen is leeren, mijn leeren is speelen,
En waarom zou mij dan het leeren verveelen?
lezen en schrijven verschaft mij vermaak.
Mijn hoepel, mijn priktol verruil ik voor boeken:
Ik wil in mijn prenten mijn tijdverdrijf zoeken,
‘t Is wijsheid, ‘t zijn deugden, naar welke ik haak.
Wat is de moraal van dit gedichtje?
De verschillende periodes
500-1500: middeleeuwen--> theocentrisch
1500-1700: renaissance--> klassieke oudheid herleeft
1700-1800: verlichting--> rede/verstand
De Verlichting
Ook wel: De eeuw van de rede
18 eeuw: een tijd van het verstand
De relatie God en natuur wordt losgelaten
Niet God maar de mens zelf verantwoordelijk voor zijn daden.
De verlichte mens was optimistisch en geloofde in een maakbare wereld.
Het streven was: geluk voor iedereen.
WANNEER?
Ongeveer van 1675 tot 1800
Meteen na de renaissance
Het is de eeuw van de burgerij die
zijn comfortabele positie wil handhaven
(meer) kennis wil opdoen
levenslessen wil krijgen
De verlichting
Begrippen:
rationalisme
Franse revolutie
imaginaire reisverhalen/robinsonade
kinderliteratuur/Hieronymus van Alphen
ratio/ rationalisme
De ratio is de rede, het verstand. Een verlicht mens gaat uit van zijn verstand, beredeneert alles en maakt op basis daarvan zijn beslissingen.
Rationalisme in het kort:
Alleen het gebruik van het menselijk verstand (ratio) leidt tot kennis.
Het verstand (ratio/rede) bevrijdt de mens van onwetendheid, bijgeloof en verstarde denkbeelden.
De mens is van nature goed.
Ratio/rede/verstand, mits op de juiste manier gebruikt, leidt tot voorspoed en geluk.
Revolutie
Wereldwijd sfeer van onafhankelijkheid en opstand:
1775: Amerikaanse Vrijheidsoorlog: onafhankelijkheid VS
1789: Franse Revolutie, ontevreden burgers bestormen de Bastille: afzetting en onthoofding Lodewijk XVI (1793)
1795: Napoleon grijpt de macht
De Franse revolutie (1789-1795)
Vrijheid, gelijkheid, broederschap
Opstand Franse volk tegen tiranieke koning
Koning door God gezonden, werd losgelaten tijdens Verlichting
Koning werd verdreven; Frankrijk wordt een republiek
De Franse revolutie bracht veel geweld en tereur met zich mee
Literatuur in Verlichting
Doel: het verspreiden van ideeën over opvoeding en moraal
Imaginaire reisverhalen
Kinderliteratuur: kinderen konden opgevoed worden
Spectoriale tijdschriften: maatschappelijke discussies centraal stellen
Briefromans, je ziet daardoor verschillende perspectieven
Imaginair reisverhaal
Imaginaire reisverhalen
Verzonnen reisverhaal; naar plek die niet bestaat
Bedoeld om kritiek te kunnen uiten op de samenleving.
Gulliver's travels - Swift: reuzen, minimensen etc.
Robinson Crusoe - Daniel Defoe
Robinsonade
Robinson Crusoe, het bekende boek van Daniel Defoe, heeft zoveel navolgers gekregen dat het een heel eigen genre is geworden. Het genre is nog altijd te herkennen in het tv-programma Expeditie Robinson.
Robinsonade
Verhalen die het leven van personen op een wereldvreemd en afgelegen eiland beschrijven;
Thema: leven en overleven op een onbewoond eiland
Deze thematiek wordt in andere werken gebruikt
De rede voor het schrijven van een imaginair reisverhaal
In imaginaire reisverhalen zijn de verlichtingsidealen eigenlijk de ideële boodschap. Soms wordt een utopie beschreven, soms wordt een voorbeeld van een vreselijke maatschappij gegeven.
Opdracht Klucht van de koe
Maak de opdracht over de Klucht van de koe in Classroom
Vandaag afronden, ander huiswerk.
Lever in in Classroom
Emblemata
Raadselachtige, vaak humoristische prentjes waarin een boodschap verborgen zit.
Veelal over liefde en/of het huwelijk
Literaire ontwikkelingen/ Emblematiek
Gezelschapsspel
Het was een populaire spelvorm om de diepere boodschap te raden uit motto en pictura. Het subscriptio gaf het antwoord.
Uit welke drie onderdelen bestaat een embleem?
Welke perioden uit de literatuurgeschiedenis worden dit jaar behandeld?
klassieke oudheid, middeleeuwen, renaissance
klassieke oudheid, middeleeuwen, verlichting
middeleeuwen, renaissance, verlichting
klassieke oudheid, renaissance, verlichting
‘Hebban olla vogela nestas hagunnan hinase hic anda thu wat unbidan we nu?’ Wat is dit voor een zin?
de eerste tekst ooit geschreven
een van de alleroudste Nederlandse zinnen
een Latijnse tekst uit de middeleeuwen
Welke twee soorten ridderromans zijn er?
Wat is geen kenmerk van de voorhoofse ridderroman?
trouw aan God en de leenheer
moed en kracht
Vrouw 'ondergeschikt' aan de man
weinig gevechten en bloedvergieten
Is Karel ende Elegast meer voorhoofs of hoofs?
voorhoofs
hoofs
Een duidelijk thema van 'Karel ende Elegast' is...
geweld
trouw
liefde
corruptie
Middeleeuwse boekproductie
Hoe kwamen de boeken in de middeleeuwen tot stand?
Bijlage 1 in het groene boekje literatuurgeschiedenis
Middeleeuwse boekproductie
Kijk het filmpje en beantwoord de vragen
Het laten maken van een boek was een behoorlijke investering. Wat maakte het zo duur?
de materialen
de tijd om het te schrijven
de arbeidskosten
Wat werd niet gebruikt voor het maken van een middeleeuws handschrift?
perkament
verf en bladgoud
inkt
papier
Monnikenwerk dus
Monnikenwerk
handgeschreven teksten door monniken: handschriften of manuscripten
De monniken schreven in een scriptorium (schrijfatelier) op kostbaar perkament, een dun papierachtig materiaal, gemaakt van huid van kalveren, koeien, geiten, schapen, konijnen of ezels.
Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste
dus veel tijd, precisie en geduld.
Het was echt monnikenwerk!
Monnikenwerk
Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste
veel tijd, precisie en geduld --> monnikenwerk!
Open de website op de volgende
slide en bestudeer de tekst (deels
vergelijkbaar met bijlage groene boekje)
Opdracht bijlage 1 = huiswerk voor 3 februari
Zoek op wat de volgende termen betekenen/inhouden.
Noteer de definities in je schrift!
kopiist
rubricator
initiaal
lombarden en randen
legger
miniatuur
illuminator
Middeleeuwse boekproductie
Hoe kwamen de boeken in de middeleeuwen tot stand?
Bijlage 1 in het groene boekje literatuurgeschiedenis
Monnikenwerk
handgeschreven teksten door monniken: handschriften of manuscripten
De monniken schreven in een scriptorium (schrijfatelier) op kostbaar perkament, een dun papierachtig materiaal, gemaakt van huid van kalveren, koeien, geiten, schapen, konijnen of ezels.
Het kopiëren en illustreren van boeken vereiste
dus veel tijd, precisie en geduld.
Het was echt monnikenwerk!
Jullie hebben opgezocht:
kopiist
rubricator
initiaal
lombarden en randen
legger
miniatuur
illuminator
Kopiist
Een monnik die de boeken overschreef. Voor de komst van de boekdrukkunst was overschrijven de enige manier om boeken te vermenigvuldigen.
Rubricator
Een rubricator was een persoon die met rode inkt de plaatsen aanduidde waar hoofdletters en versieringen moesten komen.
Initiaal
Grote, getekende, geschilderde of gedrukte beginletter aan het begin van een tekst in een codex of gedrukt boek of aan het begin van een deel (hoofdstuk, paragraaf e.d.) daarvan.
Lombarden en randen
Een lombarde is een soort van initiaal dat in handschriften vaak gebruikt werd om het begin van verzen en paragrafen aan te duiden. Ze waren vaak niet versierd maar rood of blauw gekleurd en werden aangebracht met de pen of geschilderd met het penseel.
Legger
Het exemplaar van een handschrift dat overgeschreven moest worden door de kopiist.
Miniatuur
Op een miniatuur zie je vaak een heilige of een voorstelling van de tekst die erna volgt. Wie zie je op deze miniatuur?
Versieren van beginletters door de illuminator
:
De illuminator, ook wel 'verluchter' genoemd, bracht de beginletters (initialen) aan in de door de kopiist vrijgelaten ruimte.
Deze beginletters werden vaak fraai versierd met bloemen, geometrische figuren of fantasiedieren.
In kostbare handschriften werd hiervoor goudverf of zelfs bladgoud gebruikt.
Op het bladgoud weerkaatste het zonlicht. Vandaar dat men sprak van een illuminator (illumineren is 'licht' aanbrengen).
Boekdrukkunst
Eind middeleeuwen: uitvinding boekdrukkunst
Hierdoor: goedkopere boeken, bereikbaar voor publiek
Poëzie: werd omgezet in proza, want hoefde niet meer onthouden te worden
Boekdrukkunst: vanaf vijftiende eeuw
Huiswerk 4 februari
Lees de teksten in het groene boekje over het Wilhelmus
(blz. 13 t/m 14d)
Beantwoord de vragen over het Wilhelmus
Te vinden in Classroom.