Bouwstenen van een verhaal: tijd en ruimte
Bouwstenen van een verhaal: tijd en ruimte
Open met het idee dat lezers vaak eerst via personages begrijpen wat er op het spel staat in een verhaal. De les focust op rol, functie en uitwerking van personages.
Welke begrippen over tijd en ruimte in verhalen ken je nog uit het derde jaar?
Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren. Vraag daarna kort: welke van deze figuren is hoofdpersonage, tegenstander of helper?
Belang van tijd en ruimte
Tijd en ruimte bepalen niet alleen wanneer en waar een verhaal zich afspeelt. Ze helpen de lezer begrijpen:
in welke volgorde gebeurtenissen plaatsvinden;
welke momenten extra aandacht krijgen;
welke sfeer een omgeving oproept;
welke betekenis een plaats of gebeurtenis kan krijgen.
Zo beïnvloeden tijd en ruimte de manier waarop we een verhaal beleven en interpreteren.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Tijd in een verhaal
De auteur bepaalt:
wanneer iets gebeurt
wanneer de lezer het te weten komt
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Kalendertijd en chronologie
Kalendertijd geeft aan in welke periode of op welk tijdstip een verhaal zich afspeelt (heden, verleden of toekomst).
kan expliciet vermeld worden
Antwerpen, mei 1944.
kan afgeleid worden uit aanwijzingen
kleding, vervoermiddelen, technologie, taal, gebouwen, historische gebeurtenissen …
Chronologische volgorde betekent dat de gebeurtenissen verteld worden in de volgorde waarin ze plaatsvinden: van vroeger naar later.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Op maandagochtend vertrok Noor naar school. Tijdens de middag kreeg ze een vreemd bericht. Die avond besloot ze naar het station te gaan.
Hoe weet je dat dit chronologisch verteld wordt?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Kalendertijd
Marie trok haar lange jurk recht en liep naar het raam. In de verte hoorde ze hoefgetrappel. Een koets kwam langzaam over de onverharde weg naar het landhuis gereden. Ze hoopte dat de brief uit Brussel eindelijk was aangekomen.
Wanneer speelt dit verhaal zich af?
Welke woorden geven je aanwijzingen?
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Het was 1943. Terwijl Duitse soldaten door de straat marcheerden, verduisterde Marie snel de ramen.
Wat is de kalendertijd?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Flashback en flashforward
Flashforward
De vertelling verplaatst zich naar een gebeurtenis in de toekomst.
Flashback
De vertelling verplaatst zich naar een gebeurtenis uit het verleden.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Terugwijzing en vooruitwijzing
Terugwijzing: de verteller verwijst naar iets wat eerder gebeurd is, zonder die gebeurtenis opnieuw uitgebreid te vertellen.
Noor bleef voor het station staan. Vier jaar geleden had ze hier afscheid genomen van Milan.
Vooruitwijzing: de verteller geeft een aanwijzing over iets wat later zal gebeuren.
Noor wist nog niet dat ze die avond een ontdekking zou doen die alles zou veranderen.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Wat is het verschil tussen een vooruitwijzing en een flashforward?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Herken de tijdstechniek
Noor keek naar het lege perron. Vier jaar eerder had ze hier haar beste vriend voor het laatst gezien.
terugwijzing
flashback
vooruitwijzing
flashforward
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Herken de tijdstechniek
Noor keek naar het lege perron. Plots was het opnieuw die winteravond van vier jaar geleden. Milan stond naast haar, met zijn rode sjaal om. 'Je vergeet me toch niet?' vroeg hij. De trein kwam piepend tot stilstand.
terugwijzing
flashback
vooruitwijzing
flashforward
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Herken de tijdstechniek
Noor keek naar het lege perron. Ze kon toen nog niet vermoeden dat ze Milan de volgende dag opnieuw zou ontmoeten.
terugwijzing
flashback
vooruitwijzing
flashforward
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Waarom zou een auteur fragment B als flashback vertellen in plaats van gewoon te schrijven dat Noor vier jaar geleden afscheid nam van Milan?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Verteltempo
Een gebeurtenis van enkele seconden kan een hele bladzijde vullen. Soms vliegen jaren voorbij in één zin.
Fragment A: De volgende drie jaar hoorde Noor niets meer van Milan. Uiteindelijk besloot ze hem te vergeten.
Fragment B: Noor zag een bericht op haar telefoon verschijnen. Milan. Haar hart sloeg over. Ze staarde naar zijn naam. Haar duim zweefde boven het scherm. Ze wilde het bericht openen, maar iets hield haar tegen. Eén seconde. Twee seconden. Ze haalde diep adem.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Vertelde tijd versus verteltijd
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Versneld en vertraagd
Versneld verteltempo
Veel vertelde tijd in weinig tekst.
Effect: gebeurtenissen volgen elkaar snel op; een periode wordt samengevat.
Vertraagd verteltempo
Weinig vertelde tijd in veel tekst.
Effect: een moment krijgt meer aandacht en betekenis.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Waarom beschrijft de auteur het moment waarop Noor een bericht van Milan ontvangt zo uitgebreid, terwijl er maar enkele seconden verstrijken?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Een auteur beschrijft een wandeling van twee minuten over drie bladzijden. Betekent dit automatisch dat de scène spannend is?
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Ruimte in een verhaal
Bekijk vooral de omgeving.
Wat is de geografische ruimte?
Welke sfeer creëert de ruimte?
Welke elementen zorgen voor die sfeer?
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Ruimte in een verhaal
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Ruimte in een verhaal
Noor stond alleen in de verlaten stationshal. De verf bladderde van de muren en de klok tikte luid boven de lege banken. Vier jaar geleden had ze hier afscheid genomen van Milan.
Bespreek de ruimte.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Herken de ruimtefunctie
Noor woonde met haar moeder en twee broers in een kleine flat. De drie kinderen deelden één slaapkamer. 's Avonds werkte haar moeder nog in de supermarkt.
geografisch
symbolisch
sfeerscheppend
sociaal
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Herken de ruimtefunctie
De gang was donker. Het licht knipperde en ergens kraakte een deur. Noor hield haar adem in.
geografisch
symbolisch
sfeerscheppend
sociaal
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Herken de ruimtefunctie
Noor bleef op de brug staan. Achter haar lag het dorp waar ze was opgegroeid. Voor haar begon de weg naar een onbekende toekomst.
geografisch
symbolisch
sfeerscheppend
sociaal
De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.
Verhaalanalyse
Vier jaar later stond Noor opnieuw op het stationsplein. De fietsenrekken waren verroest en de bakkerij naast de ingang was verdwenen. Alleen de oude klok hing er nog.
Noor bleef staan. Ze herinnerde zich die laatste avond met Milan.
Het was een koude novemberavond geweest. Milan had naast haar gestaan, zijn rode sjaal hoog opgetrokken. 'Je vergeet me toch niet?' had hij gevraagd. Noor had gelachen en haar hoofd geschud. Toen was de trein aangekomen. Milan had haar hand losgelaten en was ingestapt.
Een voorbijrijdende trein bracht Noor terug naar het heden. Ze keek naar de klok. De wijzers stonden stil. Vroeger had ze gedacht dat alles voor altijd hetzelfde zou blijven. Nu wist ze beter.
Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.
Welke tijdstechniek herken je in het fragment? Benoem de techniek, geef een concreet tekstbewijs en leg uit welk effect die heeft op de lezer.
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Welke twee functies heeft het stationsplein in dit fragment? Leg beide functies uit met een concreet tekstvoorbeeld.
Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.
Hoe maak je een sterke analyse?
Dit is een belangrijk nuancepunt: rol en diepgang zijn twee verschillende indelingen. Een antagonist kan dus ook een vol karakter zijn.
Hoe kunnen tijd en ruimte de betekenis van een verhaal beïnvloeden? Geef één concreet voorbeeld uit de les.
Vrije reflectie. Mogelijke invalshoeken: protagonist/antagonist, nevenfiguur versus figurant, vol versus vlak.
Begrippenkader
kalendertijd - de tijdsperiode waarin een verhaal zich afspeelt
chronologie - volgorde waarbij gebeurtenissen verteld worden zoals ze gebeuren
flashback - langere sprong terug naar een vroegere periode
flashforward - sprong vooruit naar een latere periode
terugwijzing - korte herinnering of gedachte aan vroeger
vooruitwijzing - korte hint naar wat later zal gebeuren
vertelde tijd - de tijd die in het verhaal voorbijgaat
This item has no instructions
Begrippenkader
verteltijd - de tijd die nodig is om het verhaal te vertellen of te lezen
verteltempo - de verhouding tussen vertelde tijd en verteltijd
geografische ruimte - de concrete plaats waar het verhaal zich afspeelt
sfeerscheppende ruimte - ruimte die mee de stemming van het verhaal oproept
sociale ruimte - de sociale groep of maatschappelijke omgeving waartoe personages behoren
symbolische ruimte - ruimte die verwijst naar gevoelens of een diepere betekenis
This item has no instructions