Bouwstenen van een verhaal: tijd en ruimte

Bouwstenen van een verhaal: tijd en ruimte

1 / 33
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNederlandsSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 4

This lesson contains 33 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 50 min
Report this lesson

Items in this lesson

Bouwstenen van een verhaal: tijd en ruimte

Open met het idee dat lezers vaak eerst via personages begrijpen wat er op het spel staat in een verhaal. De les focust op rol, functie en uitwerking van personages.

Welke begrippen over tijd en ruimte in verhalen ken je nog uit het derde jaar?

Gebruik de inzendingen om voorkennis te activeren. Vraag daarna kort: welke van deze figuren is hoofdpersonage, tegenstander of helper?

Belang van tijd en ruimte

Tijd en ruimte bepalen niet alleen wanneer en waar een verhaal zich afspeelt. Ze helpen de lezer begrijpen:

  • in welke volgorde gebeurtenissen plaatsvinden;

  • welke momenten extra aandacht krijgen;

  • welke sfeer een omgeving oproept;

  • welke betekenis een plaats of gebeurtenis kan krijgen.


Zo beïnvloeden tijd en ruimte de manier waarop we een verhaal beleven en interpreteren.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Tijd in een verhaal

De auteur bepaalt:

  • wanneer iets gebeurt

  • wanneer de lezer het te weten komt



Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Kalendertijd en chronologie

Kalendertijd geeft aan in welke periode of op welk tijdstip een verhaal zich afspeelt (heden, verleden of toekomst).

  • kan expliciet vermeld worden
    Antwerpen, mei 1944.

  • kan afgeleid worden uit aanwijzingen
    kleding, vervoermiddelen, technologie, taal, gebouwen, historische gebeurtenissen …


Chronologische volgorde betekent dat de gebeurtenissen verteld worden in de volgorde waarin ze plaatsvinden: van vroeger naar later.




Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Op maandagochtend vertrok Noor naar school. Tijdens de middag kreeg ze een vreemd bericht. Die avond besloot ze naar het station te gaan.

Hoe weet je dat dit chronologisch verteld wordt?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Kalendertijd

Marie trok haar lange jurk recht en liep naar het raam. In de verte hoorde ze hoefgetrappel. Een koets kwam langzaam over de onverharde weg naar het landhuis gereden. Ze hoopte dat de brief uit Brussel eindelijk was aangekomen.


Wanneer speelt dit verhaal zich af?
Welke woorden geven je aanwijzingen?

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Het was 1943. Terwijl Duitse soldaten door de straat marcheerden, verduisterde Marie snel de ramen.

Wat is de kalendertijd?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Flashback en flashforward

Flashforward

De vertelling verplaatst zich naar een gebeurtenis in de toekomst.




Flashback

De vertelling verplaatst zich naar een gebeurtenis uit het verleden.




Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Terugwijzing en vooruitwijzing

Terugwijzing: de verteller verwijst naar iets wat eerder gebeurd is, zonder die gebeurtenis opnieuw uitgebreid te vertellen.


Noor bleef voor het station staan. Vier jaar geleden had ze hier afscheid genomen van Milan.


Vooruitwijzing: de verteller geeft een aanwijzing over iets wat later zal gebeuren.


Noor wist nog niet dat ze die avond een ontdekking zou doen die alles zou veranderen.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Wat is het verschil tussen een vooruitwijzing en een flashforward?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Herken de tijdstechniek


Noor keek naar het lege perron. Vier jaar eerder had ze hier haar beste vriend voor het laatst gezien.

A

terugwijzing

B

flashback

C

vooruitwijzing

D

flashforward

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Herken de tijdstechniek


Noor keek naar het lege perron. Plots was het opnieuw die winteravond van vier jaar geleden. Milan stond naast haar, met zijn rode sjaal om. 'Je vergeet me toch niet?' vroeg hij. De trein kwam piepend tot stilstand.

A

terugwijzing

B

flashback

C

vooruitwijzing

D

flashforward

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Herken de tijdstechniek


Noor keek naar het lege perron. Ze kon toen nog niet vermoeden dat ze Milan de volgende dag opnieuw zou ontmoeten.

A

terugwijzing

B

flashback

C

vooruitwijzing

D

flashforward

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Waarom zou een auteur fragment B als flashback vertellen in plaats van gewoon te schrijven dat Noor vier jaar geleden afscheid nam van Milan?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Verteltempo

Een gebeurtenis van enkele seconden kan een hele bladzijde vullen. Soms vliegen jaren voorbij in één zin.


Fragment A: De volgende drie jaar hoorde Noor niets meer van Milan. Uiteindelijk besloot ze hem te vergeten.


Fragment B: Noor zag een bericht op haar telefoon verschijnen. Milan. Haar hart sloeg over. Ze staarde naar zijn naam. Haar duim zweefde boven het scherm. Ze wilde het bericht openen, maar iets hield haar tegen. Eén seconde. Twee seconden. Ze haalde diep adem.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Vertelde tijd versus verteltijd

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Versneld en vertraagd

Versneld verteltempo

Veel vertelde tijd in weinig tekst.

Effect: gebeurtenissen volgen elkaar snel op; een periode wordt samengevat.

Vertraagd verteltempo

Weinig vertelde tijd in veel tekst.

Effect: een moment krijgt meer aandacht en betekenis.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Waarom beschrijft de auteur het moment waarop Noor een bericht van Milan ontvangt zo uitgebreid, terwijl er maar enkele seconden verstrijken?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Een auteur beschrijft een wandeling van twee minuten over drie bladzijden. Betekent dit automatisch dat de scène spannend is?

Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Ruimte in een verhaal

Bekijk vooral de omgeving.

  1. Wat is de geografische ruimte?

  2. Welke sfeer creëert de ruimte?

  3. Welke elementen zorgen voor die sfeer?

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Ruimte in een verhaal

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Ruimte in een verhaal

Noor stond alleen in de verlaten stationshal. De verf bladderde van de muren en de klok tikte luid boven de lege banken. Vier jaar geleden had ze hier afscheid genomen van Milan.


Bespreek de ruimte.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Herken de ruimtefunctie

Noor woonde met haar moeder en twee broers in een kleine flat. De drie kinderen deelden één slaapkamer. 's Avonds werkte haar moeder nog in de supermarkt.

A

geografisch

B

symbolisch

C

sfeerscheppend

D

sociaal

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Herken de ruimtefunctie


De gang was donker. Het licht knipperde en ergens kraakte een deur. Noor hield haar adem in.

A

geografisch

B

symbolisch

C

sfeerscheppend

D

sociaal

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Herken de ruimtefunctie


Noor bleef op de brug staan. Achter haar lag het dorp waar ze was opgegroeid. Voor haar begon de weg naar een onbekende toekomst.

A

geografisch

B

symbolisch

C

sfeerscheppend

D

sociaal

De protagonist is de centrale figuur van wie we het traject volgen. De distractoren verwijzen naar andere mogelijke functies in een verhaal.

Verhaalanalyse

Vier jaar later stond Noor opnieuw op het stationsplein. De fietsenrekken waren verroest en de bakkerij naast de ingang was verdwenen. Alleen de oude klok hing er nog.

Noor bleef staan. Ze herinnerde zich die laatste avond met Milan.

Het was een koude novemberavond geweest. Milan had naast haar gestaan, zijn rode sjaal hoog opgetrokken. 'Je vergeet me toch niet?' had hij gevraagd. Noor had gelachen en haar hoofd geschud. Toen was de trein aangekomen. Milan had haar hand losgelaten en was ingestapt.

Een voorbijrijdende trein bracht Noor terug naar het heden. Ze keek naar de klok. De wijzers stonden stil. Vroeger had ze gedacht dat alles voor altijd hetzelfde zou blijven. Nu wist ze beter.

Benadruk dat 'belangrijk' niet alleen betekent: veel tekst krijgen. Een personage is belangrijk als het mee bepaalt wat er gebeurt.

Welke tijdstechniek herken je in het fragment? Benoem de techniek, geef een concreet tekstbewijs en leg uit welk effect die heeft op de lezer.


Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Welke twee functies heeft het stationsplein in dit fragment? Leg beide functies uit met een concreet tekstvoorbeeld.


Verwachte elementen: een sterk antwoord benoemt dat de antagonist het doel van de protagonist dwarsboomt, spanning opbouwt en vaak mee de crisis veroorzaakt. Mogelijke toepassing: de wolf maakt Roodkapjes tocht gevaarlijk en verhindert een vlotte aankomst.

Hoe maak je een sterke analyse?

Dit is een belangrijk nuancepunt: rol en diepgang zijn twee verschillende indelingen. Een antagonist kan dus ook een vol karakter zijn.

Hoe kunnen tijd en ruimte de betekenis van een verhaal beïnvloeden? Geef één concreet voorbeeld uit de les.

Vrije reflectie. Mogelijke invalshoeken: protagonist/antagonist, nevenfiguur versus figurant, vol versus vlak.

Begrippenkader

kalendertijd - de tijdsperiode waarin een verhaal zich afspeelt

chronologie - volgorde waarbij gebeurtenissen verteld worden zoals ze gebeuren

flashback - langere sprong terug naar een vroegere periode

flashforward - sprong vooruit naar een latere periode

terugwijzing - korte herinnering of gedachte aan vroeger

vooruitwijzing - korte hint naar wat later zal gebeuren

vertelde tijd - de tijd die in het verhaal voorbijgaat

This item has no instructions

Begrippenkader

verteltijd - de tijd die nodig is om het verhaal te vertellen of te lezen

verteltempo - de verhouding tussen vertelde tijd en verteltijd

geografische ruimte - de concrete plaats waar het verhaal zich afspeelt

sfeerscheppende ruimte - ruimte die mee de stemming van het verhaal oproept

sociale ruimte - de sociale groep of maatschappelijke omgeving waartoe personages behoren

symbolische ruimte - ruimte die verwijst naar gevoelens of een diepere betekenis

This item has no instructions