TERUGKOPPELING
Het organisme
als systeem
Van prikkel tot reactie • feedback • bloedsuiker • waterhuishouding
4DF
BV2_06.20
Bloom: begrijpen
Focus – p. 18–35
1
TERUGKOPPELING
Het organisme
als systeem
Van prikkel tot reactie • feedback • bloedsuiker • waterhuishouding
4DF
BV2_06.20
Bloom: begrijpen
Focus – p. 18–35
1
DOELEN
Wat moet je na dit hoofdstuk kunnen?
1 Stabiliteit
Ik leg uit waarom stabiliteit belangrijk is voor een organisme.
2 Feedback
Ik leg aan de hand van een schema uit hoe biologische feedback werkt.
3 Hormonen
Ik illustreer de functie van hormonen bij biologische feedback.
Vandaag draait het dus vooral om VERKLAREN, niet om losse begrippen uit het hoofd leren.
Sterk = je kunt hetzelfde principe herkennen en uitleggen in een nieuwe situatie.
2
VOORKENNIS
Startvraag: hoe blijft je lichaam “in balans”?
Je loopt 10 minuten hard. Wat verandert er in je lichaam?
lichaamstemperatuur
hartslag
ademhaling
bloedsuikerspiegel / energiebehoefte
DENK – DUO – DEEL
Welke veranderingen moet je lichaam daarna opnieuw bijsturen?
Hoe “weet” je lichaam dat er iets veranderd is?
→ Dit vermogen om veranderingen waar te nemen en bij te sturen is de kern van dit hoofdstuk.
3
FOCUS 1
1. Het organisme als systeem
Een organisme is een open systeem
Het wisselt voortdurend stoffen, energie en informatie uit met de omgeving.
Toch moeten bepaalde waarden stabiel blijven
Niet exact constant, maar binnen grenzen waarbinnen cellen en organen goed kunnen functioneren.
Daarom is regeling nodig
Een verandering wordt waargenomen → verwerkt → er volgt een reactie die de verandering bijstuurt.
TEKENING / SCHEMA
Voeg hier je tekening van “organisme als systeem” toe.
4
KERNSCHEMA
De basis van elk regelsysteem
PRIKKEL /
VERANDERING
RECEPTOR
VERWERKING
REACTIE
EFFECT
De reactie heeft invloed op de oorspronkelijke verandering.
feedback / terugkoppeling
5
FOCUS 2
2. Van prikkel tot receptor bij dieren
PRIKKEL
Een verandering in of buiten het organisme die door een receptor kan worden waargenomen.
RECEPTOR
Een gespecialiseerde cel of structuur die gevoelig is voor een bepaalde soort prikkel.
TEKENING / SCHEMA
Plaats hier voorbeelden uit Focus: prikkel + passende receptor.
Controleer jezelf
Is “zweten” een prikkel, receptor of reactie? Motiveer.
→ Niet alleen benoemen: je moet kunnen uitleggen waarom.
6
FOCUS 3
3. Van receptor tot reactie bij dieren
RECEPTOR
SIGNAAL
VERWERKING
UITVOERDER
REACTIE
Snelle regeling
Via het zenuwstelsel: signalen worden snel doorgegeven naar spieren of klieren.
Regeling via hormonen
Hormonen worden via het bloed vervoerd en beïnvloeden specifieke doelcellen/-organen.
Beide manieren kunnen bijdragen aan het handhaven van stabiliteit.
7
verlengde instructie?
--> oefeningen boek tem blz 23.
BEGRIJPEN
Wat bedoelen we met feedback?
Bij feedback beïnvloedt het gevolg van een reactie opnieuw de oorspronkelijke verandering.
NEGATIEVE FEEDBACK
De reactie werkt de oorspronkelijke verandering tegen. Daardoor beweegt de waarde opnieuw richting het normale bereik.
Denkvraag
Waarom is negatieve feedback geschikt om stabiliteit te bewaren?
Voorbeeld dat we volledig uitwerken: de bloedsuikerspiegel.
8
FOCUS 4
4. Feedbacksysteem bij dieren: bloedsuikerspiegel --> diabetes?
TEKENING / SCHEMA
Plaats hier het schema uit je cursus met pancreas, insuline/glucagon, lever en doelcellen.
Na een maaltijd
De hoeveelheid glucose in het bloed stijgt.
Tijdens vasten / inspanning
De hoeveelheid glucose in het bloed kan dalen.
Regelvraag
Hoe zorgt het lichaam ervoor dat de bloedsuikerspiegel opnieuw richting het normale bereik gaat?
9
BLOEDSUIKER
Als de bloedsuikerspiegel stijgt…
BLOEDGLUCOSE
STIJGT
PANCREAS
REAGEERT
INSULINE
CELLEN / LEVER
NEMEN GLUCOSE OP
BLOEDGLUCOSE
DAALT
Insuline is hier een signaalstof: het hormoon helpt de reactie van doelcellen sturen.
KERN
De reactie werkt de oorspronkelijke stijging tegen → negatieve feedback.
10
BLOEDSUIKER
Als de bloedsuikerspiegel daalt…
BLOEDGLUCOSE
DAALT
PANCREAS
REAGEERT
GLUCAGON
LEVER GEEFT
GLUCOSE VRIJ
BLOEDGLUCOSE
STIJGT
Ook hier werkt de reactie de oorspronkelijke verandering tegen.
VERGELIJK
Insuline en glucagon hebben een tegengesteld effect, maar dienen hetzelfde doel: stabiliteit.
11
lees de tekst in google classroom en vat samen+leg uit. Wat is diabetes?
TOEPASSING
Menu: diabetes
Wat loopt er mis?
Bij diabetes is de regeling van de bloedsuikerspiegel verstoord. Daardoor blijft de glucoseconcentratie in het bloed onvoldoende binnen het normale bereik.
Redeneervraag
Op welke plaats(en) in het feedbackschema kan de regeling verstoord zijn?
Werk vanuit het schema — niet vanuit losse definities.
Laat leerlingen hun antwoord aanduiden op het feedbackschema.
13
FOCUS 5
5. Van prikkel tot receptor bij planten
Planten hebben geen zenuwstelsel zoals dieren, maar ze nemen wél veranderingen waar en reageren erop.
Mogelijke veranderingen
licht • zwaartekracht • aanraking • waterbeschikbaarheid • temperatuur
Belangrijk
Ook bij planten kun je denken in dezelfde keten: verandering → waarneming → verwerking → reactie.
TEKENING / SCHEMA
Voeg hier een plantvoorbeeld uit Focus toe.
14
FOCUS 6
6. Van receptor tot reactie bij planten
VERANDERING
WAARNEMING
SIGNAAL
REACTIE
EFFECT
De reactie kan bijvoorbeeld bestaan uit een verandering in groei, stand van huidmondjes of watertransport.
TRANSFER
Kun je in een plantenvoorbeeld dezelfde onderdelen terugvinden als bij een dier?
15
FOCUS 7
7. Feedbacksysteem bij planten: waterhuishouding
TEKENING / SCHEMA
Plaats hier het schema van de waterhuishouding / huidmondjes uit je cursus.
Probleem
Een plant verliest water door verdamping.
Regeling
De plant kan reageren zodat verder waterverlies wordt beperkt.
Denkvraag
Welke stap in dit systeem komt overeen met “reactie” en welk effect heeft die op de oorspronkelijke verandering?
16
TRANSFER
Dier versus plant: hetzelfde principe?
Onderdeel
Bloedsuikerspiegel
Waterhuishouding plant
→ Het concrete mechanisme verschilt, maar het regelprincipe blijft herkenbaar.
17
SYNTHESE
Synthese: één schema om alles te begrijpen
VERANDERING
RECEPTOR
VERWERKING
REACTIE
BIJSTURING
STABILITEIT
negatieve feedback
Kun je dit schema uitleggen zonder je cursus?
18
ZELFREGULEREND PAD
Test jezelf
A BASIS
1. Leg uit waarom stabiliteit belangrijk is.
2. Benoem de onderdelen van een feedbackschema.
3. Leg uit wat negatieve feedback betekent.
B OP NIVEAU
Leg de regeling van de bloedsuikerspiegel stap voor stap uit en gebruik de hormonen correct.
C STERK
Analyseer een onbekend feedbacksysteem en verklaar hoe het systeem stabiliteit probeert te herstellen.
Klaar? Controleer met je planfiche welk criterium je al zelfstandig kunt aantonen.
19
AFSLUITEN
Exit ticket
Beantwoord zonder cursus:
1
Waarom is biologische feedback belangrijk voor een organisme?
2
Leg in één keten uit hoe een stijgende bloedsuikerspiegel wordt bijgestuurd.
3
Welke functie heeft een hormoon in een feedbacksysteem?
Zelfcheck: ○ nog onzeker ○ op niveau ○ ik kan dit uitleggen aan iemand anders
20