Optica: stralen, spiegels en lenzen

Optica: stralen, spiegels en lenzen

1 / 60
next
Slide 1: Slide
New lesson editorFysicaSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 4

This lesson contains 60 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 60 min
Report this lesson

Items in this lesson

Optica: stralen, spiegels en lenzen

Centrale vraag van de les: hoe kan je met het stralenmodel voorspellen wat licht doet bij weerkaatsing, breking en beeldvorming?

Lesdoel

Ik kan met het stralenmodel lichtstralen tekenen

Ik kan het onderscheid maken tussen lichte en donkere lichamen

Ik kan de beeldvorming, schaduwvorming, weerkaatsing en breking bij spiegels, grensvlakken en lenzen (bol en hol) construeren en beschrijven.

This item has no instructions

Inhoudsopgave

  • rechtlijnige voortplanting van licht

  • weerkaatsing en beeldvorming bij spiegels

  • schaduwvorming

  • breking

  • lenzen

This item has no instructions

Welke woorden koppel jij spontaan aan licht en optica?

Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Pik kernwoorden op zoals spiegel, lens, schaduw, breking, beeld, straal, normaal en brandpunt.

Rechtlijnige voortplanting en licht

Een lichtbron produceert zelf licht.

Een donker lichaam produceert zelf geen licht, maar kan het wel weerkaatsen


In een homogene middenstof plant licht zich rechtlijnig voort. Daarom kan je schaduwen, spiegelbeelden en lensconstructies met rechten tekenen.

Verandert de middenstof of botst licht op een
oppervlak, dan kan de richting wel veranderen.
Dit door weerkaatsing of breking.

Daarnaast kunnen stoffen licht ook absorberen.

Koppel dit meteen aan waarom schaduwranden en stralenconstructies geometrisch zijn.

Lichtstralen grafisch voorstellen

  • Een lichtstraal teken je als een rechte met een pijl

  • De pijl geeft de voortplantingszin van het licht weer

  • In het stralenmodel verwaarloos je de dikte van de lichtbundel

  • Lichtbundels kunnen evenwijdig, divergerend of convergerend zijn

Benadruk dat een lichtstraal een model is, geen zichtbaar draadje licht. Leerlingen verwarren vaak lichtbundel en lichtstraal.

Voorwerpen en lichtdoorlaatbaarheid

  • Ondoorschijnend

  • Laat geen licht door

  • Vormt een duidelijke schaduw

  • Doorschijnend: laat licht gedeeltelijk door, maar zonder scherp beeld

  • Doorzichtig: laat licht grotendeels door, zodat een beeld mogelijk blijft

De term 'donker voorwerp' moet hier gekoppeld worden aan de interactie met licht. Niet elk donker gekleurd voorwerp is automatisch volledig ondoorschijnend.

Waarom dit model werkt

  • Rechte stralen verklaren schaduwvorming

  • Oppervlakken veranderen de richting via weerkaatsing of breking

  • Met enkele kenmerkende stralen kan je het beeld van een voorwerp voorspellen

Deze slide verbindt het openingsmodel met de rest van de les.

Wanneer mag je licht als rechte stralen tekenen?

A

In een homogene middenstof

B

Alleen in een vacuüm

C

Alleen bij een spiegel

D

In elk willekeurig medium

Toetst rechtlijnige voortplanting. De valkuil is dat leerlingen denken dat licht altijd recht gaat, ook bij grensvlakken of oppervlakken.

Vul de kernbegrippen aan

In het stralenmodel teken je een lichtstraal als een rechte met een pijl. Die pijl geeft de voortplantingszin van het licht aan. In een homogene middenstof verloopt de voortplanting rechtlijnig. Een ondoorschijnend voorwerp laat geen licht door en veroorzaakt daardoor schaduw.

rechte
voortplantingszin
rechtlijnig
schaduw
gebogen
trilling
diffuus
breking

Alle woorden sluiten direct aan bij de openingsslides over lichtstralen, rechtlijnige voortplanting en lichtdoorlaatbaarheid.

Weerkaatsing op een spiegeloppervlak

  • Een glad, vlak oppervlak geeft regelmatige weerkaatsing

  • Invallende evenwijdige stralen blijven na weerkaatsing geordend

  • Zo ontstaat een scherp beeld bij een vlakke spiegel

  • Het oppervlak noem je het spiegeloppervlak

This item has no instructions

Diffuse weerkaatsing

  • Een onregelmatig oppervlak geeft diffuse weerkaatsing

  • De invallende stralen worden in verschillende richtingen weerkaatst

  • Daardoor zie je het voorwerp wel, maar geen scherp spiegelbeeld

  • Papier, muur en stof werken zo

Leg uit dat de weerkaatsingswet lokaal nog steeds geldt; alleen de normaal verschilt per punt van het ruwe oppervlak.

Beeldvorming bij spiegels: de weerkaatsingswetten

  • Teken eerst de normaal n loodrecht op het oppervlak

  • Invalshoek = terugkaatsingshoek

  • Invallende straal, normaal en weerkaatste straal liggen in één vlak

  • Hoeken meet je ten opzichte van de normaal, niet ten opzichte van het oppervlak

Veel gemaakte fout: hoek meten met het spiegelvlak. Laat expliciet zien dat dit fout is.

Omkeerbaarheid van de stralengang

Als een lichtstraal een bepaalde weg kan volgen van A naar B, dan kan hij dezelfde weg ook volgen van B naar A.

Deze omkeerbaarheid van de stralengang is belangrijk bij spiegelconstructies en later ook bij lenzen.

Je kan dit illustreren met een straal die op een spiegel valt en exact langs dezelfde weg terugloopt als de situatie wordt omgekeerd.

Construeren van het beeld bij een vlakke spiegel

  • Teken minstens twee stralen vanuit een punt van het voorwerp

  • Laat ze weerkaatsen volgens de weerkaatsingswet

  • Verleng de weerkaatste stralen achter de spiegel

  • Het snijpunt van die verlengden is het beeldpunt

  • Herhaal dit voor meerdere punten van het voorwerp

Benadruk dat de stralen achter de spiegel niet echt lopen; alleen hun verlengden worden getekend.

Construeren van spiegelbeelden

This item has no instructions

Construeren van spiegelbeelden

This item has no instructions

Kenmerken van het spiegelbeeld

  • Het beeld is virtueel

  • Het beeld is rechtopstaand

  • Het beeld is even groot als het voorwerp

  • Beeldafstand = voorwerpsafstand tot de spiegel

  • Links en rechts lijken omgewisseld door de symmetrie van de constructie

Gebruik consequent de termen aard, stand en grootte van het beeld.

Virtueel en reëel beeld

Later contrasteert dit mooi met het reële beeld bij een bolle lens.

Gezichtsveld bij een vlakke spiegel

  • Het gezichtsveld is het gebied dat via de spiegel zichtbaar is

  • Construeer het met grensstralen vanuit het oog naar de randen van de spiegel

  • Laat ze weerkaatsen en volgens de weerkaatsingswetten

  • Voorwerpen binnen dat gebied zijn zichtbaar, daarbuiten niet

Een klassieke fout is vertrekken van het voorwerp in plaats van van het oog. Voor zichtbaarheid is het oog het vertrekpunt van de constructie.

Weerkaatsing bij verschillende soorten spiegels

This item has no instructions

Gezichtsveld bij verschillende soorten spiegels

Slide tekst

This item has no instructions

Bij een bolle spiegel ...

A

Convergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt kleiner

B

Convergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt groter

C

Divergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt groter

D

Divergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt kleiner

Plausibele afleiders verwijzen naar lens- en brekingsbegrippen. Correct is diffuse weerkaatsing op een onregelmatig oppervlak.

Spiegelbeeld en weerkaatsing

Bij weerkaatsing teken je eerst de normaal loodrecht op het oppervlak. De invalshoek is dan even groot als de terugkaatsingshoek.
Bij een vlakke spiegel ontstaat een virtueel beeld, omdat enkel de verlengden van de stralen elkaar snijden. Dat beeld is bovendien rechtopstaand.
Bij bolle spiegel convergeren de weerkaatste lichtstralen.

Bij een holle spiegel divergeren de weerkaatste lichtstralen

normaal
terugkaatsingshoek
virtueel
rechtopstaand
convergeren
divergeren
brandpunt
reëel
omgekeerd
grensvlak
verlengen

Verbindt de weerkaatsingswet met de kenmerken van het beeld bij een vlakke spiegel.

Schaduwvorming: basisstralengang

  • Door rechtlijnige voortplanting bereikt licht niet elk punt achter een ondoorschijnend voorwerp

  • Teken grensstralen vanaf de lichtbron langs de randen van het voorwerp

  • Zo bepaal je waar licht volledig of gedeeltelijk wordt tegengehouden

  • Dat levert de schaduwzones op

This item has no instructions

Kernschaduw en bijschaduw

  • Gebied waar geen licht van de bron aankomt

  • Volledige verduistering

Kernschaduw

Bijschaduw

  • Gebied waar slechts een deel van de bron zichtbaar is

  • Gedeeltelijke verduistering

Gebruik een uitgebreide lichtbron in de uitleg; bij een puntbron ontstaat alleen kernschaduw.

Verduisteringen als toepassing

  • Zonsverduistering: de maan werpt schaduw op de aarde

  • In de kernschaduw zie je een totale zonsverduistering

  • In de bijschaduw zie je een gedeeltelijke zonsverduistering

  • Maansverduistering: de maan komt in de schaduw van de aarde

Hou het fysisch: schaduwzones en rechte stralen. Ga niet te ver in astronomische details.

Onderdelen van de schaduwconstructie

  • Lichtbron

  • Ondoorschijnend voorwerp

  • Grensstralen

  • Kernschaduw

  • Bijschaduw

  • Scherm of ontvangend vlak waarop de schaduw zichtbaar wordt

Dit is een benoemslide: leerlingen moeten de onderdelen correct kunnen aanduiden in een tekening.

Waar zie je een totale zonsverduistering?

A

In de bijschaduw

B

In de kernschaduw

C

Op het grensvlak

D

In het brandpunt

Controleert toepassing van kernschaduw en bijschaduw in de context van verduisteringen.

Schaduwzones benoemen

Door rechtlijnige voortplanting bereikt licht niet elk punt achter een ondoorschijnend voorwerp. In de kernschaduw komt geen licht van de bron aan. In de bijschaduw is slechts een deel van de bron zichtbaar. De grenzen van die zones bepaal je met grensstralen.

rechtlijnige voortplanting
kernschaduw
bijschaduw
grensstralen
breking
spiegelbeeld
optische as
brandpunt

Alle begrippen komen letterlijk uit de schaduwslides en de toepassing op verduisteringen.

Breking aan een grensvlak

Wanneer licht overgaat van de ene middenstof naar een andere met een verschillende optische dichtheid, verandert de richting van de straal. Dat verschijnsel heet breking.

De optische dichtheid geeft informatie over de lichtsnelheid in deze middenstof: hoe groter de optische dichtheid, hoe lager de lichtsnelheid

Ook hier teken je eerst de normaal in het invalspunt.


https://phet.colorado.edu/sims/html/bending-light/latest/bending-light_all.html?locale=nl

Gebruik 'optische dichtheid' consequent, niet gewone massadichtheid. Vermijd hier al formules zoals de wet van Snellius als die niet gevraagd zijn.

Naar grotere of kleinere optische dichtheid

  • Van een optisch ijl naar een optisch dichter
    midden: straal breekt naar de normaal toe

  • Van een optisch dicht naar een optisch ijler
    midden: straal breekt van de normaal af

  • Valt de straal loodrecht in, dan verandert
    de richting niet

  • De voortplantingssnelheid verandert wel aan het grensvlak

Leerlingen verwarren vaak 'dichter' met 'trager'. Je kan zeggen: optisch dichter betekent hier dat licht er trager gaat.

Brekingsindex n

  • De brekingsindex n is een getal dat aangeeft hoeveel de snelheid van licht afneemt wanneer het vanuit een vacuüm overgaat in een andere stof.

  • Hoe groter de brekingsindex, hoe optisch dichter de stof en hoe meer de snelheid afneemt

Leerlingen verwarren vaak 'dichter' met 'trager'. Je kan zeggen: optisch dichter betekent hier dat licht er trager gaat.

Stralengang construeren bij breking

  • Teken het grensvlak en de normaal

  • Teken de invallende straal met pijl

  • Bepaal of het tweede midden optisch dichter of ijler is

  • Teken de gebroken straal in de juiste richting ten opzichte van de normaal

  • Door omkeerbaarheid van de stralengang kan de weg ook omgekeerd worden om te weten waar de schijnbare positie is

Als de exacte hoek niet gegeven is, volstaat een correcte kwalitatieve constructie.

Interne weerkaatsing

Interne weerkaatsing: de lichtstraal kaatst volledig terug zonder dat er licht ontsnapt naar de aangrenzende stof.

Voorwaarden:

  • Licht gaat van optisch dicht (hoge n₁) naar optisch ijler (lagere n₂)

  • De invalshoek moet groter zijn dan de grenshoek waarbij de gebroken lichstraal een hoek van 90° maakt met de normaal

Als de exacte hoek niet gegeven is, volstaat een correcte kwalitatieve constructie.

Hoe breekt licht naar een optisch dichter midden?

A

Van de normaal af

B

Evenwijdig aan het grensvlak

C

Naar de normaal toe

D

Zonder richtingsverandering

De optie 'zonder richtingsverandering' is alleen correct bij loodrechte inval.

Hoe groter de brekingsindex hoe ...

A

groter de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch ijler

B

lager de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch dichter

C

groter de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch dichter

D

lager de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch ijler

De optie 'zonder richtingsverandering' is alleen correct bij loodrechte inval.

Breking aan een grensvlak

Bij breking gaat licht van de ene middenstof naar een andere met een verschillende optische dichtheid. Je tekent eerst het grensvlak en de normaal in het invalspunt. Gaat de straal naar een optisch ijler midden, dan breekt hij van de normaal af.

De brekingsindex van een middenstof geeft de verhouding weer van de lichtsnelheid in een vacuüm ten opzichte van de lichtsnelheid in deze middenstof.

breking
optische dichtheid
grensvlak
van de normaal af
brekingsindex
weerkaatsing
brandpuntsafstand
spiegeloppervlak
naar de normaal toe

Controleert zowel woordenschat als de kwalitatieve constructieregel voor breking.

Lenzen

  • Wanneer licht doorheen een lens gaat, breekt het 2x (lucht - glas - lucht)

  • Bolle lenzen convergeren het licht in het brandpunt.
    het brandpunt is reëel

  • Holle lenzen divergeren het licht, het verlengde van deze stralengang vormt een virtueel brandpunt.

Hou 'dunne bolle lens' als standaardterm. Een lens heeft twee brandpunten, symmetrisch ten opzichte van het optisch middelpunt.

This item has no instructions

De bolle lens

  • Een bolle lens bundelt evenwijdig invallende lichtstralen

  • Belangrijke onderdelen: optisch middelpunt, optische as en brandpunt F

  • Aan beide kanten van de lens ligt een brandpunt

  • De afstand van lens tot brandpunt is de brandpuntsafstand

Hou 'dunne bolle lens' als standaardterm. Een lens heeft twee brandpunten, symmetrisch ten opzichte van het optisch middelpunt.

Onderdelen en vorm van de lens

  • Krommingsmiddelpunt: middelpunt van de bolvorm waaruit een lensvlak gedacht kan worden

  • Kromtestraal: afstand van lensvlak tot dat middelpunt

Kromming

  • Optisch middelpunt: punt waar een straal vrijwel ongebroken doorgaat

  • Optische as: symmetrie-as van de lens

  • Brandpunt F: punt waar evenwijdige stralen of hun verlengde samenkomen na breking

Stralengang

Krommingsmiddelpunt en kromtestraal worden benoemd als vormkenmerken van de lens, niet als constructiestralen voor het examenonderdeel.

Kenmerkende stralen bij een bolle lens

  • Een straal evenwijdig aan de optische as breekt door het brandpunt F

  • Een straal door het optisch middelpunt gaat rechtdoor

  • Een straal door het brandpunt F komt na de lens evenwijdig aan de optische as uit

  • Met twee van deze stralen kan je het beeld construeren

Benadruk de omkeerbaarheid tussen de eerste en derde kenmerkende straal.

Beeld construeren met een bolle lens

Als de gebroken stralen echt snijden, is het beeld reëel. Als alleen de verlengden snijden, is het beeld virtueel.

Aard, stand en grootte van het beeld bij een bolle lens

Zonder alle afstandsgevallen uit te werken, laat je zien dat de constructie zelf deze kenmerken oplevert.

Vergrotingsfactor m

Met de gelijkvormigheid van driehoeken vergelijk je beeld en voorwerp:




Zo kan je uit een constructie zowel de grootte (h) van het beeld als de verhouding van de afstanden (b en v) afleiden.

Gebruik desnoods de symbolen v = beeldafstand en o = voorwerpsafstand enkel mondeling als dat aansluit bij de leerling.

Beelden bij bolle lenzen

Hou het kwalitatief en constructief, aangezien de opdracht expliciet via stralengang en gelijkvormigheid werkt.

Beeld construeren met een holle lens

Als de gebroken stralen echt snijden, is het beeld reëel. Als alleen de verlengden snijden, is het beeld virtueel.

Welke kenmerkende straal gaat vrijwel ongebroken door de lens?

A

Door het brandpunt

B

Evenwijdig aan de as

C

Door het optisch middelpunt

D

Door het krommingsmiddelpunt

Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.

Wat weet je van het beeld bij een bolle lens?

A

Altijd reëel

B

Altijd verkleind

C

Altijd omgekeerd

D

Dit hangt volledig af van de constructie

Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.

Wat weet je van het beeld bij een holle lens?

A

Altijd reëel

B

Altijd verkleind

C

Altijd omgekeerd

D

Dit hangt volledig af van de constructie

Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.

Bolle lens en beeldvorming

Een bolle lens bundelt evenwijdig invallende stralen. Een straal die evenwijdig aan de optische as invalt, gaat na de lens door het brandpunt F. Met de gelijkvormigheid van driehoeken bepaal je de vergrotingsfactor. Staat het voorwerp tussen F en de lens, dan ontstaat een virtueel beeld.

bolle lens
brandpunt F
gelijkvormigheid
virtueel
normaal
reëel
grensvlak

Bundelt de kern van de lensslides: onderdelen, kenmerkende stralen, vergrotingsfactor en het geval binnen F.

Holle lens en beeldvorming

Een holle lens divergeert evenwijdig invallende stralen. Het verlengde van een straal die evenwijdig aan de optische as invalt, gaat voor de lens door het brandpunt F.

Het beeld is steeds virtueel, verkleind en rechtop.

divergeert
brandpunt F
virtueel
normaal
reëel
convergeert

Bundelt de kern van de lensslides: onderdelen, kenmerkende stralen, vergrotingsfactor en het geval binnen F.

Welke twee stralen kies jij eerst bij een beeldconstructie met een bolle lens?

Verwachte elementen: gebruik minstens twee kenmerkende stralen vanuit de top van het voorwerp; bijvoorbeeld evenwijdig aan de as en door het optisch middelpunt, of door F en daarna evenwijdig. Snijpunt bepaalt het beeld.

Wat uit deze les heeft jouw inzicht in optica het meest versterkt?

This item has no instructions

Welk onderdeel voelde nog het moeilijkst bij het construeren?

This item has no instructions

Wat is één begrip dat je zeker wilt onthouden voor het examen?

This item has no instructions

Begrippenlijst

rechtlijnige voortplanting - licht plant zich in een homogene middenstof langs rechte lijnen voort

lichtstraal - grafische voorstelling van licht als een rechte met een pijl

spiegeloppervlak - glad oppervlak dat regelmatige weerkaatsing geeft

regelmatige weerkaatsing - geordende weerkaatsing op een glad oppervlak

diffuse weerkaatsing - verspreide weerkaatsing op een onregelmatig oppervlak

normaal - loodlijn op het oppervlak in het invalspunt

omkeerbaarheid van de stralengang - een mogelijke lichtweg kan ook in omgekeerde richting gevolgd worden

This item has no instructions

Begrippenlijst

virtueel beeld - beeld gevormd door het snijpunt van verlengden van stralen

reëel beeld - beeld gevormd waar lichtstralen echt samenkomen

gezichtsveld - gebied dat via een spiegel zichtbaar is

kernschaduw - zone waar geen licht van de bron aankomt

bijschaduw - zone waar slechts een deel van de lichtbron zichtbaar is

optische dichtheid - eigenschap van een middenstof die mee bepaalt hoe licht breekt

breking - richtingsverandering van licht aan een grensvlak tussen twee middenstoffen

This item has no instructions

Begrippenlijst

bolle lens - lens die evenwijdige lichtstralen bundelt

optisch middelpunt - punt van de lens waar een straal vrijwel ongebroken doorgaat

optische as - symmetrie-as van de lens

brandpunt F - punt waar evenwijdige stralen na de lens samenkomen

brandpuntsafstand - afstand tussen lens en brandpunt

krommingsmiddelpunt - middelpunt van de bolvorm waaruit een lensvlak gedacht wordt

kromtestraal - afstand van het lensvlak tot het krommingsmiddelpunt

This item has no instructions