Optica: stralen, spiegels en lenzen
Optica: stralen, spiegels en lenzen
Centrale vraag van de les: hoe kan je met het stralenmodel voorspellen wat licht doet bij weerkaatsing, breking en beeldvorming?
Lesdoel
Ik kan met het stralenmodel lichtstralen tekenen
Ik kan het onderscheid maken tussen lichte en donkere lichamen
Ik kan de beeldvorming, schaduwvorming, weerkaatsing en breking bij spiegels, grensvlakken en lenzen (bol en hol) construeren en beschrijven.
This item has no instructions
Inhoudsopgave
rechtlijnige voortplanting van licht
weerkaatsing en beeldvorming bij spiegels
schaduwvorming
breking
lenzen
This item has no instructions
Welke woorden koppel jij spontaan aan licht en optica?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Pik kernwoorden op zoals spiegel, lens, schaduw, breking, beeld, straal, normaal en brandpunt.
Rechtlijnige voortplanting en licht
Een lichtbron produceert zelf licht.
Een donker lichaam produceert zelf geen licht, maar kan het wel weerkaatsen
In een homogene middenstof plant licht zich rechtlijnig voort. Daarom kan je schaduwen, spiegelbeelden en lensconstructies met rechten tekenen.
Verandert de middenstof of botst licht op een
oppervlak, dan kan de richting wel veranderen.
Dit door weerkaatsing of breking.
Daarnaast kunnen stoffen licht ook absorberen.
Koppel dit meteen aan waarom schaduwranden en stralenconstructies geometrisch zijn.
Lichtstralen grafisch voorstellen
Een lichtstraal teken je als een rechte met een pijl
De pijl geeft de voortplantingszin van het licht weer
In het stralenmodel verwaarloos je de dikte van de lichtbundel
Lichtbundels kunnen evenwijdig, divergerend of convergerend zijn
Benadruk dat een lichtstraal een model is, geen zichtbaar draadje licht. Leerlingen verwarren vaak lichtbundel en lichtstraal.
Voorwerpen en lichtdoorlaatbaarheid
Ondoorschijnend
Laat geen licht door
Vormt een duidelijke schaduw
Doorschijnend: laat licht gedeeltelijk door, maar zonder scherp beeld
Doorzichtig: laat licht grotendeels door, zodat een beeld mogelijk blijft
De term 'donker voorwerp' moet hier gekoppeld worden aan de interactie met licht. Niet elk donker gekleurd voorwerp is automatisch volledig ondoorschijnend.
Waarom dit model werkt
Rechte stralen verklaren schaduwvorming
Oppervlakken veranderen de richting via weerkaatsing of breking
Met enkele kenmerkende stralen kan je het beeld van een voorwerp voorspellen
Deze slide verbindt het openingsmodel met de rest van de les.
Wanneer mag je licht als rechte stralen tekenen?
In een homogene middenstof
Alleen in een vacuüm
Alleen bij een spiegel
In elk willekeurig medium
Toetst rechtlijnige voortplanting. De valkuil is dat leerlingen denken dat licht altijd recht gaat, ook bij grensvlakken of oppervlakken.
Vul de kernbegrippen aan
In het stralenmodel teken je een lichtstraal als een rechte met een pijl. Die pijl geeft de voortplantingszin van het licht aan. In een homogene middenstof verloopt de voortplanting rechtlijnig. Een ondoorschijnend voorwerp laat geen licht door en veroorzaakt daardoor schaduw.
Alle woorden sluiten direct aan bij de openingsslides over lichtstralen, rechtlijnige voortplanting en lichtdoorlaatbaarheid.
Weerkaatsing op een spiegeloppervlak
Een glad, vlak oppervlak geeft regelmatige weerkaatsing
Invallende evenwijdige stralen blijven na weerkaatsing geordend
Zo ontstaat een scherp beeld bij een vlakke spiegel
Het oppervlak noem je het spiegeloppervlak
This item has no instructions
Diffuse weerkaatsing
Een onregelmatig oppervlak geeft diffuse weerkaatsing
De invallende stralen worden in verschillende richtingen weerkaatst
Daardoor zie je het voorwerp wel, maar geen scherp spiegelbeeld
Papier, muur en stof werken zo
Leg uit dat de weerkaatsingswet lokaal nog steeds geldt; alleen de normaal verschilt per punt van het ruwe oppervlak.
Beeldvorming bij spiegels: de weerkaatsingswetten
Teken eerst de normaal n loodrecht op het oppervlak
Invalshoek = terugkaatsingshoek
Invallende straal, normaal en weerkaatste straal liggen in één vlak
Hoeken meet je ten opzichte van de normaal, niet ten opzichte van het oppervlak
Veel gemaakte fout: hoek meten met het spiegelvlak. Laat expliciet zien dat dit fout is.
Omkeerbaarheid van de stralengang
Als een lichtstraal een bepaalde weg kan volgen van A naar B, dan kan hij dezelfde weg ook volgen van B naar A.
Deze omkeerbaarheid van de stralengang is belangrijk bij spiegelconstructies en later ook bij lenzen.
Je kan dit illustreren met een straal die op een spiegel valt en exact langs dezelfde weg terugloopt als de situatie wordt omgekeerd.
Construeren van het beeld bij een vlakke spiegel
Teken minstens twee stralen vanuit een punt van het voorwerp
Laat ze weerkaatsen volgens de weerkaatsingswet
Verleng de weerkaatste stralen achter de spiegel
Het snijpunt van die verlengden is het beeldpunt
Herhaal dit voor meerdere punten van het voorwerp
Benadruk dat de stralen achter de spiegel niet echt lopen; alleen hun verlengden worden getekend.
Construeren van spiegelbeelden
This item has no instructions
Construeren van spiegelbeelden
This item has no instructions
Kenmerken van het spiegelbeeld
Het beeld is virtueel
Het beeld is rechtopstaand
Het beeld is even groot als het voorwerp
Beeldafstand = voorwerpsafstand tot de spiegel
Links en rechts lijken omgewisseld door de symmetrie van de constructie
Gebruik consequent de termen aard, stand en grootte van het beeld.
Virtueel en reëel beeld
Een reëel beeld ontstaat waar lichtstralen echt samenkomen
Een virtueel beeld ontstaat waar enkel de verlengden van stralen samenkomen
Een beeld in een vlakke spiegel is dus virtueel
Een virtueel beeld kan je niet op een scherm opvangen
https://phet.colorado.edu/sims/html/geometric-optics/latest/geometric-optics_all.html?locale=nl
Later contrasteert dit mooi met het reële beeld bij een bolle lens.
Gezichtsveld bij een vlakke spiegel
Het gezichtsveld is het gebied dat via de spiegel zichtbaar is
Construeer het met grensstralen vanuit het oog naar de randen van de spiegel
Laat ze weerkaatsen en volgens de weerkaatsingswetten
Voorwerpen binnen dat gebied zijn zichtbaar, daarbuiten niet
Een klassieke fout is vertrekken van het voorwerp in plaats van van het oog. Voor zichtbaarheid is het oog het vertrekpunt van de constructie.
Weerkaatsing bij verschillende soorten spiegels
This item has no instructions
Gezichtsveld bij verschillende soorten spiegels
Slide tekst
This item has no instructions
Bij een bolle spiegel ...
Convergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt kleiner
Convergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt groter
Divergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt groter
Divergeert de invallende stralenbundel, het gezichtsveld wordt kleiner
Plausibele afleiders verwijzen naar lens- en brekingsbegrippen. Correct is diffuse weerkaatsing op een onregelmatig oppervlak.
Spiegelbeeld en weerkaatsing
Bij weerkaatsing teken je eerst de normaal loodrecht op het oppervlak. De invalshoek is dan even groot als de terugkaatsingshoek.
Bij een vlakke spiegel ontstaat een virtueel beeld, omdat enkel de verlengden van de stralen elkaar snijden. Dat beeld is bovendien rechtopstaand.
Bij bolle spiegel convergeren de weerkaatste lichtstralen.
Bij een holle spiegel divergeren de weerkaatste lichtstralen
Verbindt de weerkaatsingswet met de kenmerken van het beeld bij een vlakke spiegel.
Schaduwvorming: basisstralengang
Door rechtlijnige voortplanting bereikt licht niet elk punt achter een ondoorschijnend voorwerp
Teken grensstralen vanaf de lichtbron langs de randen van het voorwerp
Zo bepaal je waar licht volledig of gedeeltelijk wordt tegengehouden
Dat levert de schaduwzones op
This item has no instructions
Kernschaduw en bijschaduw
Gebied waar geen licht van de bron aankomt
Volledige verduistering
Kernschaduw
Bijschaduw
Gebied waar slechts een deel van de bron zichtbaar is
Gedeeltelijke verduistering
Gebruik een uitgebreide lichtbron in de uitleg; bij een puntbron ontstaat alleen kernschaduw.
Verduisteringen als toepassing
Zonsverduistering: de maan werpt schaduw op de aarde
In de kernschaduw zie je een totale zonsverduistering
In de bijschaduw zie je een gedeeltelijke zonsverduistering
Maansverduistering: de maan komt in de schaduw van de aarde
Hou het fysisch: schaduwzones en rechte stralen. Ga niet te ver in astronomische details.
Onderdelen van de schaduwconstructie
Lichtbron
Ondoorschijnend voorwerp
Grensstralen
Kernschaduw
Bijschaduw
Scherm of ontvangend vlak waarop de schaduw zichtbaar wordt
Dit is een benoemslide: leerlingen moeten de onderdelen correct kunnen aanduiden in een tekening.
Waar zie je een totale zonsverduistering?
In de bijschaduw
In de kernschaduw
Op het grensvlak
In het brandpunt
Controleert toepassing van kernschaduw en bijschaduw in de context van verduisteringen.
Schaduwzones benoemen
Door rechtlijnige voortplanting bereikt licht niet elk punt achter een ondoorschijnend voorwerp. In de kernschaduw komt geen licht van de bron aan. In de bijschaduw is slechts een deel van de bron zichtbaar. De grenzen van die zones bepaal je met grensstralen.
Alle begrippen komen letterlijk uit de schaduwslides en de toepassing op verduisteringen.
Breking aan een grensvlak
Wanneer licht overgaat van de ene middenstof naar een andere met een verschillende optische dichtheid, verandert de richting van de straal. Dat verschijnsel heet breking.
De optische dichtheid geeft informatie over de lichtsnelheid in deze middenstof: hoe groter de optische dichtheid, hoe lager de lichtsnelheid
Ook hier teken je eerst de normaal in het invalspunt.
https://phet.colorado.edu/sims/html/bending-light/latest/bending-light_all.html?locale=nl
Gebruik 'optische dichtheid' consequent, niet gewone massadichtheid. Vermijd hier al formules zoals de wet van Snellius als die niet gevraagd zijn.
Naar grotere of kleinere optische dichtheid
Van een optisch ijl naar een optisch dichter
midden: straal breekt naar de normaal toe
Van een optisch dicht naar een optisch ijler
midden: straal breekt van de normaal af
Valt de straal loodrecht in, dan verandert
de richting niet
De voortplantingssnelheid verandert wel aan het grensvlak
Leerlingen verwarren vaak 'dichter' met 'trager'. Je kan zeggen: optisch dichter betekent hier dat licht er trager gaat.
Brekingsindex n
De brekingsindex n is een getal dat aangeeft hoeveel de snelheid van licht afneemt wanneer het vanuit een vacuüm overgaat in een andere stof.
Hoe groter de brekingsindex, hoe optisch dichter de stof en hoe meer de snelheid afneemt
Leerlingen verwarren vaak 'dichter' met 'trager'. Je kan zeggen: optisch dichter betekent hier dat licht er trager gaat.
Stralengang construeren bij breking
Teken het grensvlak en de normaal
Teken de invallende straal met pijl
Bepaal of het tweede midden optisch dichter of ijler is
Teken de gebroken straal in de juiste richting ten opzichte van de normaal
Door omkeerbaarheid van de stralengang kan de weg ook omgekeerd worden om te weten waar de schijnbare positie is
Als de exacte hoek niet gegeven is, volstaat een correcte kwalitatieve constructie.
Interne weerkaatsing
Interne weerkaatsing: de lichtstraal kaatst volledig terug zonder dat er licht ontsnapt naar de aangrenzende stof.
Voorwaarden:
Licht gaat van optisch dicht (hoge n₁) naar optisch ijler (lagere n₂)
De invalshoek moet groter zijn dan de grenshoek waarbij de gebroken lichstraal een hoek van 90° maakt met de normaal
Als de exacte hoek niet gegeven is, volstaat een correcte kwalitatieve constructie.
Hoe breekt licht naar een optisch dichter midden?
Van de normaal af
Evenwijdig aan het grensvlak
Naar de normaal toe
Zonder richtingsverandering
De optie 'zonder richtingsverandering' is alleen correct bij loodrechte inval.
Hoe groter de brekingsindex hoe ...
groter de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch ijler
lager de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch dichter
groter de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch dichter
lager de lichtsnelheid in dat midden en hoe optisch ijler
De optie 'zonder richtingsverandering' is alleen correct bij loodrechte inval.
Breking aan een grensvlak
Bij breking gaat licht van de ene middenstof naar een andere met een verschillende optische dichtheid. Je tekent eerst het grensvlak en de normaal in het invalspunt. Gaat de straal naar een optisch ijler midden, dan breekt hij van de normaal af.
De brekingsindex van een middenstof geeft de verhouding weer van de lichtsnelheid in een vacuüm ten opzichte van de lichtsnelheid in deze middenstof.
Controleert zowel woordenschat als de kwalitatieve constructieregel voor breking.
Lenzen
Wanneer licht doorheen een lens gaat, breekt het 2x (lucht - glas - lucht)
Bolle lenzen convergeren het licht in het brandpunt.
het brandpunt is reëel
Holle lenzen divergeren het licht, het verlengde van deze stralengang vormt een virtueel brandpunt.
Hou 'dunne bolle lens' als standaardterm. Een lens heeft twee brandpunten, symmetrisch ten opzichte van het optisch middelpunt.
This item has no instructions
De bolle lens
Een bolle lens bundelt evenwijdig invallende lichtstralen
Belangrijke onderdelen: optisch middelpunt, optische as en brandpunt F
Aan beide kanten van de lens ligt een brandpunt
De afstand van lens tot brandpunt is de brandpuntsafstand
Hou 'dunne bolle lens' als standaardterm. Een lens heeft twee brandpunten, symmetrisch ten opzichte van het optisch middelpunt.
Onderdelen en vorm van de lens
Krommingsmiddelpunt: middelpunt van de bolvorm waaruit een lensvlak gedacht kan worden
Kromtestraal: afstand van lensvlak tot dat middelpunt
Kromming
Optisch middelpunt: punt waar een straal vrijwel ongebroken doorgaat
Optische as: symmetrie-as van de lens
Brandpunt F: punt waar evenwijdige stralen of hun verlengde samenkomen na breking
Stralengang
Krommingsmiddelpunt en kromtestraal worden benoemd als vormkenmerken van de lens, niet als constructiestralen voor het examenonderdeel.
Kenmerkende stralen bij een bolle lens
Een straal evenwijdig aan de optische as breekt door het brandpunt F
Een straal door het optisch middelpunt gaat rechtdoor
Een straal door het brandpunt F komt na de lens evenwijdig aan de optische as uit
Met twee van deze stralen kan je het beeld construeren
Benadruk de omkeerbaarheid tussen de eerste en derde kenmerkende straal.
Beeld construeren met een bolle lens
Teken het voorwerp op de optische as
Trek vanuit de top van het voorwerp minstens twee kenmerkende stralen
(evenwijdig met optische as, door het optisch middelpunt, door het brandpunt)
Het snijpunt van de gebroken stralen bepaalt de top van het beeld
De voet van het beeld ligt op de optische as
Zo vind je de beeldafstand en de beeldgrootte
https://phet.colorado.edu/sims/html/geometric-optics/latest/geometric-optics_all.html?locale=nl
Als de gebroken stralen echt snijden, is het beeld reëel. Als alleen de verlengden snijden, is het beeld virtueel.
Aard, stand en grootte van het beeld bij een bolle lens
Reëel beeld: echte snijding van stralen, op een scherm opvangbaar
Virtueel beeld: snijding van verlengden
Rechtopstaand of omgekeerd hangt af van de constructie
Groter, kleiner of even groot vergelijk je met het voorwerp
https://phet.colorado.edu/sims/html/geometric-optics/latest/geometric-optics_all.html?locale=nl
Zonder alle afstandsgevallen uit te werken, laat je zien dat de constructie zelf deze kenmerken oplevert.
Vergrotingsfactor m
Met de gelijkvormigheid van driehoeken vergelijk je beeld en voorwerp:
Zo kan je uit een constructie zowel de grootte (h) van het beeld als de verhouding van de afstanden (b en v) afleiden.
Gebruik desnoods de symbolen v = beeldafstand en o = voorwerpsafstand enkel mondeling als dat aansluit bij de leerling.
Beelden bij bolle lenzen
Hou het kwalitatief en constructief, aangezien de opdracht expliciet via stralengang en gelijkvormigheid werkt.
Beeld construeren met een holle lens
Teken het voorwerp op de optische as
Trek vanuit de top van het voorwerp minstens
twee kenmerkende stralen
Verleng de stralen tot voor de lens, het snijpunt van de gebroken stralen bepaalt de top van het beeld
De voet van het beeld ligt op de optische as
Zo vind je de beeldafstand en de beeldgrootte
Het beeld bij een holle lens is altijd virtueel, rechtopstaand en verkleind
https://phet.colorado.edu/sims/html/geometric-optics/latest/geometric-optics_all.html?locale=nl
Als de gebroken stralen echt snijden, is het beeld reëel. Als alleen de verlengden snijden, is het beeld virtueel.
Welke kenmerkende straal gaat vrijwel ongebroken door de lens?
Door het brandpunt
Evenwijdig aan de as
Door het optisch middelpunt
Door het krommingsmiddelpunt
Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.
Wat weet je van het beeld bij een bolle lens?
Altijd reëel
Altijd verkleind
Altijd omgekeerd
Dit hangt volledig af van de constructie
Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.
Wat weet je van het beeld bij een holle lens?
Altijd reëel
Altijd verkleind
Altijd omgekeerd
Dit hangt volledig af van de constructie
Toetst de drie kenmerkende stralen en onderscheidt lensonderdelen van vormbegrippen zoals krommingsmiddelpunt.
Bolle lens en beeldvorming
Een bolle lens bundelt evenwijdig invallende stralen. Een straal die evenwijdig aan de optische as invalt, gaat na de lens door het brandpunt F. Met de gelijkvormigheid van driehoeken bepaal je de vergrotingsfactor. Staat het voorwerp tussen F en de lens, dan ontstaat een virtueel beeld.
Bundelt de kern van de lensslides: onderdelen, kenmerkende stralen, vergrotingsfactor en het geval binnen F.
Holle lens en beeldvorming
Een holle lens divergeert evenwijdig invallende stralen. Het verlengde van een straal die evenwijdig aan de optische as invalt, gaat voor de lens door het brandpunt F.
Het beeld is steeds virtueel, verkleind en rechtop.
Bundelt de kern van de lensslides: onderdelen, kenmerkende stralen, vergrotingsfactor en het geval binnen F.
Welke twee stralen kies jij eerst bij een beeldconstructie met een bolle lens?
Verwachte elementen: gebruik minstens twee kenmerkende stralen vanuit de top van het voorwerp; bijvoorbeeld evenwijdig aan de as en door het optisch middelpunt, of door F en daarna evenwijdig. Snijpunt bepaalt het beeld.
Wat uit deze les heeft jouw inzicht in optica het meest versterkt?
This item has no instructions
Welk onderdeel voelde nog het moeilijkst bij het construeren?
This item has no instructions
Wat is één begrip dat je zeker wilt onthouden voor het examen?
This item has no instructions
Begrippenlijst
rechtlijnige voortplanting - licht plant zich in een homogene middenstof langs rechte lijnen voort
lichtstraal - grafische voorstelling van licht als een rechte met een pijl
spiegeloppervlak - glad oppervlak dat regelmatige weerkaatsing geeft
regelmatige weerkaatsing - geordende weerkaatsing op een glad oppervlak
diffuse weerkaatsing - verspreide weerkaatsing op een onregelmatig oppervlak
normaal - loodlijn op het oppervlak in het invalspunt
omkeerbaarheid van de stralengang - een mogelijke lichtweg kan ook in omgekeerde richting gevolgd worden
This item has no instructions
Begrippenlijst
virtueel beeld - beeld gevormd door het snijpunt van verlengden van stralen
reëel beeld - beeld gevormd waar lichtstralen echt samenkomen
gezichtsveld - gebied dat via een spiegel zichtbaar is
kernschaduw - zone waar geen licht van de bron aankomt
bijschaduw - zone waar slechts een deel van de lichtbron zichtbaar is
optische dichtheid - eigenschap van een middenstof die mee bepaalt hoe licht breekt
breking - richtingsverandering van licht aan een grensvlak tussen twee middenstoffen
This item has no instructions
Begrippenlijst
bolle lens - lens die evenwijdige lichtstralen bundelt
optisch middelpunt - punt van de lens waar een straal vrijwel ongebroken doorgaat
optische as - symmetrie-as van de lens
brandpunt F - punt waar evenwijdige stralen na de lens samenkomen
brandpuntsafstand - afstand tussen lens en brandpunt
krommingsmiddelpunt - middelpunt van de bolvorm waaruit een lensvlak gedacht wordt
kromtestraal - afstand van het lensvlak tot het krommingsmiddelpunt
This item has no instructions