TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Televisie en computer
Examenstof geschiedenis vwo
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Televisie en computer
Examenstof geschiedenis vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: KA 45-49, contexten China 1842-2001 (4.4) en Duitsland in Europa 1918-1991 (4.5). Image credit: Evert F. Baumgardner / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Wat ga je kunnen?
Ik kan de kenmerkende aspecten van tijdvak 10 uitleggen, verbinden met de contexten China en Duitsland in Europa en herkennen in een onbekende bron.
This item has no instructions
Welke woorden en beelden horen bij de tweede helft van de 20e eeuw?
Verwacht: televisie, computer, Koude Oorlog, muur, kernwapens, Mao, euro, Gorbatsjov, welvaart. Gebruik ze als ophaak: blokken en Duitsland, China en Europa, welvaart en verandering.
Een vliegtuig landt op Tempelhof tijdens de Berlijnse luchtbrug, 1948
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Twee blokken, twee Duitslanden
Na 1945 ontstonden twee ideologische blokken: het Westen onder de VS en het Oosten onder de Sovjet-Unie
Trumandoctrine, Marshallplan en Europese eenwording: een dam tegen communistische expansie
In de Blokkade van Berlijn (1948) hielden de Amerikanen West-Berlijn vast met een luchtbrug
Vier bezettingszones in 1945; in 1949 ontstonden de BRD en de DDR
KA 45 en 47, context Duitsland in Europa, vraag 2 (1945-1961). Het gaat om de Koude Oorlog: spanning tussen de blokken zonder directe oorlog tussen de grootmachten. Veelgemaakte fout: denken dat de DDR en de BRD al in 1945 bestonden. Eerst waren er vier bezettingszones. Image credit: Henry Ries, USAF / Wikimedia Commons, publiek domein
Luchtfoto van een Sovjetraketbasis bij San Cristobal, Cuba, 1 november 1962
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Muur, wapenwedloop en détente
De DDR (Warschaupact, Comecon) werd een dictatuur; de muur stopte in 1961 de vlucht naar het Westen
De VS grepen niet in: zij erkenden de invloedsfeer van de Sovjet-Unie
Wapenwedloop en dreiging van een atoomoorlog, bijvoorbeeld in de Cubacrisis van 1962
Détente: Brandts Ostpolitik leidde in 1972 tot wederzijdse erkenning van BRD en DDR
KA 45, context Duitsland 1945-1991, vraag 2 en 3. Onder Ulbricht werd de DDR een totalitaire dictatuur; na de mislukte opstand van 1953 stond de bevolking onder strenge controle van de Staatssicherheitsdienst. De BRD hield vast aan het streven naar Duitse eenheid, Honecker zag de deling als definitief. Veelgemaakte fout: de muur zien als een Amerikaanse maatregel. De DDR bouwde hem, de VS reageerden niet militair. Image credit: Amerikaanse luchtmacht / Wikimedia Commons, publiek domein
Checkpoint Charlie in de nacht van de val van de muur, Berlijn, november 1989
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Gorbatsjov en het einde
Gorbatsjov hervormde met glasnost (openheid) en perestrojka (herstructurering)
Hij liet de Brezjnevdoctrine los; de DDR-leiding wees die liberale koers af
In 1989 ontstond protest in de DDR en trokken burgers via Oost-Europese landen naar het Westen
9 november 1989: de muur viel; 1990: hereniging; 1991: einde van de Koude Oorlog
KA 45, context Duitsland 1961-1991. In 1991 viel de Sovjet-Unie uiteen en eindigde de Koude Oorlog. Veelgemaakte fout: de val van de muur (1989), de hereniging (1990) en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (1991) door elkaar halen. Image credit: Klaus Oberst / Bundesarchiv / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de
Waarom grepen de VS in 1961 niet in bij de bouw van de muur?
Zij steunden de leiding van de DDR
Zij hadden toen nog geen kernwapens
Zij erkenden de invloedsfeer van de Sovjet-Unie
West-Berlijn was geen onderdeel van de BRD
Volgens de syllabus erkenden de VS de Sovjet-invloedsfeer. Fout: de VS hadden wel kernwapens, ingrijpen was te riskant.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1948, 1949, 1961, 1990.
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
China in de Koude Oorlog
In 1949 riep Mao de Volksrepubliek uit; de nationalisten vluchtten naar Taiwan en bij de VN bleef Taiwan heel China vertegenwoordigen
De VS steunden de nationalisten, de Sovjet-Unie de communisten: zo raakte China betrokken bij de Koude Oorlog
De Grote Sprong Voorwaarts mislukte en leidde tot een enorme hongersnood
In 1962 koos de partij voor pragmatisch beleid; er kwam een breuk met de Sovjet-Unie en de Culturele Revolutie volgde
KA 45, context China 1842-2001, vraag 2 en 3. De Volksrepubliek wilde op eigen kracht een industriële wereldmacht worden. Na de dood van Stalin bekoelden de relaties met de Sovjet-Unie. Veelgemaakte fout: China als vanzelfsprekend deel van het Oostblok zien. Na de breuk was het land internationaal geïsoleerd.
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Dekolonisatie en westerse hegemonie
Hegemonie is overheersende macht; de westerse hegemonie eindigde door dekolonisatie, zoals van India (1947) en Indonesië (1949)
China had in de 19e eeuw ongelijke verdragen moeten sluiten; onder de communisten werd buitenlandse invloed geweerd
Hongkong en Macao bleven nog buitenlands; hun overdracht eind jaren 1990 was symbolisch
China zocht invloed bij niet-gebonden landen in Azië, Latijns-Amerika en Afrika
KA 46, context China, vraag 3. De overdracht van Hongkong en Macao is symbolisch voor de veranderde relatie met het Westen. Veelgemaakte fout: dekolonisatie als gebeurtenis van één jaar zien, het was een proces van decennia. China was nooit formeel een kolonie, het verloor wel zeggenschap door het imperialisme.
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
De eenwording van Europa
De VS stimuleerden Europese eenwording als dam tegen communistische expansie
De BRD werd onder Adenauer lid van de NAVO en de EGKS, en groeide uit tot een stabiele democratie
Brandt zette zich in voor Europese integratie om de goede verhouding met het Westen te waarborgen
Kohl accepteerde de euro; de Europese Unie breidde uit met landen uit het voormalige Oostblok
KA 47, context Duitsland, vraag 2 en 3. Het verenigde Duitsland integreerde snel in Europa en nam steeds meer een leidende rol op zich. Veelgemaakte fout: Europese eenwording zien als een alleen Europees project. De Amerikaanse steun was een bewuste keuze in de Koude Oorlog.
Wat gold voor de buitenlandse invloed in China onder de communisten?
Zij werd geweerd, al bleven Hongkong en Macao buitenlands
Zij nam toe door nieuwe ongelijke verdragen
Zij verdween volledig, ook uit Hongkong en Macao
Zij werd beperkt tot de Sovjet-Unie en de VS
Syllabus: buitenlandse invloed werd geweerd, Hongkong en Macao bleven in buitenlandse handen. Fout: volledig verdwenen.
Vul in
Kohl accepteerde de invoering van de euro in ruil voor Franse steun voor de hereniging, en de EU nam daarna landen uit het voormalige Oostblok op.
Euro, hereniging, Oostblok.
Gezin kijkt televisie, Verenigde Staten, circa 1958
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Welvaart in West en Oost
In de BRD zorgden het Wirtschaftswunder en Adenauers westelijke koers voor welvaart en stabiliteit
In de DDR bleef de planeconomie slecht functioneren, mede door herstelbetalingen aan de Sovjet-Unie
Via de televisie zagen veel DDR-burgers het leven in West-Duitsland en werden ontevreden
Welvaart leidde vanaf de jaren zestig tot sociaal-culturele veranderingen
KA 48, context Duitsland 1945-1991. Veelgemaakte fout: denken dat welvaart alleen in het Westen invloed had. Ook in het Oosten bepaalde het verschil in welvaart de politieke stemming. Image credit: Evert F. Baumgardner / Wikimedia Commons, publiek domein
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Kritische jongeren en migratie
Jongeren in de BRD richtten zich in de jaren zestig tegen de consumptiecultuur en de beperkte denazificatie
Een deel radicaliseerde: links terrorisme, zoals de Baader-Meinhof Gruppe, met steun vanuit de DDR
Het verenigde Duitsland worstelde met de integratie van de voormalige DDR
Ook immigratie werd een uitdaging voor de Duitse democratie: een pluriforme en multiculturele samenleving
KA 48 en 49. Voor vwo heeft KA 49 geen eigen historische context, in het CE geldt 'pluriforme en multiculturele samenleving' als één begrip. Veelgemaakte fout: kritiek op de consumptiecultuur gelijkstellen aan terrorisme. Alleen een kleine groep koos voor geweld.
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
China: markt zonder democratie
Na Maos dood in 1976 brak China met de Culturele Revolutie; Deng Xiaoping startte de Vier Moderniseringen
Die gingen over landbouw, wetenschap en technologie, industrie en defensie
De liberalisering gold niet voor de politiek: in 1989 werd op het Plein van de Hemelse Vrede het studentenprotest de mond gesnoerd
In 2001 trad China toe tot de Wereldhandelsorganisatie: kapitalistisch, maar niet democratisch
KA 48 en 45, context China, vraag 3. De machtspositie van de partij bleef onaantastbaar, onder Jiang Zemin lag de nadruk op economische ontwikkeling. Veelgemaakte fout: economische openheid zien als begin van democratisering.
Wat droeg bij aan de ontevredenheid van veel burgers in de DDR?
De DDR gaf geen herstelbetalingen meer door
Via de televisie zagen zij de welvaart in West-Duitsland
De muur liet vrij verkeer van goederen toe
De Sovjet-Unie sloot de grens met Oost-Europa
Syllabus: via de televisie zagen DDR-burgers het leven in West-Duitsland. Fout: herstelbetalingen, die gingen juist naar de Sovjet-Unie.
Wat ontstond in de BRD uit kritiek op consumptiecultuur en beperkte denazificatie?
Een verbond met de DDR-leiding
Een beweging voor het herstel van de monarchie
Het Wirtschaftswunder
Links terrorisme, zoals de Baader-Meinhof Gruppe
Syllabus: ontaarding in links terrorisme. Fout: het Wirtschaftswunder, dat is juist de welvaart waar de kritiek tegen ging.
Welk deel van tijdvak 10 vond je het lastigst?
Koude Oorlog en Duitse deling
China als grootmacht
Dekolonisatie en eenwording
Welvaart en verandering
Gebruik de uitkomst om te kiezen wat je herhaalt.
Leg uit hoe de Koude Oorlog het lot van Duitsland bepaalde.
Goed: verdeling in BRD en DDR in de blokken, de muur, en het einde van de Koude Oorlog als voorwaarde voor de hereniging.
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Begrippen (1/2)
Koude Oorlog: Spanning tussen Oost en West na 1945 zonder directe oorlog tussen de grootmachten
ideologische blokken: Het kapitalistische Westen en het communistische Oosten
wapenwedloop: Beide blokken bouwen steeds meer en krachtiger wapens
détente: Ontspanning in de verhouding tussen Oost en West
dekolonisatie: Koloniën worden onafhankelijk van hun moederland
This item has no instructions
TIJDVAK 10 · VANAF 1950
Begrippen (2/2)
hegemonie: Overheersende macht van een land of groep landen
Europese eenwording: Europese landen werken steeds nauwer samen
welvaart: Groeiende rijkdom en bestedingsruimte voor veel mensen
sociaal-culturele verandering: Verandering in normen, waarden en omgangsvormen
pluriforme en multiculturele samenleving: Samenleving met veel verschillende groepen en culturen
This item has no instructions