module 1

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4

DE OUDSTE EN OUDE LITERATUUR

Mesopotamië

Vandaag

leerdoel: 

-je leert hoe het schrift is ontstaan en hoe dit invloed heeft gehad op de geschiedenis

-je leert over de oudste en oude literatuur: Mesopotamië, Griekenland en Rome. 

Wat staat hier ? 

Cohrna is ehct een hl rre zivkte: n00jt hvdden wu rvn gehrd n nu gavn wu ni3t 33ns nqqr schovl 

Wat valt je op als je van boven naar beneden kijkt bij bijv. vogel of water? 

Wat valt er op als je van boven naar beneden kijkt?

A

Niets

B

Gekanteld, dan niets

C

Kantelen, steeds abstracter

D

Vorm blijft zelfde

Typ een woord dat je in een app gebruikt maar nooit helemaal uitschrijft zoiets als 'lol' of 'tnx' maar dan een Nederlands voorbeeld

Hersenen

Geschreven taal is door je hersenen (als je kunt lezen en de taal kent) dus zelfs te begrijpen als je niet het hele woord schrijft.  

Egypte

Rondom de Nijl was er genoeg vruchtbare grond voor de eerste boeren om planten te laten groeien. De Egyptenaren leerden de Nijl's overstromingen te gebruiken voor de landbouw

Mesopotamië

Tussen de grote rivieren de Eufraat en de Tigris ontstond voldoende vruchtbare grond door het slib van de rivieren. Hier ontstonden de eerste grote samenlevingen. 

Wij noemen in deze kaart het gekleurde deel de "Vruchtbare 
Halve Maan."

Landbouw is voor het eerst ontstaan in de vruchtbare halve maan in het Midden Oosten. Behalve het Egyptische Rijk ontwikkelde in de vruchtbare halve maan een tweede rijk: Mesopotamië.

Mesopotamië ontwikkelt zich aan de oevers van twee rivieren: Eufraat en Tigris

Mesopotamië

 = letterlijk 'gebied tussen 2 rivieren'

Kenmerken: 

1. Stadstaten (steden met land geregeerd door een koning) 

2. Hiërarchisch (statusverschillen)

3. Tempeleconomie (belasting en handel bij de tempels) 

4. Gebruiken schrift 

5. Specialisatie: mensen met verschillende beroepen.

Spijkerschrift

• Eerste schrift: Hiermee begint de Historie
  

• Ieder vormpje staat voor een klank of lettergreep. 

• met een rietstengel werd op een kleitablet geschreven.

• De richting, de vorm en de combinatie van de icoontjes kan de betekenis veranderen

• mondelinge/orale overgeleverde verhalen-> op schrift vastgelegd.

Eerste schrift

Orale cultuur

• Verhalen mondeling overgeleverd

• Vaak rijm. Waarom?

Spijkerschrift

• Eerste verhalen opgeschreven

• Oudste verhaal gaat over koning Gilgamesj (Mesopotamië, 2750 v. Chr.) --> #metoo

Koning Gilgamesj viel als jonge koning vrouwen in zijn stad lastig. De goden scheppen Enkidu om hem een lesje te leren. Na het gevecht worden ze vrienden en verslaan ze het monster Humbaba. Enkidu sterft en Gilgamesh gaat op zoek naar zijn vriend en het eeuwige leven.

Na een lange reis ontmoet hij Up-Napistim die het eeuwige leven van de goden heeft gekregen na het overleven van de zondvloed. Die leert hem dat hij als mens nooit onsterfelijk zal zijn. Gilgamesh keert terug naar Uruk en bouwt veilige muren voor zijn stad.

In Egypte was de economie goed georganiseerd en werd geregeld vanuit 1 bepaald centrum. Welke naam gaven we aan die economie?

A

Nijleconomie

B

Tempeleconomie

C

Irrigatie-economie

D

Paleiseconomie

Kortom:

- tempels hadden veel grondbezit voor landbouw en veeteelt (tempeleconomie) 

- 3200 v. Chr. werd in Mesopotamië voor het eerst het schrift (spijkerschrift) gebruikt -> uit noodzaak voor administratie tempeleconomie

Gilgamesj-epos

Lesdoel:

- Ik weet wat het Gilgamesj-epos is

- Ik weet waar het Gilgamesj-epos in grote lijnen over gaat

Het Gilgamesj-epos

Gilgamesj-epos 

Mesopotamische stad Oeroek

In Oeroek, een van de grootste steden in Mesopotamië, groeide de bevolking erg snel. Daarnaast was er veel handel waardoor de stad behoefte had aan een soort van administratie. Daarom ontstond hier een van de eerste schriftelijke culturen met het spijkerschrift. Met behulp van pictogrammen werd bijgehouden hoeveel en welke goederen in voorraad waren en welke rantsoenen de arbeidskrachten kregen. Toen in het dagelijks leven ook ruimte kwam voor ontspanning en entertainment, werden ook verhalen en gebeurtenissen opgeschreven. Uit de geschriften die zijn overgebleven, is er één erg beroemd geworden vanwege zijn inhoud: het Gilgamesj-epos.

Gilgamesj-epos

• Vierduizend jaar oud

• In spijkerschrift opgeschreven

• Episch gedicht uit Mesopotamië

• Over een koning die de onsterfelijkheid zoekt. 

• Bevat ook een verwijzing naar een grote overstroming, die vaak gelijk is gesteld met de zondvloed uit de Bijbel.

Belangrijkste verhalen

De belangrijkste verhalen uit het Gilgamesj-epos gaan over de zoektocht naar het eeuwige leven, een duel met bovennatuurlijke wezens en de zondvloed. Het eerste epos gaat over koning Gilgamesj die voor twee derde god is en voor één derde mens. Hij is een sterke held maar doordat het volk bang voor hem is, schept de hemelgod Anu de wildeman Enkidoe. Die vecht met Gilgamesj maar de koning wint en in de volgende epen trekt Gilgamesj de wereld in voor meer avontuur. Daarbij is hij specifiek op zoek naar het eeuwige leven. Hij weet dit te vinden bij Oetnapisjtim en zijn vrouw. Zij zijn onsterfelijk doordat ze de zondvloed hebben overleefd. Oetnapisjtim geeft Gilgamesj twee kansen op onsterfelijkheid, maar die weet hij niet te benutten. Daarna kan Gilgamesj nooit meer onsterfelijk worden

Bijbelse zondvloed

Het verhaal over de zondvloed bracht voornamelijk opwinding te weeg tijdens de ontdekking in de negentiende eeuw. De gelijkenis met het verhaal van de Ark van Noach uit de Bijbel was namelijk goed te zien. De verhalen van Gilgamesj zouden verteld zijn in het Midden-Oosten en het is dan ook mogelijk dat deze verhalen deels zijn overgenomen in het Oude Testament, die omstreeks 585 v.Chr. in Babylon werd geschreven. Zowel in de het Oude Testament als het Gilgamesj epos overstroomt de hele aarde door de zondvloed. In het Oude Testament weet Noach te overleven door een ark te bouwen en in het Gilgamesj epos weet Oetnapisjtim ook te ontsnappen door een boot. Wetenschappers weten nog niet waarom de verhalen zoveel overeenkomen. Een theorie is dat ze een gezamenlijke ‘oerbron’ hebben maar die is tot op heden niet gevonden.

Kortom:

• Het oudste in schrift vastgelegde verhaal: Gilgamesj-epos

- orale cultuur (mondeling) 

- heldenepos 

- verhaal gaat over Gilgamesj: historische koning, die ongeveer 2750 v. Chr. koning was van Oeroek (zuiden van Mesopotamië).

DE OUDSTE EN OUDE LITERATUUR

Griekenland

Vandaag

leerdoel: 

• Ik weet wat het verschil is tussen een mythe en filosofische wetenschap

• Ik weet wie Homerus was 

• Ik kan Homerus in de tijd plaatsen (mythologie) 

• Ik kan een aantal werken van Homerus noemen

Griekse goden

• Elke god had zijn eigen taak.

• Verklaring voor natuurverschijnselen, zoals stormen, onweer, overstromingen, vulkaanuitbarstingen.

• Hadden invloed op het leven van mensen: ziek, goed huwelijk, kinderen etc.

• Leken net mensen: blij, boos, verdrietig, jaloers, verliefd.

• Waren onsterfelijk.
  

Griekse rijk

- Na Mesopotamië kwam Griekenland tot bloei

- Filosofie maakte zich los van de mythologie

-Rond 600 v. Chr. braken filosofen (Bijv Thales van Milete en Anaximander)  met de gangbare gewoonte om mythen te hanteren als verklaringsmodel 

De filosofie (streven naar kennis, inzicht en waarheid) maakte zich los van de mythologie (godenverhalen). 

Mythe-> fantasierijk antwoord op de "waarom-vraag".

Men wilde de wereld rationeel (door logos) begrijpen.

Retorica

Aristoteles schreef de Ars Rhetorica 

Doel: publiek overtuigen of motiveren

Middelen:

• Ethos=geloofwaardigheid spreker

• Pathos=gebruik maken van emoties en diepgewortelde overtuigingen van publiek om hen naar het onderwerp te trekken

• Logos= gebruikt feiten/verstand/bewijs om argument te ondersteunen

• 
  

Wat is het verschil tussen de mythe en het filosofisch-wetenschappelijk streven?

Wat weet je over Homerus?

Homerische vergelijking

Een homerische vergelijking is een vergelijking die wordt uitgewerkt met allerlei bijzonderheden. De homerische vergelijking dankt haar naam aan Homerus, de dichter van de Ilias en de Odyssee, waarin dit type vergelijking veel voorkomt.

Homerus

- De werken van Homerus zijn verbonden met de mythologische wereld 

- Ilias en Odyssee: de wereld van de adel uit de Griekse Bronstijd (1270-750 v. Chr.) als een geïdealiseerd verleden (vorstelijke krijsmentaliteit met godenwereld) 

- voorouders helden? --> verlangen naar verhalen voor heroïek

Werken Homerus 

•  Ilias bevat twee verhaallijnen: gebeurtenissen op het slagveld (oorlog Grieken en Trojanen) en ruzie tussen Agamemnon en Achilles (wrok van Achilles) -> goden.  (Achilles wil niet langer met Agamemnon meevechten en ze krijgen ruzie over verdeling krijgsbuit) 

• Odyssee: lotgevallen van de Griekse held Odysseus na de val van Troje -> goden spelen ook hier belangrijke rol (en kiezen zelfs partij!) 

• Door list (soldaten zijn verstopt in houten paard: het paard van Troje) winnen de Grieken het van Troje

• Beide lange heldenepen met duidelijke samenhang en structuur

De Ilias – Het beroemde werk van Homerus: epos

De Ilias beschrijft een korte periode uit de Trojaanse oorlog, de grootste oorlog uit de Griekse tijd. De Grieken probeerden de stad Troje te veroveren op de Trojanen. Een moeilijke opgave, vanwege de dikke muren om de stad. De Trojaanse Oorlog is een oorlog tussen de bewoners van de stad Troje en de Grieken die de stad Troje wilden veroveren. 

Door de list met het Paard van Troje werd na tien jaar een einde werd gemaakt aan de oorlog. Anders dan vaak gedacht wordt dit verhaal echter niet beschreven in de Ilias.

Odyssee

Het verhaal beschrijft de avonturen die de Griekse held Odysseus meemaakt tijdens zijn tocht naar huis na afloop van de Trojaanse Oorlog. De Odyssee wordt geïnterpreteerd als zoektocht naar de zin van het leven.

Ilias en Odyssee

Overeenkomst met Gilgamesj-epos:

- lange heldenepen

- na lange mondelinge overlevering tot een samenhangende compositie zijn gemaakt

- mythisch verleden

- heldendaden, reizen en roem 

- direct contact tussen goden en mensen

Vaste opbouw van een tragedie:

Vanaf de 5e eeuw voor Christus bloeide in Athene de tragedie.

Vijf bedrijven:

- expositie (beginsituatie)

- intrige (hoofdprobleem komt in problemen)

- climax (opvoeren van de spanning)

- catastrofe (hoogtepunt spanning en ondergang hoofdpersoon)

- peripeteia (beslissende wending)

- doel was de katharsis (=zuivering) van het publiek

Oedipus

Het Oedipus-complex is de term bedacht door Freud om te verwijzen naar een reeks emoties en gevoelens, in veel gevallen tegenstrijdig, in relatie tot de ouders. Wanneer het kind "verliefd" wordt op de ouder van het andere geslacht, wordt de andere ouder rivaal, komen veel emoties en conflicten in het spel die worden bepaald door de aanwezigheid van ambivalente (tegengestelde) gevoelens van liefde en gevoelens van vijandigheid.

Het is een natuurlijke reactie die deel uitmaakt van hun ontwikkeling en die een stap vormt in de vorming van hun psychoseksuele en genderidentiteit

DE OUDSTE EN OUDE LITERATUUR

Rome

Vandaag

leerdoel: 

Ik weet wie Augustus was

Ik weet wie Vergilius was

Ik weet wat de Aeneis is

Voorgeschiedenis

Orale cultuur en spijkerschrift

Griekse rijk

• Mythologie en filosofie

Romeinse Rijk: Latijn

• Kunst en literatuur als propagandamiddel

Christendom

• Bijbel (oude en nieuwe testament)

Augustus

-het Romeinse rijk nam vanaf de 6e eeuw v. Chr de positie van Griekenland over. Met keizer Augustus startte het Romeinse Keizerrijk

-hij zorgde voor orde

- gebruikte kunst en literatuur als propaganda

-gaf Vergillius opdracht om het heldenepos Aeneis te schrijven

Aeneas ontvlucht Troje en sticht in opdracht van de goden een "nieuw Troje"

Aenas komt bij koningin Dido van Cathago en ze worden geliefden, maar de goden hebben andere plannen.

Aeneas komt in een streek in Italië en kan trouwen met Lavinia: een prinses. Er is nog een andere huwelijkskandidaat: Turnus. Wanneer Aeneas Turnus heeft verslagen kan hij trouwen van Lavinia. 

Aeneis 

- heldenepos over fictie oorsprong van Rome en over de grootheid van Rome in verleden, heden, toekomst

- Aeneis verleende Augustus een (literaire) voorgeschiedenis: hij was te beschouwen als afstammeling

- Vergilius verschafte de Romeinen een literaire tegenhanger van de Griekse Ilias en Odyssee van Homerus 

Aeneis en Ilias en Odyssee

- heldenepos sluit enerzijds bij heldenepos van Homerus aan

- vervolg op Trojaanse oorlog (overeenkomst)

- neemt afstand van Griekse voorbeelden (verschil): via Aeneas stammen de Romeinen van de Trojanen af (en niet van de Grieken)

Hoe lang deed Vergillius erover om de Aeneis te schrijven?

A

1 jaar

B

2 jaar

C

5 jaar

D

10 jaar

Welk land inspireerde Vergillius bij het schrijven van zijn werk?

A

Egypte

B

Griekenland

C

Mesopotamië

D

Israël

Wie was keizer toen Vergillius zijn werk schreef?

A

Augustus

B

Nero

C

Julius Caesar

D

Tiberius

Wat voor soort werk is de Aeneis?

A

Geschiedenis

B

Toneelstuk

C

Episch dichtwerk

D

Een roman

Wat betekent het Latijnse woord "pietas" - het woord wordt vaak in verband gebracht met Aeneis

A

Moed

B

Passie

C

Plichtsbesef

D

Roem

Waarom vonden leiders als Augustus creatieve werken van dichters en schrijvers belangrijk?

Bloeiperiode literatuur

- Augustus

Romeinse rijk (6e eeuw v. Chr.)

Vergilius: Aeneis

Ovidius: Metamorphosen

Horatius: Ars Poetica

Propaganda met kunst/literatuur

Christendom

- In de periode van het Romeinse keizerrijk ontstond het christendom (Bijbel) 

Lees blz. 25, wat wist je nog niet over de Bijbel?

3

minute

00

second

+30 s

West-Romeinse Rijk

- ten val in vijfde eeuw (begin middeleeuwen)

- Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk tot vijftiende eeuw 

- dit rijk (Constantinopel) besloeg het oostelijke gebied rondom de Middelandse Zee 

Constantijn --> Constantinopel

Hij verplaatst het centrum naar Byzantium, vandaar Byzantijnse rijk

mythen

- veel mythen te danken aan Homerus

- schrijver van de Illias & Odyssee