Thema 2 Organen en Cellen Basisstof 4/5 Celkern b/k/m/h/v

• New lesson editor

De celkern en DNA

Open met het idee dat de celkern het regelcentrum is van de cel en dat DNA daarin de erfelijke informatie draagt.

Lesdoel

Ik kan de kenmerken van chromosomen noemen en de bouw en functie van DNA beschrijven.

De celkern als informatiecentrum

• In de celkern ligt het erfelijk materiaal van de cel.

• Dat erfelijk materiaal is georganiseerd in chromosomen.

• Chromosomen bevatten de informatie die regelt wat er in de cel gebeurt.

• Daardoor heeft de celkern een centrale rol in groei, herstel en celdeling.

Benadruk structuur en functie: de celkern is niet alleen een onderdeel van de cel, maar bevat informatie die processen in de cel aanstuurt.

Chromosomen in lichaamscellen

• Lichaamscellen zijn de cellen waaruit je lichaam is opgebouwd.

• Organismen hebben in hun lichaamscellen een vast aantal chromosomen.

• Bij de mens bevat de celkern van een lichaamscel 46 chromosomen.

Maak duidelijk dat het hier om lichaamscellen gaat, niet om geslachtscellen.

Wat zijn chromosomen?

• Chromosomen zijn dunne draden in elke celkern.

• Ze bestaan voor een groot deel uit DNA.

• In dat DNA ligt de informatie voor erfelijke eigenschappen opgeslagen.

• Chromosomen zijn dus de dragers van erfelijke informatie.

Wanneer zie je chromosomen?

• Meestal zijn chromosomen niet apart zichtbaar.

• Ze worden vooral zichtbaar als een cel deelt.

• Dan is het erfelijk materiaal extra compact opgerold.

Veel leerlingen denken dat chromosomen altijd als X-vormpjes zichtbaar zijn. Corrigeer dat beeld: zichtbaar vooral tijdens celdeling.

Chromosomen regelen de cel

Chromosomen bevatten informatie die bepaalt welke processen in een cel plaatsvinden. Daardoor sturen ze mee hoe een cel werkt, groeit en haar taken uitvoert.

Leg de koppeling naar genen alvast kort aan: niet alle informatie is steeds actief, maar de informatie is wel aanwezig in elke lichaamscel.

De bouw van DNA

• DNA bestaat uit twee strengen.

• Aan die strengen zitten basen.

• De bouw van DNA maakt het mogelijk om informatie vast te leggen.

De vier basen ( Mavo/Havo/Vwo)

• In DNA komen vier basen voor: A, C, G en T.

• Deze letters staan voor vier verschillende soorten basen.

• Met deze vier basen kan DNA erfelijke informatie coderen.

Je hoeft de volledige chemische namen niet te behandelen als dat niet in deze basisstof past; de letters zijn hier voldoende.

Basen vormen vaste paren ( Mavo/Havo/Vwo)

• In DNA horen de basen in vaste combinaties bij elkaar.

• A paart met T.

• C paart met G.

• Door deze vaste baseparing passen de twee DNA-strengen op elkaar.

Benadruk dat A nooit met C of G paart binnen deze basisregel. Die vaste koppeling is belangrijk voor de bouw van DNA.

Waar zit de informatie?

( Mavo/Havo/Vwo)

• De erfelijke informatie zit in de volgorde van de basenparen.

• Niet één losse base, maar de volgorde samen vormt de code.

• Zo kan DNA informatie voor eigenschappen opslaan.

Gebruik eventueel een vergelijking met letters in een woord: dezelfde letters in een andere volgorde geven andere informatie.

DNA en erfelijke eigenschappen

• DNA bevat de informatie voor erfelijke eigenschappen.

• Deze informatie erf je van je ouders.

• Erfelijke eigenschappen worden dus doorgegeven via DNA.

Niet alleen erfelijkheid

• Je eigenschappen worden niet alleen door DNA bepaald.

• Ook omgeving en leefwijze hebben invloed.

• Erfelijkheid en omgeving werken dus samen.

Noem als korte voorbeelden voeding, beweging of zonlicht, zonder uit te breiden naar nieuwe leerstof.

Wat is een gen?

• Een gen is een deel van het DNA.

• Een gen bestaat uit de basenparen die nodig zijn voor een of meer eigenschappen.

• Genen zijn dus stukjes erfelijke informatie binnen het DNA.

Houd de definitie eenvoudig en precies zoals in de basisstof: een gen is niet het hele chromosoom, maar een deel ervan.

Alle informatie, niet alles actief

Wat een cel gebruikt

Wat elke lichaamscel heeft

• Elke lichaamscel bevat alle erfelijke informatie van een organisme.

• Die complete informatie ligt vast in het DNA.

• Een cel gebruikt alleen de genen die nodig zijn.

• Daardoor kunnen verschillende cellen verschillende taken hebben.

Dit is een belangrijk biologisch idee: dezelfde informatie kan in verschillende cellen anders worden gebruikt.

Van celkern naar eigenschap

Celkern → chromosomen → DNA → genen → erfelijke eigenschappen

Zo hangt de opbouw samen: in de celkern liggen chromosomen, chromosomen bestaan grotendeels uit DNA, en in dat DNA liggen genen met informatie voor eigenschappen.

Gebruik deze dia als samenvattende structuur van de hele les.

Begrippen

celkern - deel van de cel waarin het erfelijk materiaal ligt

chromosomen - dunne draden in de celkern die voor een groot deel uit DNA bestaan

lichaamscellen - cellen waaruit het lichaam is opgebouwd

DNA - stof waaruit een groot deel van chromosomen bestaat en waarin erfelijke informatie ligt

basen - onderdelen van DNA, aangegeven met A, C, G en T

basenpaar - vaste koppeling van twee basen: A met T of C met G

erfelijke eigenschappen - eigenschappen die via DNA van ouders op nakomelingen worden doorgegeven

Begrippen

gen - deel van het DNA met de basenparen voor een of meer eigenschappen

volgorde van basenparen - de code waarin de erfelijke informatie in DNA is opgeslagen

celdeling - proces waarbij een cel zich deelt en chromosomen zichtbaar worden

Vraag of onderwerp

Wat zijn chrosmosomen en waar liggen deze?

Hoeveel chromosomen bevat 1 lichaamscel van een mens?

Wat is DNA en wat doet het?

Een mens bevat 46 chromosomen. Hoe komen wij eraan?