Cultuur van de Kerk
H2, 2.2 Kathedralen
Cultuur van de Kerk
H2, 2.2 Kathedralen
Leerdoelen
1. Je kan de verschillende onderdelen van een Romaanse en Gotische kerk benoemen;
2. Je kan de kenmerken van de Romaanse bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
3. Je kan de kenmerken van de Gotische bouwstijl beschrijven en herkennen in afbeeldingen;
4. Je kan uitleggen waar de skeletbouwconstructie van een Gotische kerk uit bestaat en hoe dit ervoor zorgde dat het goddelijk licht de kerk binnen kon komen;
5. Je kent de kloosterordes en kan beschrijven wat kenmerkend is voor elke kloosterorde: Benedictijner orde, Orde van Cluny, Cisterciënzers, Franciscanen;
6. Je kan uitleggen hoe de steden in de Middeleeuwen veranderden en waardoor dit kwam;
7. Je kan symboliek in de kathedralen herkennen en uitleggen.
Welke verschillen zie je?
Romaans
1000-1250
lage, massieve constructies
dikke muren
kleine ramen
rondbogen
weinig decoratie (sober)
Gotisch
1250-1500
hogere en lichtere kerken
skeletbouw, luchtbogen en steunberen
grote ramen
spitsbogen
veel decoratie (beeldhouwwerken, glas-in-lood)
Romaans
Gotiek
Test je kennis
1. Waar of niet waar. Romaanse kloosterorders worden met name op het platteland gesticht?
2. Hoe noem je het als je je aansluit bij een klooster (en monnik wordt)?
3. Wat betekent "Ora et Labora"
4. Zet de volgende kloosterorde op chronologische volgorde van ontstaan. Benedictijners, Franciscaners, Cistecienzers.
5. Hoe moest het licht volgens Abt Suger de kerk in komen?
6. Wat is een relikwie/ reliek? Waarom zijn deze belangrijk voor pelgrimskerken.
Kloosters
Vooral op platteland (rust, teruggetrokken)
Zien eruit als vestiging naar vb Sankt Gallen
Sacrale gebouwen op oosten gericht
Wereldlijke gebouwen in het westen
Bidden, werken en studeren
Zelfvoorzienend
Intredende monniken schenken bezit aan het klooster
plattegrond kloostercomplex van Sankt Gallen
Kloosterordes
Benedictus van Nursia (480-547)
Benedictijnen
nederigheid, soberheid en gehoorzaamheid
"ora et labora" -> bid en werk
Dagelijks leven middeleeuwse monnik:
bidden, werken, studeren
Grootste en machtigste orde in Europa
Veel rijkdom
Benedictus van Nursia
Kloosterordes
Klooster van Cluny - 910
terug naar de oorspronkelijke regels (van Benedictus)
ook weer groot en machtig
Klooster van Cluny
Kloosterordes
Orde van de cisterciënzers
Afscheiding van Benedictijnen
Bernardus van Clairvaux (1090-1153)
Alleen vroomheid en soberheid brengt de monniken dichterbij God
Abdij van Fontenay
BENEDICTIJNERS
CISTERCIENZERS
Kerken
basisvorm = kruisvorm
afgeleid van oude Romeinse basilica
Onderdelen plattegrond
middenschip
zijbeuken
dwarsschip (transept)
apsis, altaar en koor
kooromgang
(straal) kapellen
Kerk plattegronden
Klassiek
Romaans
Gotisch
Gewelven
Aanvankelijk platte, houten plafonds
Later (beter brandbestendig) stenen gewelven
Rondboog
Tongewelf
Koepelgewelf
Kruisgewelf
Oorsprong Romaans
Romeinse basilica wordt aangepast. Toevoeging dwarsschip: kruisvorm
‘Romaans’ komt van ‘Romeins’. Doet Romeins aan vanwege de rondbogen en dikke muren.
Veel toegepast op kloosterkerken. Kloosterleven is in afzondering -> gesloten karakter van kloosterkerken.
Saint-Sernin, Toulouse, Frankrijk, ca. 1080-1120​
Basilica van Constantijn, Trier, Duitsland, 310
Romaans
Constructiebouw: gewicht van het dak wordt door dikke, massieve muren gedragen.
Kenmerken:
Dikke muren: massief en gesloten
Kleine ramen: donker
Rondbogen
Tongewelf >>>
Horizontaal karakter
1000 - 1200 na Chr.
Pelgrimskerk
Trekken pelgrims met Relikwieen
Grote kerken (veel mensen ontvangen)
Kooromgang (zodat de dienst niet verstoord werd) geeft toegang tot kapellen met relikwieen.
Bekendste pelgrimsroute naar Santiago de Compostela
De middeleeuwse stad
Gotische bouwkunst
Middeleeuwse stad:ommuurd
slotgracht met loopbrug,
zonsondergang; poorten worden gesloten
Veel houten huizen (brandbaar) alleen rijken wonen in stenen huizen ('steenrijk') aan het marktplein waar ook de grote kerk of kathedraal ligt.
Mensen met zelfde beroep wonen bij elkaar (zie je nu terug in straatnamen zoals bakkerssteeg)
Gezicht op Utrecht, Domkerk met toren
Nieuwe klasse door handel: kooplieden
Nieuwe gebouwen door handel:
beurs lakenhal, gildehuis
en christelijke naastenliefde:
hospitalen en gasthuizen
Oorsprong Gotiek
Door de welvaart en stabiliteit in de hoge middeleeuwen groeit de bevolking. Door erediensten geloof toegankelijker maken.
Ook door pelgrimstochten zijn grotere (pelgrims)kerken nodig.
Kerk is 'stukje hemel op aarde': torens reiken naar de hemel, het 'Goddelijk Licht' valt door glas-in-loodramen naar binnen.
Gotiek
Skeletbouwconstructie: skelet draagt het gewicht (niet de muren), gewicht wordt afgeleid door kruisribgewelf, pilaren, luchtbogen en steunberen (en pinakels).
Kenmerken:
Dunnere muren: open en sierlijk
Grote glas-in-loodramen, roosvensters
Spitsbogen
Kruisribgewelf>>>
Verticaal karakter
1150 - 1500 na Chr.
Kathedralen
Nieuwe gedachte: licht staat symbool voor het goddelijke
Dus: hogere bouw, lichter, luchtiger.
Bouw duurde meestal erg lang. Waarom?
(soms ook niet: herbouw Chartres 1194-1220)
Bouwmeester had de leiding.
Bouwloods / bouwloge = gemeenschap van vaklieden
(timmerlui, beeld- en steenhouwers, metselaars).
skeletbouw (kruisribgewelven, pijlers, luchtbogen en steunberen)
kruisribgewelf (ontwikkeld vanuit kruisgraatgewelf - gewelfribben en gewelfvelden - vergelijk met koepeltentje) Het gewelfveld draagt alleen het eigen gewicht.
Kathedralen
Nieuwe bouwelementen zorgen voor hoogte en meer licht (muren zijn niet dragend dat is het skelet) door grote glas in lood ramen.
Skeletbouw
Kruisribgewelf
Spitsboog
Tongewelf Kruisgewelf Kruisribgewelf
(Rom.) (Got.)
Soorten gewelven
Glas in lood
Roosvenster
Kathedralen
spitsboog
bogen minder druk te verwerken - hoger en spitser, kan meer
verticale druk aan. Steunberen en luchtbogen om zijwaartse
druk af te leiden.
Grote vensters om veel licht binnen te laten.
Vensters worden opgedeeld door maas- of traceerwerk.
Het traceerwerk wordt opgevuld met glas in lood.
Interieur
middenschip, zijbeuk, travee
Kathedraal van Wells (1175-1490)
Waar zit wat? 1. Narthex 2. Schip 3. Zijbeuk 4. Toren 5. Transept 6. Viering
7. Absis 8. Straalkapel 9. Priesterkoor 10. Kooromgang
ROMAANS
GOTIEK
DUNNERE MUREN
DIKKE MUREN
SPITSBOGEN
RONDBOGEN
GROTE VENSTERS
KLEINE VENSTERS
KRUISRIBGEWELF
SKELETBOUW
TONGEWELF
HORIZONTAAL GEBOUWD
VERTICAAL GEBOUWD
STEUNBEREN
PINAKEL
LUCHTBOGEN
GESLOTEN, DONKER, MASSIEF
OPEN EN SIERLIJK
Gotiek in Frankrijk
St. Denis (12e eeuw) Kathedraal van Amiens (13e eeuw)
Koor is overgang naar Gotiek (Abt Suger/symboliek licht) Een van de grootste gotische kathedralen in Frankrijk
Gotiek in Groot Brittannië
In Engeland krijgt gotiek een eigen gezicht,
de kerkgevels zijn breder en daardoor maken
ze een horizontale indruk.
De kruisribgewelven worden getransformeerd
tot ingewikkelde patronen: waaiergewelf
en netgewelf
Kathedraal van Wells
Gotiek in Italië
Santa Groce, Florence (vanaf 1294)
Gotiek komt niet veel voor in Italië
Eenvoudiger van vorm
(baseliekvorm blijft gehandhaafd)
Houten, vlakke plafonds
Geen torens
Minder decoratie
Gotiek in Spanje
Noord Spanje: grote gotische kerken.
Vanuit Noord Europa overgebracht door pelgrims,
op weg naar Santiago de Compostela.
Zuid Spanje: Mudejarstijl
=Gotische stijl met veel elementen uit de
Islamitische en Moorse kunst
Voor volgende keer
Maken: vraag 29 t/m 32
Lezen: 2.3, én Liturgie (p. 35)!,