Sociale psychologie

Sociale psychologie in actie

1 / 89
next
Slide 1: Slide
New lesson editorSociale en gedragswetenschappenSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 5,6

This lesson contains 89 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 60 min
Report this lesson

Items in this lesson

Sociale psychologie in actie

Open met de startcasus van Jonas als rode draad: meeliften bij groepswerk, meegaan met het quizantwoord van de groep, niemand helpt in de gang, en snel oordelen over iemands fout.

Lesdoel

Ik kan sociaal gedrag analyseren en verklaren met de juiste sociaalpsychologische theorie.

This item has no instructions

Welk sociaal gedrag zie je vaak in het dagelijks leven?

Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Laat leerlingen zowel helpend als storend gedrag noemen en koppel enkele antwoorden kort aan prosociaal of antisociaal gedrag.

Vormen van sociaal gedrag

  • Sociaal gedrag: gedrag dat gericht is op andere mensen

  • Twee grote vormen: prosociaal en antisociaal

  • De beoordeling hangt samen met het effect op anderen en met sociale normen

This item has no instructions

Prosociaal en antisociaal

  • helpt anderen of de samenleving

  • voorbeelden: delen, helpen, samenwerken, troosten

  • schaadt anderen of botst met normen

  • voorbeelden: agressie, liegen, pesten, vandalisme, regels overtreden

Prosociaal gedrag

Antisociaal gedrag

This item has no instructions

Context en nuance

Of gedrag antisociaal is, hangt niet alleen af van de bedoeling.


  • kijk naar het effect op de ander

  • kijk naar de geldende normen

  • dezelfde grap kan voor de ene onschuldig zijn en voor de andere pijnlijk

Benadruk dat context belangrijk is, maar dat niet alles relatief is: schade aan anderen en groepsnormen blijven de kern van de beoordeling.

Voorbeelden herkennen

  • Een leerling troost iemand die verdrietig is → prosociaal gedrag

  • Leerlingen beschilderen een gang met stift → antisociaal gedrag

  • Iemand doet expres niets bij groepswerk → antisociaal gedrag

Koppel het laatste voorbeeld al kort aan social loafing, maar werk de term pas later volledig uit.

Welk voorbeeld is het best antisociaal gedrag?

A

iemand troosten

B

samenwerken

C

vandalisme

D

delen

De afleiders zijn allemaal voorbeelden uit dezelfde inhoudsblok. Laat leerlingen motiveren waarom effect op anderen en sociale normen hier belangrijk zijn.

Waarom is niets doen bij groepswerk antisociaal?

Verwachte elementen: antisociaal, omdat de leerling de groep schaadt en ingaat tegen wat binnen de groep verwacht wordt. De link met ongepast groepsgedrag mag genoemd worden.

Sociale cognitie

Sociale cognitie is hoe we informatie over onszelf en anderen waarnemen, verwerken, onthouden en gebruiken.


Het gaat om ons denken over de sociale wereld.


Drie processen staan centraal: attitude, attributie en cognitieve dissonantie.

This item has no instructions

This item has no instructions

Wat is een attitude?

Een attitude is een aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee.


Ze bestaat uit:

  • wat je denkt

  • wat je voelt

  • hoe je geneigd bent te handelen

This item has no instructions

Attitude en gedrag

  • Een attitude voorspelt gedrag niet perfect

  • Het verband is sterker als de attitude belangrijk is

  • Het verband is zwakker bij druk van buitenaf

Gebruik het voorbeeld van milieu belangrijk vinden maar toch vaak vliegen. Dat bereidt de overgang naar cognitieve dissonantie voor.

Positieve en botsende houdingen

  • Positieve attitude tegenover sport:

- denken: sport is gezond

- voelen: sporten voelt goed

- doen: je traint wekelijks

  • Soms botsen houding en gedrag, en dan ontstaat spanning

This item has no instructions

Welke drie processen horen bij sociale cognitie?

A

attitude, attributie, dissonantie

B

ingroup, outgroup, loafing

C

forming, storming, norming

D

conformisme, verzoek, bevel

De foutopties komen uit latere delen van het hoofdstuk en testen of leerlingen het juiste denkkader kiezen.

Attitude en gedrag

Een attitude is een aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee. Ze bestaat uit wat je denkt, wat je voelt en hoe je geneigd bent te handelen. Toch voorspelt een attitude gedrag niet perfect als er veel druk van buitenaf is.

attitude
handelen
perfect
gehoorzaamheid
twijfelen
automatisch
mindset

Alle ingevulde woorden komen letterlijk of bijna letterlijk uit de vorige slides.

Attributie: gedrag verklaren

Een causale attributie is de oorzaak die je toeschrijft aan gedrag.


Die verklaring beïnvloedt wat je daarna doet. Wie een mislukking ziet als veranderbaar, reageert anders dan wie ze ziet als vaststaand.

This item has no instructions

Heider: persoon of situatie

  • oorzaak ligt in de situatie

  • pech, moeilijke opdracht, invloed van anderen

Interne attributie

  • oorzaak ligt bij de persoon

  • karakter, inzet, talent

Externe attributie

This item has no instructions

Fundamentele attributiefout

  • Bij anderen verklaren we gedrag vaak te veel vanuit de persoon

  • Bij onszelf wijzen we vaker naar de situatie

  • Zo onderschatten we de invloed van omstandigheden

Gebruik het voorbeeld van de fietser: bij de ander denken we snel 'aso', bij onszelf 'ik ben te laat'. Vermeld dat dit sterker voorkomt in individualistische culturen.

YouTube Shorts: fundamentele attributiefout https://www.youtube.com/shorts/QWqytxQghn0

This item has no instructions

Weiner: succes en falen

Weiner beschrijft drie dimensies waarmee mensen succes en falen verklaren:


  • locus van controle: intern of extern

  • stabiliteit: blijvend of veranderlijk

  • controleerbaarheid: wel of niet beïnvloedbaar

This item has no instructions

Weiner en motivatie

  • 'Ik ben slecht in wiskunde' → intern, stabiel, oncontroleerbaar

  • 'Ik heb te weinig geoefend' → intern, onstabiel, controleerbaar


De tweede verklaring houdt motivatie vaker in stand.

This item has no instructions

Dweck: mindset

  • Fixed mindset: talent en intelligentie staan vast

  • Growth mindset: je kan groeien door inzet en oefening

  • Een growth mindset helpt om langer vol te houden bij moeilijkheden

Gebruik het verschil tussen 'ik kan dit niet' en 'ik kan dit nog niet'.

This item has no instructions

Drie attributietheorieën

Dweck

  • Heider: persoon of situatie

  • Weiner: hoe we succes en falen verklaren

  • overtuigingen over talent sturen gedrag

  • fixed mindset versus growth mindset

Heider en Weiner

This item has no instructions

Welke verklaring past bij een growth mindset?

A

ik heb gewoon pech

B

ik kan dit nog leren

C

ik ben hier slecht in

D

dat ligt aan de groep

Toetst of leerlingen Dwecks idee kunnen toepassen en onderscheiden van externe attributies of fixed mindset.

Attributie herkennen

Bij Heider ligt een interne attributie bij de persoon zelf, terwijl een externe attributie naar de situatie kijkt. Bij Weiner speelt ook controleerbaarheid een rol: kan je de oorzaak beïnvloeden of niet?

interne
externe
controleerbaarheid
normatief
performing
consonantie
ingroup

Bespreek kort dat leerlingen interne/externe attributie soms verwarren met intern/extern bij Weiner; hier is dat onderscheid bewust zichtbaar gemaakt.

Welke denkfout maak je bij snel oordelen over een ander?

Verwachte elementen: fundamentele attributiefout; gedrag van anderen te veel verklaren vanuit hun persoon en te weinig vanuit de situatie. Een verwijzing naar het voorbeeld van de fietser of Jonas kan ook.

This item has no instructions

Cognitieve dissonantie

Mensen streven naar overeenstemming tussen gedachten, gevoelens en gedrag.


  • Cognitieve consonantie: er is samenhang en rust

  • Cognitieve dissonantie: er is botsing en innerlijke spanning

This item has no instructions

Dissonantie verminderen

Drie manieren om dissonantie te verminderen:


  • attitude veranderen

  • gedrag veranderen

  • cognitie toevoegen om het gedrag goed te praten

This item has no instructions

Voorbeeld: roken

Roken + weten dat roken ongezond is → dissonantie


Mogelijke reacties:

  • stoppen

  • houding aanpassen

  • een extra gedachte bedenken

Geef als voorbeeld van cognitie toevoegen: 'mijn oma rookte en werd 90'.

Dissonantie in het dagelijks leven

  • na een keuze: je praat je beslissing mooier

  • na instemmen: je verdedigt je eerdere ja

  • na veel inspanning: je vindt iets waardevoller omdat het moeite kostte

Gebruik eventueel het voorbeeld van dure schoenen die pijn doen maar toch worden aangeprezen.

Wat is een manier om dissonantie te verminderen?

A

gedrag veranderen

B

groep vormen

C

rol betwisten

D

druk spreiden

De afleiders zijn begrippen uit andere delen van het hoofdstuk. Zo moeten leerlingen echt dissonantiereductie herkennen.

Waarom praat iemand pijnlijke dure schoenen toch mooi?

Verwachte elementen: cognitieve dissonantie; de aankoop botst met de negatieve ervaring. Mogelijke uitwerking: attitude veranderen of de aankoop goedpraten door een extra gedachte toe te voegen.

Groepsvorming volgens Tuckman

Groepen ontstaan niet in één keer. Volgens Tuckman doorlopen ze meestal vijf fasen waarin rollen, normen en samenwerking veranderen.

This item has no instructions

This item has no instructions

De eerste drie fasen

  • forming: kennismaken, afwachtend, beleefd

  • storming: conflict over rollen en invloed

  • norming: afspraken en normen ontstaan

This item has no instructions

De laatste twee fasen

  • performing: de groep werkt vlot samen

  • adjourning: de taak eindigt en de groep neemt afscheid


Niet elke groep blijft even lang in elke fase.

This item has no instructions

Een groepswerk doorloopt fasen

  • eerst beleefd aftasten

  • dan discussie over wie wat doet

  • daarna afspraken maken

  • uiteindelijk vlot samenwerken

Koppel dit expliciet aan Jonas' groepstaak zodat de casus terugkeert.

In welke fase maakt een nieuwe groep ruzie over rollen?

A

forming

B

storming

C

norming

D

adjourning

De opties zijn allemaal echte fasen uit Tuckman, waardoor de distractors plausibel blijven.

Fasen van groepsvorming

Volgens Tuckman start een groep vaak met forming, waarin leden aftasten en beleefd blijven. Daarna volgt storming, met wrijving over rollen. Als afspraken ontstaan, zit de groep in norming.

forming
storming
norming
loafing
Sherif
conformisme
prestige

Deze oefening focust op de eerste drie fasen, omdat die het vaakst door elkaar gehaald worden.

Ingroup en outgroup

  • Ingroup: de groep waartoe je jezelf rekent, het wij

  • Outgroup: de groep waar je jezelf niet toe rekent, het zij

  • We beoordelen de ingroup vaak gunstiger dan de outgroup

This item has no instructions

Groepslidmaatschap kleurt oordeel

Dezelfde overtreding lijkt anders afhankelijk van wie ze maakt.


Bij de eigen groep zoeken mensen sneller verzachtende verklaringen.

Gebruik het supportersvoorbeeld: eigen ploeg versus tegenstander.

Presteren in aanwezigheid van anderen

  • social loafing: minder inzet omdat je eigen bijdrage minder zichtbaar is

  • sociale facilitatie: beter op eenvoudige of gekende taken

  • sociale belemmering: slechter op moeilijke of nieuwe taken

Beter of slechter

Minder inzet in groep

This item has no instructions

This item has no instructions

Groepsdenken

Bij groepsdenken wordt de drang naar eensgezindheid zo sterk dat kritiek en twijfel verdwijnen.


Gevolg: alternatieven worden te weinig onderzocht en beslissingen worden zwakker.

Benadruk dat zwijgen in een hechte groep niet betekent dat iedereen echt akkoord is.

This item has no instructions

Hoe heet minder inzet omdat je bijdrage weinig opvalt?

A

groepsdenken

B

social loafing

C

sociale facilitatie

D

ingroupbias

Let op dat leerlingen social loafing niet verwarren met groepsdenken of met beter presteren in aanwezigheid van anderen.

Waarom kan groepsdenken gevaarlijk zijn?

Verwachte elementen: bij groepsdenken onderdrukt de groep kritiek en twijfel; alternatieven worden te weinig onderzocht; dat kan leiden tot zwakke beslissingen.

Sociale beïnvloeding

Sociale beïnvloeding is elk proces waarbij anderen je gedachten, gevoelens of gedrag veranderen.


Ze loopt op een continuüm van weinig naar veel druk: conformisme, inwilliging, gehoorzaamheid.

This item has no instructions

This item has no instructions

Reageren op sociale druk

Weerstand

  • onafhankelijkheid

  • assertiviteit

  • trotseren

Toegeven

  • conformisme

  • inwilliging

  • gehoorzaamheid

This item has no instructions

Conformisme

Bij conformisme pas je je mening of gedrag aan een groep aan door sociale druk, zonder dat iemand het expliciet vraagt.


Je plooit dus naar de groepsnorm.

This item has no instructions

Twee soorten conformisme

Normatief conformisme

  • je wil erbij horen

  • doel: aanvaard worden

  • typisch uit angst voor afwijzing

  • je denkt dat anderen het beter weten

  • doel: correct zijn

  • typisch in onduidelijke situaties

Informatief conformisme

This item has no instructions

Sherif en Asch

  • Sherif: in een onduidelijke taak groeien schattingen naar een groepsnorm → informatief conformisme

  • Asch: bij een duidelijke taak geven mensen toch het foute groepsantwoord mee → normatief conformisme

This item has no instructions

This item has no instructions

This item has no instructions

This item has no instructions

Omstandereffect

Hoe meer omstanders bij een noodsituatie, hoe kleiner de kans dat iemand helpt.


De verantwoordelijkheid wordt verspreid: iedereen denkt dat een ander wel zal ingrijpen.

Verwijs naar Darley en Latané. Koppel ook aan de startcasus in de gang.

This item has no instructions

This item has no instructions

Wat beïnvloedt conformisme?

  • groepsgrootte: grotere groep geeft meer druk

  • unanimiteit: één afwijker verlaagt de druk sterk

  • status en aantrekkelijkheid van de groep tellen mee

  • publiek of privé maakt verschil

This item has no instructions

Je volgt de groep omdat je erbij wil horen. Wat is dat?

A

informatief conformisme

B

normatief conformisme

C

inwilliging

D

gehoorzaamheid

De distractors testen het onderscheid tussen conformisme om correct te zijn, om aanvaard te worden, of door directe druk.

Conformisme en omstandereffect

Bij informatief conformisme pas je je aan omdat je denkt dat anderen het beter weten. Bij normatief conformisme wil je vooral erbij horen. In een noodsituatie met veel omstanders spreekt men van het omstandereffect.

informatief
normatief
omstandereffect
gehoorzaamheid
forming
mindset
vandalisme

Laat leerlingen eventueel ook Sherif koppelen aan informatief en Asch aan normatief conformisme.

Inwilliging

Bij inwilliging geef je toe aan een direct verzoek.


Verschil met conformisme: daar is er groepsdruk, maar geen expliciete vraag.

This item has no instructions

Beïnvloedingstechnieken

  • voet-tussen-de-deur: eerst klein, dan groter verzoek

  • deur-in-het-gezicht: eerst te groot, dan het echte verzoek

Eerst klein of eerst groot

Aanbod bijsturen

  • zodra-de-bal-aan-het-rollen-is: voorwaarden verslechteren na je ja

  • dat-is-nog-niet-alles: extraatje toevoegen tijdens het aanbod

This item has no instructions

Waarom werken deze technieken?

  • Mensen willen consistent blijven met een eerdere keuze

  • Mensen reageren op wederkerigheid

  • Een extraatje kan een aanbod plots aantrekkelijker doen lijken

Gebruik eventueel de voorbeelden van een petitie bij een goed doel en gratis hoesje bij aankoop.

Welke techniek is: eerst klein verzoek, daarna groter?

A

deur-in-het-gezicht

B

voet-tussen-de-deur

C

dat-is-nog-niet-alles

D

zodra-de-bal-aan-het-rollen-is

Alle vier de antwoordopties zijn echte beïnvloedingstechnieken uit de les, zodat leerlingen de namen actief moeten onderscheiden.

Wat vind jij het lastigste onderscheid?

1

conformisme/inwilliging

2

inwilliging/gehoorzaamheid

3

informatief/normatief

4

technieken onderling

This item has no instructions

Gehoorzaamheid

Bij gehoorzaamheid volg je een bevel op van een autoriteitsfiguur.


Dat verschilt van:

  • conformisme: druk van een groep

  • inwilliging: een direct verzoek

This item has no instructions

Milgram en Zimbardo

  • Milgram: veel mensen gingen ver in het uitvoeren van bevelen van een onderzoeker

  • Zimbardo: rollen en situatie stuurden gedrag van bewakers en gevangenen sterk

Vermeld kort dat beide onderzoeken ethisch omstreden zijn en dat vooral het Stanford-experiment ook methodologische kritiek kreeg.

This item has no instructions

This item has no instructions

Wat beïnvloedt gehoorzaamheid?

  • nabijheid van de autoriteit

  • legitimiteit en prestige van de autoriteit

  • afstand tot het slachtoffer

  • aanwezigheid van anderen die weigeren

Benadruk dat één zichtbaar voorbeeld van weigering de gehoorzaamheid sterk kan doen dalen.

Wat is het kernverschil van gehoorzaamheid?

A

druk van een groep

B

een direct verzoek

C

een bevel van autoriteit

D

twijfel in een groep

Toetst het onderscheid met conformisme en inwilliging, niet enkel de definitie op zich.

Welke factor kan gehoorzaamheid doen dalen?

Verwachte elementen: een zichtbaar voorbeeld van weigering verlaagt de gehoorzaamheid; ook nabijheid, legitimiteit/prestige en afstand tot het slachtoffer kunnen genoemd worden.

Sociaal gedrag analyseren

Bij een situatie of bron kies je de theorie die het gedrag het best verklaart.


Let op of het gaat om:

  • beoordeling van gedrag

  • verklaring van gedrag

  • invloed van een groep

  • reactie op sociale druk

This item has no instructions

Stappenplan voor analyse

  1. Benoem het gedrag dat verklaard moet worden

  2. Kies het passende thema

  3. Gebruik het juiste begrip en de juiste theorie

  4. Pas dat begrip expliciet toe

  5. Formuleer een conclusie en eventueel een nuance

This item has no instructions

Terug naar Jonas

  • weinig doen bij groepswerk → social loafing

  • quizantwoord aanpassen → normatief conformisme

  • niemand helpt in de gang → omstandereffect

  • 'gewoon lui' denken → fundamentele attributiefout

Dit is de inhoudelijke landing van het hoofdstuk: de startcasus kan nu stukje voor stukje benoemd en verklaard worden.

Jonas volgt in de quiz het foute groepsantwoord. Wat past best?

A

social loafing

B

normatief conformisme

C

gehoorzaamheid

D

cognitieve dissonantie

Dit grijpt terug naar de startcasus en laat leerlingen een passende theorie kiezen in plaats van enkel een term reproduceren.

Jonas analyseren

In de casus van Jonas is weinig doen bij groepswerk een voorbeeld van social loafing. Het aanpassen van zijn quizantwoord is normatief conformisme. Het snelle oordeel 'gewoon lui' past bij de fundamentele attributiefout.

social loafing
normatief conformisme
fundamentele attributiefout
growth mindset
inwilliging
performing
consonantie

Deze oefening laat de leerlingen drie verschillende theorielijnen uit de les samenbrengen in één casus.

This item has no instructions

Welke theorie uit deze les zal jij het best onthouden?

This item has no instructions

Welk onderdeel vond je het moeilijkst om te onderscheiden?

This item has no instructions

Wat hielp jou vandaag het meest om dit te begrijpen?

This item has no instructions

Begrippenlijst

prosociaal gedrag - gedrag dat anderen of de samenleving helpt

antisociaal gedrag - gedrag dat anderen schaadt of tegen sociale normen ingaat

sociale cognitie - hoe we informatie over onszelf en anderen waarnemen en verwerken

attitude - aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee

attributie - verklaring die je geeft voor gedrag of een gebeurtenis

fundamentele attributiefout - neiging om gedrag van anderen te veel aan hun persoon toe te schrijven

mindset - overtuiging over de veranderbaarheid van talent en intelligentie

This item has no instructions

Begrippenlijst

cognitieve dissonantie - spanning wanneer gedachten, gevoelens en gedrag botsen

groepsvorming - proces waarbij een groep zich ontwikkelt in fasen

ingroup/outgroup - de groep van wij tegenover de groep van zij

sociale facilitatie - beter presteren op eenvoudige of gekende taken in aanwezigheid van anderen

sociale belemmering - slechter presteren op moeilijke of nieuwe taken in aanwezigheid van anderen

social loafing - minder inzet leveren in een groep omdat je bijdrage minder zichtbaar is

groepsdenken - slechte besluitvorming doordat een groep kritiek en twijfel onderdrukt

This item has no instructions

Begrippenlijst

conformisme - je aanpassen aan een groep door sociale druk zonder expliciet verzoek

inwilliging - toegeven aan een direct verzoek

gehoorzaamheid - een bevel van een autoriteit opvolgen

informatief conformisme - aanpassen omdat je denkt dat anderen het beter weten

normatief conformisme - aanpassen om erbij te horen

omstandereffect - minder kans op helpen wanneer veel omstanders aanwezig zijn

sociale beïnvloeding - proces waarbij anderen je gedachten, gevoelens of gedrag veranderen

This item has no instructions