Sociale psychologie in actie
Sociale psychologie in actie
Open met de startcasus van Jonas als rode draad: meeliften bij groepswerk, meegaan met het quizantwoord van de groep, niemand helpt in de gang, en snel oordelen over iemands fout.
Lesdoel
Ik kan sociaal gedrag analyseren en verklaren met de juiste sociaalpsychologische theorie.
This item has no instructions
Welk sociaal gedrag zie je vaak in het dagelijks leven?
Gebruik de woordwolk om voorkennis te activeren. Laat leerlingen zowel helpend als storend gedrag noemen en koppel enkele antwoorden kort aan prosociaal of antisociaal gedrag.
Vormen van sociaal gedrag
Sociaal gedrag: gedrag dat gericht is op andere mensen
Twee grote vormen: prosociaal en antisociaal
De beoordeling hangt samen met het effect op anderen en met sociale normen
This item has no instructions
Prosociaal en antisociaal
helpt anderen of de samenleving
voorbeelden: delen, helpen, samenwerken, troosten
schaadt anderen of botst met normen
voorbeelden: agressie, liegen, pesten, vandalisme, regels overtreden
Prosociaal gedrag
Antisociaal gedrag
This item has no instructions
Context en nuance
Of gedrag antisociaal is, hangt niet alleen af van de bedoeling.
kijk naar het effect op de ander
kijk naar de geldende normen
dezelfde grap kan voor de ene onschuldig zijn en voor de andere pijnlijk
Benadruk dat context belangrijk is, maar dat niet alles relatief is: schade aan anderen en groepsnormen blijven de kern van de beoordeling.
Voorbeelden herkennen
Een leerling troost iemand die verdrietig is → prosociaal gedrag
Leerlingen beschilderen een gang met stift → antisociaal gedrag
Iemand doet expres niets bij groepswerk → antisociaal gedrag
Koppel het laatste voorbeeld al kort aan social loafing, maar werk de term pas later volledig uit.
Welk voorbeeld is het best antisociaal gedrag?
iemand troosten
samenwerken
vandalisme
delen
De afleiders zijn allemaal voorbeelden uit dezelfde inhoudsblok. Laat leerlingen motiveren waarom effect op anderen en sociale normen hier belangrijk zijn.
Waarom is niets doen bij groepswerk antisociaal?
Verwachte elementen: antisociaal, omdat de leerling de groep schaadt en ingaat tegen wat binnen de groep verwacht wordt. De link met ongepast groepsgedrag mag genoemd worden.
Sociale cognitie
Sociale cognitie is hoe we informatie over onszelf en anderen waarnemen, verwerken, onthouden en gebruiken.
Het gaat om ons denken over de sociale wereld.
Drie processen staan centraal: attitude, attributie en cognitieve dissonantie.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat is een attitude?
Een attitude is een aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee.
Ze bestaat uit:
wat je denkt
wat je voelt
hoe je geneigd bent te handelen
This item has no instructions
Attitude en gedrag
Een attitude voorspelt gedrag niet perfect
Het verband is sterker als de attitude belangrijk is
Het verband is zwakker bij druk van buitenaf
Gebruik het voorbeeld van milieu belangrijk vinden maar toch vaak vliegen. Dat bereidt de overgang naar cognitieve dissonantie voor.
Positieve en botsende houdingen
Positieve attitude tegenover sport:
- denken: sport is gezond
- voelen: sporten voelt goed
- doen: je traint wekelijks
Soms botsen houding en gedrag, en dan ontstaat spanning
This item has no instructions
Welke drie processen horen bij sociale cognitie?
attitude, attributie, dissonantie
ingroup, outgroup, loafing
forming, storming, norming
conformisme, verzoek, bevel
De foutopties komen uit latere delen van het hoofdstuk en testen of leerlingen het juiste denkkader kiezen.
Attitude en gedrag
Een attitude is een aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee. Ze bestaat uit wat je denkt, wat je voelt en hoe je geneigd bent te handelen. Toch voorspelt een attitude gedrag niet perfect als er veel druk van buitenaf is.
Alle ingevulde woorden komen letterlijk of bijna letterlijk uit de vorige slides.
Attributie: gedrag verklaren
Een causale attributie is de oorzaak die je toeschrijft aan gedrag.
Die verklaring beïnvloedt wat je daarna doet. Wie een mislukking ziet als veranderbaar, reageert anders dan wie ze ziet als vaststaand.
This item has no instructions
Heider: persoon of situatie
oorzaak ligt in de situatie
pech, moeilijke opdracht, invloed van anderen
Interne attributie
oorzaak ligt bij de persoon
karakter, inzet, talent
Externe attributie
This item has no instructions
Fundamentele attributiefout
Bij anderen verklaren we gedrag vaak te veel vanuit de persoon
Bij onszelf wijzen we vaker naar de situatie
Zo onderschatten we de invloed van omstandigheden
Gebruik het voorbeeld van de fietser: bij de ander denken we snel 'aso', bij onszelf 'ik ben te laat'. Vermeld dat dit sterker voorkomt in individualistische culturen.
YouTube Shorts: fundamentele attributiefout https://www.youtube.com/shorts/QWqytxQghn0
This item has no instructions
Weiner: succes en falen
Weiner beschrijft drie dimensies waarmee mensen succes en falen verklaren:
locus van controle: intern of extern
stabiliteit: blijvend of veranderlijk
controleerbaarheid: wel of niet beïnvloedbaar
This item has no instructions
Weiner en motivatie
'Ik ben slecht in wiskunde' → intern, stabiel, oncontroleerbaar
'Ik heb te weinig geoefend' → intern, onstabiel, controleerbaar
De tweede verklaring houdt motivatie vaker in stand.
This item has no instructions
Dweck: mindset
Fixed mindset: talent en intelligentie staan vast
Growth mindset: je kan groeien door inzet en oefening
Een growth mindset helpt om langer vol te houden bij moeilijkheden
Gebruik het verschil tussen 'ik kan dit niet' en 'ik kan dit nog niet'.
This item has no instructions
Drie attributietheorieën
Dweck
Heider: persoon of situatie
Weiner: hoe we succes en falen verklaren
overtuigingen over talent sturen gedrag
fixed mindset versus growth mindset
Heider en Weiner
This item has no instructions
Welke verklaring past bij een growth mindset?
ik heb gewoon pech
ik kan dit nog leren
ik ben hier slecht in
dat ligt aan de groep
Toetst of leerlingen Dwecks idee kunnen toepassen en onderscheiden van externe attributies of fixed mindset.
Attributie herkennen
Bij Heider ligt een interne attributie bij de persoon zelf, terwijl een externe attributie naar de situatie kijkt. Bij Weiner speelt ook controleerbaarheid een rol: kan je de oorzaak beïnvloeden of niet?
Bespreek kort dat leerlingen interne/externe attributie soms verwarren met intern/extern bij Weiner; hier is dat onderscheid bewust zichtbaar gemaakt.
Welke denkfout maak je bij snel oordelen over een ander?
Verwachte elementen: fundamentele attributiefout; gedrag van anderen te veel verklaren vanuit hun persoon en te weinig vanuit de situatie. Een verwijzing naar het voorbeeld van de fietser of Jonas kan ook.
This item has no instructions
Cognitieve dissonantie
Mensen streven naar overeenstemming tussen gedachten, gevoelens en gedrag.
Cognitieve consonantie: er is samenhang en rust
Cognitieve dissonantie: er is botsing en innerlijke spanning
This item has no instructions
Dissonantie verminderen
Drie manieren om dissonantie te verminderen:
attitude veranderen
gedrag veranderen
cognitie toevoegen om het gedrag goed te praten
This item has no instructions
Voorbeeld: roken
Roken + weten dat roken ongezond is → dissonantie
Mogelijke reacties:
stoppen
houding aanpassen
een extra gedachte bedenken
Geef als voorbeeld van cognitie toevoegen: 'mijn oma rookte en werd 90'.
Dissonantie in het dagelijks leven
na een keuze: je praat je beslissing mooier
na instemmen: je verdedigt je eerdere ja
na veel inspanning: je vindt iets waardevoller omdat het moeite kostte
Gebruik eventueel het voorbeeld van dure schoenen die pijn doen maar toch worden aangeprezen.
Wat is een manier om dissonantie te verminderen?
gedrag veranderen
groep vormen
rol betwisten
druk spreiden
De afleiders zijn begrippen uit andere delen van het hoofdstuk. Zo moeten leerlingen echt dissonantiereductie herkennen.
Waarom praat iemand pijnlijke dure schoenen toch mooi?
Verwachte elementen: cognitieve dissonantie; de aankoop botst met de negatieve ervaring. Mogelijke uitwerking: attitude veranderen of de aankoop goedpraten door een extra gedachte toe te voegen.
Groepsvorming volgens Tuckman
Groepen ontstaan niet in één keer. Volgens Tuckman doorlopen ze meestal vijf fasen waarin rollen, normen en samenwerking veranderen.
This item has no instructions
This item has no instructions
De eerste drie fasen
forming: kennismaken, afwachtend, beleefd
storming: conflict over rollen en invloed
norming: afspraken en normen ontstaan
This item has no instructions
De laatste twee fasen
performing: de groep werkt vlot samen
adjourning: de taak eindigt en de groep neemt afscheid
Niet elke groep blijft even lang in elke fase.
This item has no instructions
Een groepswerk doorloopt fasen
eerst beleefd aftasten
dan discussie over wie wat doet
daarna afspraken maken
uiteindelijk vlot samenwerken
Koppel dit expliciet aan Jonas' groepstaak zodat de casus terugkeert.
In welke fase maakt een nieuwe groep ruzie over rollen?
forming
storming
norming
adjourning
De opties zijn allemaal echte fasen uit Tuckman, waardoor de distractors plausibel blijven.
Fasen van groepsvorming
Volgens Tuckman start een groep vaak met forming, waarin leden aftasten en beleefd blijven. Daarna volgt storming, met wrijving over rollen. Als afspraken ontstaan, zit de groep in norming.
Deze oefening focust op de eerste drie fasen, omdat die het vaakst door elkaar gehaald worden.
Ingroup en outgroup
Ingroup: de groep waartoe je jezelf rekent, het wij
Outgroup: de groep waar je jezelf niet toe rekent, het zij
We beoordelen de ingroup vaak gunstiger dan de outgroup
This item has no instructions
Groepslidmaatschap kleurt oordeel
Dezelfde overtreding lijkt anders afhankelijk van wie ze maakt.
Bij de eigen groep zoeken mensen sneller verzachtende verklaringen.
Gebruik het supportersvoorbeeld: eigen ploeg versus tegenstander.
Presteren in aanwezigheid van anderen
social loafing: minder inzet omdat je eigen bijdrage minder zichtbaar is
sociale facilitatie: beter op eenvoudige of gekende taken
sociale belemmering: slechter op moeilijke of nieuwe taken
Beter of slechter
Minder inzet in groep
This item has no instructions
This item has no instructions
Groepsdenken
Bij groepsdenken wordt de drang naar eensgezindheid zo sterk dat kritiek en twijfel verdwijnen.
Gevolg: alternatieven worden te weinig onderzocht en beslissingen worden zwakker.
Benadruk dat zwijgen in een hechte groep niet betekent dat iedereen echt akkoord is.
This item has no instructions
Hoe heet minder inzet omdat je bijdrage weinig opvalt?
groepsdenken
social loafing
sociale facilitatie
ingroupbias
Let op dat leerlingen social loafing niet verwarren met groepsdenken of met beter presteren in aanwezigheid van anderen.
Waarom kan groepsdenken gevaarlijk zijn?
Verwachte elementen: bij groepsdenken onderdrukt de groep kritiek en twijfel; alternatieven worden te weinig onderzocht; dat kan leiden tot zwakke beslissingen.
Sociale beïnvloeding
Sociale beïnvloeding is elk proces waarbij anderen je gedachten, gevoelens of gedrag veranderen.
Ze loopt op een continuüm van weinig naar veel druk: conformisme, inwilliging, gehoorzaamheid.
This item has no instructions
This item has no instructions
Reageren op sociale druk
Weerstand
onafhankelijkheid
assertiviteit
trotseren
Toegeven
conformisme
inwilliging
gehoorzaamheid
This item has no instructions
Conformisme
Bij conformisme pas je je mening of gedrag aan een groep aan door sociale druk, zonder dat iemand het expliciet vraagt.
Je plooit dus naar de groepsnorm.
This item has no instructions
Twee soorten conformisme
Normatief conformisme
je wil erbij horen
doel: aanvaard worden
typisch uit angst voor afwijzing
je denkt dat anderen het beter weten
doel: correct zijn
typisch in onduidelijke situaties
Informatief conformisme
This item has no instructions
Sherif en Asch
Sherif: in een onduidelijke taak groeien schattingen naar een groepsnorm → informatief conformisme
Asch: bij een duidelijke taak geven mensen toch het foute groepsantwoord mee → normatief conformisme
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Omstandereffect
Hoe meer omstanders bij een noodsituatie, hoe kleiner de kans dat iemand helpt.
De verantwoordelijkheid wordt verspreid: iedereen denkt dat een ander wel zal ingrijpen.
Verwijs naar Darley en Latané. Koppel ook aan de startcasus in de gang.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat beïnvloedt conformisme?
groepsgrootte: grotere groep geeft meer druk
unanimiteit: één afwijker verlaagt de druk sterk
status en aantrekkelijkheid van de groep tellen mee
publiek of privé maakt verschil
This item has no instructions
Je volgt de groep omdat je erbij wil horen. Wat is dat?
informatief conformisme
normatief conformisme
inwilliging
gehoorzaamheid
De distractors testen het onderscheid tussen conformisme om correct te zijn, om aanvaard te worden, of door directe druk.
Conformisme en omstandereffect
Bij informatief conformisme pas je je aan omdat je denkt dat anderen het beter weten. Bij normatief conformisme wil je vooral erbij horen. In een noodsituatie met veel omstanders spreekt men van het omstandereffect.
Laat leerlingen eventueel ook Sherif koppelen aan informatief en Asch aan normatief conformisme.
Inwilliging
Bij inwilliging geef je toe aan een direct verzoek.
Verschil met conformisme: daar is er groepsdruk, maar geen expliciete vraag.
This item has no instructions
Beïnvloedingstechnieken
voet-tussen-de-deur: eerst klein, dan groter verzoek
deur-in-het-gezicht: eerst te groot, dan het echte verzoek
Eerst klein of eerst groot
Aanbod bijsturen
zodra-de-bal-aan-het-rollen-is: voorwaarden verslechteren na je ja
dat-is-nog-niet-alles: extraatje toevoegen tijdens het aanbod
This item has no instructions
Waarom werken deze technieken?
Mensen willen consistent blijven met een eerdere keuze
Mensen reageren op wederkerigheid
Een extraatje kan een aanbod plots aantrekkelijker doen lijken
Gebruik eventueel de voorbeelden van een petitie bij een goed doel en gratis hoesje bij aankoop.
Welke techniek is: eerst klein verzoek, daarna groter?
deur-in-het-gezicht
voet-tussen-de-deur
dat-is-nog-niet-alles
zodra-de-bal-aan-het-rollen-is
Alle vier de antwoordopties zijn echte beïnvloedingstechnieken uit de les, zodat leerlingen de namen actief moeten onderscheiden.
Wat vind jij het lastigste onderscheid?
conformisme/inwilliging
inwilliging/gehoorzaamheid
informatief/normatief
technieken onderling
This item has no instructions
Gehoorzaamheid
Bij gehoorzaamheid volg je een bevel op van een autoriteitsfiguur.
Dat verschilt van:
conformisme: druk van een groep
inwilliging: een direct verzoek
This item has no instructions
Milgram en Zimbardo
Milgram: veel mensen gingen ver in het uitvoeren van bevelen van een onderzoeker
Zimbardo: rollen en situatie stuurden gedrag van bewakers en gevangenen sterk
Vermeld kort dat beide onderzoeken ethisch omstreden zijn en dat vooral het Stanford-experiment ook methodologische kritiek kreeg.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat beïnvloedt gehoorzaamheid?
nabijheid van de autoriteit
legitimiteit en prestige van de autoriteit
afstand tot het slachtoffer
aanwezigheid van anderen die weigeren
Benadruk dat één zichtbaar voorbeeld van weigering de gehoorzaamheid sterk kan doen dalen.
Wat is het kernverschil van gehoorzaamheid?
druk van een groep
een direct verzoek
een bevel van autoriteit
twijfel in een groep
Toetst het onderscheid met conformisme en inwilliging, niet enkel de definitie op zich.
Welke factor kan gehoorzaamheid doen dalen?
Verwachte elementen: een zichtbaar voorbeeld van weigering verlaagt de gehoorzaamheid; ook nabijheid, legitimiteit/prestige en afstand tot het slachtoffer kunnen genoemd worden.
Sociaal gedrag analyseren
Bij een situatie of bron kies je de theorie die het gedrag het best verklaart.
Let op of het gaat om:
beoordeling van gedrag
verklaring van gedrag
invloed van een groep
reactie op sociale druk
This item has no instructions
Stappenplan voor analyse
Benoem het gedrag dat verklaard moet worden
Kies het passende thema
Gebruik het juiste begrip en de juiste theorie
Pas dat begrip expliciet toe
Formuleer een conclusie en eventueel een nuance
This item has no instructions
Terug naar Jonas
weinig doen bij groepswerk → social loafing
quizantwoord aanpassen → normatief conformisme
niemand helpt in de gang → omstandereffect
'gewoon lui' denken → fundamentele attributiefout
Dit is de inhoudelijke landing van het hoofdstuk: de startcasus kan nu stukje voor stukje benoemd en verklaard worden.
Jonas volgt in de quiz het foute groepsantwoord. Wat past best?
social loafing
normatief conformisme
gehoorzaamheid
cognitieve dissonantie
Dit grijpt terug naar de startcasus en laat leerlingen een passende theorie kiezen in plaats van enkel een term reproduceren.
Jonas analyseren
In de casus van Jonas is weinig doen bij groepswerk een voorbeeld van social loafing. Het aanpassen van zijn quizantwoord is normatief conformisme. Het snelle oordeel 'gewoon lui' past bij de fundamentele attributiefout.
Deze oefening laat de leerlingen drie verschillende theorielijnen uit de les samenbrengen in één casus.
This item has no instructions
Welke theorie uit deze les zal jij het best onthouden?
This item has no instructions
Welk onderdeel vond je het moeilijkst om te onderscheiden?
This item has no instructions
Wat hielp jou vandaag het meest om dit te begrijpen?
This item has no instructions
Begrippenlijst
prosociaal gedrag - gedrag dat anderen of de samenleving helpt
antisociaal gedrag - gedrag dat anderen schaadt of tegen sociale normen ingaat
sociale cognitie - hoe we informatie over onszelf en anderen waarnemen en verwerken
attitude - aangeleerde houding tegenover een persoon, groep, object of idee
attributie - verklaring die je geeft voor gedrag of een gebeurtenis
fundamentele attributiefout - neiging om gedrag van anderen te veel aan hun persoon toe te schrijven
mindset - overtuiging over de veranderbaarheid van talent en intelligentie
This item has no instructions
Begrippenlijst
cognitieve dissonantie - spanning wanneer gedachten, gevoelens en gedrag botsen
groepsvorming - proces waarbij een groep zich ontwikkelt in fasen
ingroup/outgroup - de groep van wij tegenover de groep van zij
sociale facilitatie - beter presteren op eenvoudige of gekende taken in aanwezigheid van anderen
sociale belemmering - slechter presteren op moeilijke of nieuwe taken in aanwezigheid van anderen
social loafing - minder inzet leveren in een groep omdat je bijdrage minder zichtbaar is
groepsdenken - slechte besluitvorming doordat een groep kritiek en twijfel onderdrukt
This item has no instructions
Begrippenlijst
conformisme - je aanpassen aan een groep door sociale druk zonder expliciet verzoek
inwilliging - toegeven aan een direct verzoek
gehoorzaamheid - een bevel van een autoriteit opvolgen
informatief conformisme - aanpassen omdat je denkt dat anderen het beter weten
normatief conformisme - aanpassen om erbij te horen
omstandereffect - minder kans op helpen wanneer veel omstanders aanwezig zijn
sociale beïnvloeding - proces waarbij anderen je gedachten, gevoelens of gedrag veranderen
This item has no instructions