Hardenberg in verandering
Hardenberg in verandering
Deze les volgt hoe landschap, bestuur, werk, geloof en vervoer in Hardenberg en omgeving in de loop van de tijd veranderden.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe mensen en keuzes het landschap, de dorpen en het leven in Hardenberg en omgeving hebben veranderd.
This item has no instructions
Welke verandering in Hardenberg komt als eerste in je op?
Gebruik de woordenwolk om voorkennis op te halen over landschap, vervoer, dorpen, geloof en bestuur. Vraag daarna kort door op 2 of 3 veelgenoemde woorden.
This item has no instructions
Een nat begin
Meer dan 200 jaar geleden was dit gebied grotendeels moeras
In het moeras lag veel veen
Uit veen werd turf gemaakt als brandstof
Turf werd daarom ook wel het bruine goud genoemd
Benadruk dat het landschap eerst een probleem én een kans was: nat en moeilijk bewoonbaar, maar rijk aan turf.
This item has no instructions
Het graven van De Dedemsvaart
In 1809 kreeg baron Willem Jan van Dedem toestemming om een lang kanaal te laten graven: de Dedemsvaart. Dat kanaal moest het natte gebied beter bereikbaar maken en helpen bij het ontginnen van het veen.
Leg eventueel uit dat ontginnen betekent: land geschikt maken om te gebruiken, bijvoorbeeld voor vervoer, landbouw of bewoning.
This item has no instructions
Zwaar werk met de hand
Honderden mannen werkten aan het kanaal
Ze gebruikten vooral een schop en een kruiwagen
Het graven duurde lang en was zwaar lichamelijk werk
Maak het concreet: geen graafmachines, maar handwerk. Zo krijgen leerlingen gevoel voor de enorme inspanning.
Waarom was het kanaal belangrijk?
Nat moerasland → droger en bruikbaarder gebied
Turf in het veen → vervoer per schip wordt makkelijker
Kanaal door de streek → meer handel en nieuwe mogelijkheden
Dit is de kern van het subtopic: het kanaal veranderde niet alleen het water, maar ook economie en bewoning.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Van water naar weg
Later kwamen er meer vrachtwagens en auto's
Het kanaal werd daardoor minder belangrijk voor vervoer
Op veel plekken is de Dedemsvaart dichtgegooid
Op delen van die route ligt nu de N377
Laat zien dat infrastructuur verandert: eerst was water de hoofdroute, later de weg.
Waarom was de Dedemsvaart belangrijk voor de streek?
Sneller turfvervoer
Meer kerken bouwen
Nieuwe gemeentegrens
Meer windmolens
Toetst de kern van subtopic 1: het kanaal hielp bij vervoer van turf en maakte het gebied bruikbaarder.
Maak de samenvatting compleet
Meer dan 200 jaar geleden was dit gebied vooral moeras. In 1809 kreeg baron Willem Jan van Dedem toestemming om de Dedemsvaart te laten graven. Later werd het kanaal op veel plekken vervangen door de weg N377.
De drie kernbegrippen uit dit blok zijn landschap, kanaalnaam en huidige weg.
This item has no instructions
Samenwerken in marken
Vroeger beheerden boeren hun grond vaak samen in marken. Dat waren afspraken en vormen van samenwerking over hoe land, heide en andere gemeenschappelijke gronden werden gebruikt.
Marken zijn voor leerlingen vaak onbekend. Houd het eenvoudig: samen regels maken over gemeenschappelijke grond.
Van marken naar gemeenten
In de tijd van Napoleon kwamen er echte gemeenten
Bestuur werd meer officieel geregeld
Gebieden werden dus niet alleen lokaal, maar ook door de overheid bestuurd
Leg uit dat dit een verandering in bestuur is: van vooral plaatselijke samenwerking naar een formele gemeente.
Hardenberg werd anders ingedeeld
Hardenberg werd later gesplitst
Stad-Hardenberg was het stadje zelf
Ambt-Hardenberg bestond uit de dorpen eromheen
In 1941 werden ze weer samengevoegd
Benadruk het verschil tussen stad en omringend platteland. Dat maakt de splitsing begrijpelijker.
Nog grotere gemeente
De gemeente veranderde later opnieuw. In 2001 werden ook Avereest en Gramsbergen onderdeel van de gemeente Hardenberg. Zo ontstond een grotere gemeente dan vroeger.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Nieuwe dorpen langs kanalen
Door het graven van kanalen ontstonden nieuwe woonplaatsen
Voorbeelden zijn Bergentheim, Balkbrug, Slagharen en De Krim
Waterwegen trokken werk, vervoer en bewoning aan
Maak de koppeling terug naar het vorige subtopic: infrastructuur zorgt vaak voor nieuwe dorpen.
Wat veranderde in de tijd van Napoleon?
De kerk splitste
Marken werden gemeenten
Molens werden trams
Kanalen werden ovens
Foute antwoorden verwijzen naar andere subtopics en checken of leerlingen bestuur niet verwarren met vervoer of geloof.
Vul de juiste woorden in
Vroeger werkten boeren samen in marken. Later werd Hardenberg gesplitst in Stad-Hardenberg en Ambt-Hardenberg. In 2001 kwamen Avereest en Gramsbergen ook bij de gemeente.
Let op dat 1941 wel belangrijk is, maar hier niet past omdat de zin over de latere uitbreiding gaat.
This item has no instructions
Scheepswerven langs het kanaal
Over de Dedemsvaart voeren veel schepen met turf
Daarom kwamen er scheepswerven
Daar werden schepen gebouwd en gerepareerd
Leg uit dat een scheepswerf een plek is waar schepen worden gemaakt of opgeknapt.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Van hout naar ijzer
Eerst bouwden werven vooral houten schepen. Later kwamen er ook ijzeren schepen. Dat laat zien dat niet alleen het vervoer groeide, maar ook de techniek veranderde.
Koppel dit aan ontwikkeling in werkgelegenheid: meer kennis en ander materiaal waren nodig.
Kalkovens
In grote, kogelvormige ovens werd kalk gemaakt
Daarvoor gebruikte men schelpen uit de zee en turf uit het veen
Turf leverde de hitte die nodig was
Als leerlingen vragen hoe schelpen hier kwamen: benoem kort dat materialen werden aangevoerd; het kanaal hielp juist bij vervoer.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Waarvoor werd kalk gebruikt?
Als bouwmateriaal voor huizen
Om de bodem geschikter te maken voor landbouw
Kalk hielp dus bij bouwen én bij boeren
Benadruk dat grondstoffen uit de streek meerdere soorten werk mogelijk maakten.
Waarvoor werd kalk gebruikt?
Voor huizen en bodem
Voor schepen en bruggen
Voor trams en rails
Voor kerken en scholen
Toetst of leerlingen de dubbele functie van kalk onthouden: bouwen én landbouw.
Maak de tekst af
Langs de Dedemsvaart kwamen scheepswerven waar schepen werden gebouwd en gerepareerd. Eerst waren dat vooral houten schepen. In kogelvormige ovens maakte men kalk met schelpen en turf.
De volgorde van de begrippen is door de betekenis vastgezet: plek, materiaal, product.
This item has no instructions
Onvrede in de kerk
Sommige gelovigen vonden dat de kerk te soepel werd. Zij waren het oneens met de richting van de kerk en besloten zich af te splitsen van de bestaande kerk.
Houd het hier bij de kern: verschil van opvatting over geloof en kerkelijke regels leidde tot verdeeldheid.
Verboden bijeenkomsten
De burgemeester stond zulke samenkomsten eerst niet toe
Daarom kwamen groepen stiekem bijeen
Kerkdiensten werden gehouden in huizen en boerderijen
Benadruk de spanning tussen overheid en geloofsvrijheid in deze periode.
Verhuizen voor geloofsvrijheid
Sommige mensen zochten meer vrijheid door te emigreren. Een voorbeeld is Egbert Dunnewind, een meester uit Rheeze, die met enkele gezinnen naar Amerika vertrok.
Leg uit dat meester hier een onderwijzer betekent.
Holland in Michigan
De groep van Egbert Dunnewind hielp in Amerika mee aan de stichting van Holland in Michigan
Zo kreeg een lokaal conflict over geloof zelfs gevolgen aan de andere kant van de oceaan
Mooi moment om te laten zien dat plaatselijke geschiedenis verbonden kan zijn met wereldgeschiedenis.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Waarom vertrokken sommige mensen naar Amerika?
Voor meer geloofsvrijheid
Voor werk op molens
Voor nieuwe kanalen
Voor bestuur door Napoleon
Verbindt lokale kerkelijke onvrede aan emigratie.
Waarom kwamen gelovigen stiekem bijeen?
Bespreek antwoorden als: omdat de burgemeester samenkomsten niet toestond, omdat ze zich hadden afgesplitst, of omdat ze hun geloof toch wilden blijven uitoefenen.
This item has no instructions
Veel molens in de streek
Vroeger stonden er ongeveer 20 molens
Ze werden gebruikt om graan te malen
Nu zijn er nog 5 over
Noem eventueel dat molens vroeger onmisbaar waren voor de voedselvoorziening.
Molens die zijn gebleven
Voorbeelden van molens die er nog zijn, zijn de Oelemölle en molen De Star. Zulke molens herinneren aan het vroegere werk en het landschap van de streek.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Stoomtram en trein
Eerst kwam de stoomtram van de D.S.M.
Daarmee werden mensen en spullen vervoerd
Later kwamen de echte stoomtreinen
Houd de focus op verandering in vervoer, niet op technische details van locomotieven.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Waarom de tram verdween
Meer bussen en auto's → minder behoefte aan de stoomtram → de tram verdween. Ook hier zie je dat nieuwe vormen van vervoer oudere vervangen.
Verbind dit met de eerdere slide over de N377: wegen werden steeds belangrijker.
Waarom verdween de stoomtram weer?
Er kwam te weinig turf
Molens namen het over
Bussen en auto's kwamen
De kerk verbood vervoer
Laat leerlingen de vergelijking maken met de eerdere verandering van kanaal naar weg.
Vervoer en molens
Vroeger stonden er ongeveer 20 molens in de streek. Nu zijn er nog 5 over. Eerst reed de stoomtram van de D.S.M., later kwamen stoomtreinen.
Controleert getallen en het onderscheid tussen molens en vervoer.
Ommerschans bij Balkbrug
Bij Balkbrug lag vroeger de Ommerschans. Dat was een opvangplek voor zeer arme mensen en bedelaars. Het laat zien hoe de overheid probeerde armoede en overlast te organiseren en te controleren.
Formuleer zorgvuldig en eigentijds: het gaat om hoe men er toen mee omging, niet om goedkeuring daarvan.
This item has no instructions
Van Ommerschans naar Veldzicht
Later werd daar Veldzicht gebouwd
Dat was een grote rijksschool
Jongens konden er een vak leren
Noem mondeling dat het ging om jongens die als moeilijk of veroordeeld werden gezien; die formulering is historisch, maar vandaag gevoelig.
Leren van een vak
In Veldzicht leerden jongens praktisch werk
Voorbeelden zijn timmeren, schilderen en boeren
Het idee was dat werk en opleiding hun toekomst konden veranderen
Benadruk dat arbeid en opvoeding hier samenkwamen in één instelling.
Veldzicht nu
Tegenwoordig is Veldzicht een sterk beveiligde kliniek
Het is nu een TBS-centrum
De plek kreeg dus in de loop van de tijd een heel andere functie
Rond af met continuïteit en verandering: dezelfde plek, maar een andere taak in de samenleving.
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat is Veldzicht tegenwoordig?
Een scheepswerf
Een TBS-centrum
Een stoomtramstation
Een kalkoven
Checkt de verandering van functie van dezelfde plek door de tijd.
Plaats en functie
Bij Balkbrug lag vroeger de Ommerschans voor arme mensen en bedelaars. Later werd daar Veldzicht gebouwd. Nu is die plek een sterk beveiligde kliniek.
Benadrukt continuïteit en verandering op dezelfde locatie.
Wat ga jij je het best herinneren uit deze les?
This item has no instructions
Welk woord past voor jou het best bij deze les?
Gebruik de uitkomsten als korte klassikale terugblik op de hoofdthema's van verandering.
Welk onderdeel vond jij het lastigst om te begrijpen?
This item has no instructions
Begrippen
veen - natte grond waarin plantenresten langzaam ophopen
turf - gedroogd veen dat als brandstof wordt gebruikt
Dedemsvaart - kanaal dat vanaf 1809 werd gegraven in deze streek
ontginnen - land bruikbaar maken voor mensen
marken - samenwerkende boeren die gezamenlijk land beheerden
gemeente - officieel bestuurd gebied met een lokaal bestuur
scheepswerf - plek waar schepen worden gebouwd of gerepareerd
This item has no instructions
Begrippen
kalkoven - oven waarin kalk werd gemaakt
kalk - materiaal voor bouwen en voor het verbeteren van landbouwgrond
afsplitsen - losgaan van een grotere groep, zoals een kerk
geloofsvrijheid - vrijheid om je geloof te volgen
stoomtram - tram die reed op stoomkracht
Ommerschans - opvangplek voor arme mensen en bedelaars bij Balkbrug
TBS-centrum - sterk beveiligde kliniek voor behandeling
This item has no instructions