E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Evalueren en je eigen ontwikkeling
Werkt de ondersteuning eigenlijk? Dat weet je pas als je het samen met de cliënt bekijkt. En jij? Ook jouw werk verdient een kritische, eerlijke blik. In deze laatste les kijk je terug en vooruit.
Les 12 · Evalueert en ontwikkelt zich
E I G E N K O E R S
P E R S O O N L I J K B E G E L E I D E R M A A T S C H A P P E L I J K E Z O R G · N I V E A U 4
Evalueren en je eigen ontwikkeling
Werkt de ondersteuning eigenlijk? Dat weet je pas als je het samen met de cliënt bekijkt. En jij? Ook jouw werk verdient een kritische, eerlijke blik. In deze laatste les kijk je terug en vooruit.
Les 12 · Evalueert en ontwikkelt zich
Over deze les: les 12 en de laatste les van de serie Eigen koers, beroepslessen voor de opleiding Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (mbo niveau 4), ongeveer 40 minuten. Studenten leren hoe ze samen met een cliënt en betrokkenen de ondersteuning evalueren, hoe ze een evaluatie vertalen naar een aanpassing van het ondersteuningsplan, en hoe ze reflecteren op hun eigen handelen en een ontwikkelpunt formuleren.
Koppeling: kwalificatiedossier Maatschappelijke Zorg (crebo 23312, gewijzigd 2022), profiel Persoonlijk begeleider maatschappelijke zorg (crebo 25779). Werkproces B1-K1-W8 Evalueert de geboden ondersteuning en zorg. Resultaat: de geboden ondersteuning is met cliënt en (naast)betrokkenen geëvalueerd en zo nodig aangepast aan veranderde omstandigheden en behoeften. Gedrag: kiest passende evaluatiemethoden; kijkt kritisch naar zijn/haar eigen handelen; gebruikt duidelijke begrijpelijke taal in het evaluatieverslag. Werkproces B1-K2-W1 Werkt aan de eigen professionele ontwikkeling. Gedrag: vraagt en geeft effectief feedback; formuleert meetbare, uitdagende en haalbare ontwikkelpunten. Werkproces B1-K2-W2 Werkt aan bevorderen en bewaken van kwaliteitszorg. Gedrag: signaleert tijdig verbeterpunten en knelpunten en meldt deze; levert een actieve bijdrage in overleggen van bijvoorbeeld ontwikkel-, werk- of intervisiegroepen. De body of knowledge noemt procesevaluatie en productevaluatie, evaluatiemethoden zoals interview en observatie, reflectiemethodieken zoals STARR(T), intervisiegroepen en de PDCA-cyclus.
Bronnen: het kwalificatiedossier en de body of knowledge Maatschappelijke Zorg (MBO Raad, 2022), die onder meer procesevaluatie en productevaluatie, STARR(T), intervisie en de PDCA-cyclus noemt.
Foto: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: Austin Ban (StockSnap), CC0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 12
Na deze les:
1
Je kan samen met een cliënt en betrokkenen de ondersteuning evalueren.
2
Je kan uit een evaluatie conclusies trekken en een aanpassing van de ondersteuning voorstellen.
3
Je kan reflecteren op je eigen handelen en een ontwikkelpunt formuleren.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Zeg erbij dat dit de laatste les van de serie is: aan het eind kijken studenten ook terug op wat ze in de hele serie hebben geleerd.
S T A R T V R A A G
LES 12
Hoe weet jij of de ondersteuning van een cliënt werkt?
Ik vraag het de cliënt
Ik kijk naar de doelen
Ik vraag het collega's
Ik merk het gewoon
Startvraag: de antwoorden zijn anoniem, er is geen goed of fout. Laat de uitslag staan. Vraag: is 'ik merk het gewoon' genoeg? Wat mis je dan? Alle drie de andere antwoorden horen bij een goede evaluatie, en de cliënt komt altijd eerst.
K E R N B E G R I P
LES 12
Evalueren
Nagaan of de ondersteuning nog past bij de behoeften, mogelijkheden en wensen van de cliënt. Je verzamelt gegevens, bespreekt ze met de cliënt en betrokkenen en past zo nodig de ondersteuning aan.
Kernbegrip: evalueren is de laatste stap van de cyclus van methodisch werken, en meteen het begin van de volgende ronde. Het kwalificatiedossier vraagt dat je een manier van evalueren kiest die past bij de cliënt en zijn of haar leefsituatie. Bij de ene cliënt is dat een gesprek, bij de andere een vragenlijst met pictogrammen, of observeren hoe een activiteit gaat.
E V A L U E R E N
LES 12
Proces en product
Procesevaluatie
Hoe ging het onderweg?
Werkte de aanpak?
Hoe was de samenwerking?
Voelde de cliënt zich gehoord?
Productevaluatie
Wat is het resultaat?
Zijn de doelen gehaald?
Wat is er veranderd voor de cliënt?
Uitleg: de body of knowledge noemt beide vormen. Bij een procesevaluatie kijk je naar de weg, bij een productevaluatie naar het resultaat. Je hebt ze allebei nodig: een doel kan gehaald zijn terwijl de cliënt zich niet gehoord voelde, en andersom. Methoden om gegevens te verzamelen zijn onder meer een interview, een vragenlijst en observatie. Gebruik ook de rapportages van het team.
V R A A G
LES 12
Wouter krijgt ambulante begeleiding bij zijn alcoholgebruik. Je vraagt hem: 'Hoe vond je onze gesprekken de afgelopen maanden?' Wat voor evaluatie is dit?
Productevaluatie
Zelfreflectie
Observatie
Procesevaluatie
Antwoord: D. Je vraagt naar de weg: hoe de begeleiding verliep. Dat is procesevaluatie. Een productevaluatie gaat over het resultaat, bijvoorbeeld of Wouter minder drinkt. Zelfreflectie gaat over jouw eigen handelen. Observatie is een manier om gegevens te verzamelen, geen vorm van evaluatie.
E V A L U E R E N
LES 12
Zo evalueer je de ondersteuning
1
Kies een methode die past bij de cliënt.
2
Verzamel gegevens: gesprek, observatie en rapportages.
3
Bespreek de uitkomst met de cliënt en betrokkenen.
4
Trek conclusies: wat werkt, wat moet anders?
5
Schrijf het verslag en pas het plan aan.
Schrijf in begrijpelijke taal: de cliënt moet het verslag kunnen lezen.
Uitleg: deze stappen volgen het werkproces B1-K1-W8. Toets je gegevens op betrouwbaarheid, volledigheid en relevantie: heb je met de cliënt gesproken, en niet alleen over de cliënt? Bespreek voorstellen voor aanpassing met de cliënt, naastbetrokkenen en het multidisciplinaire team. Pas daarna voer je de aanpassing door. Kijk ook kritisch naar je eigen handelen: wat had jij anders kunnen doen?
C A S U S
LES 12
Begeleid wonen, jongvolwassenen, Zainab (19 jaar)
Zainab woont sinds een jaar zelfstandig met begeleiding. Haar doel was: over drie maanden betaal ik zelf mijn vaste lasten en kom ik rond met mijn boodschappengeld.
De huur en de zorgverzekering betaalt ze nu elke maand op tijd. Haar boodschappengeld is meestal na twee weken op. Ze zegt: 'Die app met lijstjes vind ik niks.'
Evalueer met Zainab
Bespreek in tweetallen: wat gaat goed, wat niet, en wat stel je Zainab voor?
Opdracht: ongeveer 5 minuten, in tweetallen. Wat goed gaat: de vaste lasten, een duidelijk resultaat om te benoemen en te vieren. Wat niet lukt: rondkomen met het boodschappengeld. Proces: de app past niet bij Zainab. Voorstel: samen zoeken naar een aanpak die wel bij haar past, bijvoorbeeld het geld per week in plaats van per maand, of contant geld in enveloppen. Vraag wat zij zelf wil proberen. Leg het vast in begrijpelijke taal.
Hulp voor wie vastloopt: verdeel het doel in twee delen en kijk per deel of het gehaald is.
Extra voor snelle studenten: welke vraag stel je Zainab om te ontdekken waarom het geld op is?
V R A A G
LES 12
Zainab haalt haar doel voor het boodschappengeld niet. Wat is de beste volgende stap?
Je haalt het doel uit het plan
Je neemt het geldbeheer weer over
Je zoekt met haar een andere aanpak
Je laat het plan nog drie maanden staan
Antwoord: C. De evaluatie laat zien dat de aanpak met de app niet past. Dan pas je de aanpak aan, samen met Zainab, en niet meteen het doel. Het doel schrappen of het geldbeheer overnemen gaat voorbij aan wat ze al wel kan en aan haar eigen regie. Niets veranderen negeert wat de evaluatie heeft opgeleverd.
K E R N B E G R I P
LES 12
Reflecteren
Bewust terugkijken op je eigen handelen: wat deed je, waarom, en wat was het effect? Zo leer je van je ervaringen. Reflecteren gaat over jezelf, niet over de cliënt.
Kernbegrip: het kwalificatiedossier vraagt dat je leert van je ervaringen, reflecteert op je handelen en functioneren, en om feedback vraagt. Reflecteren is iets anders dan je schuldig voelen of jezelf ophemelen: het gaat om eerlijk kijken en leren. De body of knowledge noemt verschillende reflectiemethodieken. In deze les gebruik je STARR.
R E F L E C T E R E N
LES 12
Terugkijken met STARR
Situatie: wat gebeurde er, waar en met wie?
Taak: wat was jouw rol?
Actie: wat deed je precies?
Resultaat: wat was het effect?
Reflectie: wat leer je ervan, en wat doe je de volgende keer anders?
Uitleg: STARR helpt je om eerst te beschrijven en pas daarna te oordelen. Beschrijf de situatie zo feitelijk mogelijk. Soms wordt er nog een T aan toegevoegd: transfer, de vraag hoe je wat je geleerd hebt in een volgende situatie toepast. Volg wat je opleiding en stage vragen. Vraag studenten of ze STARR al kennen van hun stageverslagen.
Foto: Matt Moloney (StockSnap), CC0 Image credit: Matt Moloney (StockSnap), CC0
S T A R R
LES 12
Zet deze reflectie van een student in de volgorde van STARR.
Sorteervraag: de volgorde is situatie, taak, actie, resultaat, reflectie. Bespreek de reflectie: de student kijkt eerlijk naar het effect, ook naar wat minder goed ging, en bedenkt een concrete verbetering. Dat is sterker dan 'het ging prima' of 'ik deed het helemaal fout'.
O N T W I K K E L I N G
LES 12
Leren doe je samen
Vraag om feedback en gebruik die.
Bespreek in intervisie met collega's een vraag uit je werk.
Volg ontwikkelingen in je vak en in wet- en regelgeving.
Signaleer knelpunten en meld ze bij de juiste persoon.
Zo werk je aan je eigen ontwikkeling en aan de kwaliteit van de zorg.
Uitleg: intervisie is een vast overleg waarin collega's op gelijke voet elkaars vragen uit het werk bespreken en van elkaar leren. Het kwalificatiedossier vraagt ook dat je meewerkt aan kwaliteitszorg: protocollen zorgvuldig volgen, verbeterpunten signaleren en voorstellen doen. De body of knowledge noemt daarvoor onder meer de PDCA-cyclus: plan, do, check, act. Je maakt een plan, voert het uit, bekijkt het resultaat en stuurt bij. Dat lijkt op het evalueren van de ondersteuning: ook kwaliteit is nooit af.
V O O R U I T K I J K E N
LES 12
Jouw ontwikkelpunt
1
Kijk terug op de serie Eigen koers en je stage.
2
Kies één ding waarin je wilt groeien.
3
Maak het meetbaar, uitdagend en haalbaar.
4
Bespreek het met je buur: hoe ga je het halen?
minute
second
in tweetallen
Opdracht: ongeveer 5 minuten. Het kwalificatiedossier vraagt meetbare, uitdagende en haalbare ontwikkelpunten. Voorbeeld: 'Ik vind het lastig om een collega aan te spreken. De komende vier weken geef ik op stage minstens twee keer feedback aan een collega, en ik bespreek met mijn praktijkbegeleider hoe dat ging.' Laat studenten het opschrijven in het werkboek.
Hulp voor wie vastloopt: kijk naar de leerdoelen van de lessen in deze serie. Welk doel vond je het lastigst?
Extra voor snelle studenten: aan wie vraag je feedback op dit ontwikkelpunt, en wanneer?
S T E L L I N G
LES 12
Als een cliënt zijn doel niet haalt, heeft de begeleiding gefaald.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat studenten hun keuze uitleggen. Een doel dat niet gehaald is, levert informatie op: misschien paste de aanpak niet, was het doel te groot of veranderde de situatie. Daarvoor evalueer je. Wel kijk je kritisch naar je eigen aandeel. Sluit de serie af: de cliënt bepaalt de koers, jij helpt de route uitstippelen en kijkt onderweg samen of je nog goed zit.
T E R U G B L I K
LES 12
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Ondersteuning evalueren
Ondersteuning bijstellen
Reflecteren en groeien
Ik kan ze allemaal
Terugblik: dit is de laatste les van de serie. Laat studenten kiezen welk leerdoel ze nog lastig vinden en koppel dat aan hun ontwikkelpunt.
Image credit: LessonUp