Evolutie: hoe soorten veranderen
Evolutie: hoe soorten veranderen
This item has no instructions
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe variatie, natuurlijke selectie en soortvorming samen evolutie veroorzaken.
This item has no instructions
Welke woorden passen volgens jou bij evolutie?
Gebruik dit als activering van voorkennis. Laat leerlingen losse begrippen noemen, zoals verandering, dieren, DNA, selectie of soorten.
Wat is evolutie?
Evolutie is het veranderen van soorten over veel generaties
Die verandering gebeurt in erfelijke kenmerken
Populaties veranderen, niet één los individu
Evolutie verklaart waarom soorten op elkaar lijken en toch verschillen
Benadruk dat een individueel dier niet 'evolueert' tijdens zijn leven. Het gaat om verandering in een populatie over tijd.
De drie basisprincipes
De evolutietheorie in deze les draait om drie kernideeën:
variatie in genotypen
natuurlijke selectie
soortvorming
Samen verklaren deze principes hoe nieuwe verschillen ontstaan en kunnen blijven bestaan.
This item has no instructions
Variatie in genotypen
Genotypen zijn verschillen in erfelijk materiaal
Binnen één soort is niet ieder individu genetisch gelijk
Die verschillen kunnen invloed hebben op kleur, bouw of gedrag
Zonder variatie kan selectie geen verschil maken
Koppel genotype aan erfelijke informatie in het DNA. Houd het eenvoudig op HAVO-niveau: genotype = erfelijke aanleg.
Voortplanting en variatie
Bij geslachtelijke voortplanting zijn twee ouders betrokken
Daardoor ontstaat vaak meer genetische variatie
Bij ongeslachtelijke voortplanting is één ouder betrokken
Nakomelingen zijn dan meestal bijna gelijk aan de ouder
Dit sluit aan bij de toetsvraag over het verschil tussen geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting. Leg uit dat meer variatie meer 'materiaal' geeft voor selectie.
Welke drie basisprincipes horen bij evolutie?
This item has no instructions
Maak de tekst compleet
Variatie in genotypen ontstaat door mutaties in het DNA. Bij geslachtelijke voortplanting zijn twee ouders betrokken. Daardoor ontstaat vaak meer genetische variatie.
Deze invulvraag sluit aan op slides 4, 5 en 6: mutaties veroorzaken variatie, en geslachtelijke voortplanting vergroot die vaak.
Wat is natuurlijke selectie?
Organismen die goed passen bij hun omgeving hebben meer kans om te overleven
Zij hebben vaak ook meer kans om zich voort te planten
Gunstige erfelijke kenmerken komen daardoor vaker voor
Zo verandert de populatie stap voor stap
This item has no instructions
Selectie werkt via de omgeving
Natuurlijke selectie betekent niet dat de 'sterkste' altijd wint. Het gaat om de best aangepaste organismen. Een kenmerk is gunstig als het in die omgeving helpt bij overleven of voortplanten.
Veel leerlingen denken dat selectie alleen over kracht gaat. Corrigeer dat met voorbeelden zoals schutkleur.
Voorbeeld: grijze en witte muis
In een donkere omgeving valt een grijze muis minder op
De grijze muis heeft daar een betere schutkleur
Daardoor is de kans groter dat zij overleeft
En ook groter dat zij zich voortplant dan een witte muis
Gebruik dit als direct voorbeeld van toetsvraag 3. Laat zien dat het voordeel niet 'meer voedsel' is, maar betere camouflage.
Van selectie naar verandering
Voordelig kenmerk → grotere overlevingskans → meer voortplanting → kenmerk komt vaker voor
Als dit lang doorgaat, verandert de populatie. Dat is een belangrijk deel van evolutie.
This item has no instructions
Waarom plant de grijze muis zich vaker voort?
meer voedsel
betere schutkleur
meer kracht
grotere tanden
Toetst of leerlingen begrijpen dat natuurlijke selectie afhangt van aanpassing aan de omgeving, niet van 'de sterkste'.
Vul de juiste woorden in
Bij natuurlijke selectie hebben organismen die goed passen bij hun omgeving meer kans om te overleven en zich voort te planten. Daardoor komen gunstige kenmerken vaker voor in de populatie.
Echoot de keten uit slides 7 t/m 10: goede aanpassing leidt tot overleven en voortplanting, waardoor kenmerken vaker voorkomen.
Wat is soortvorming?
Soortvorming is het ontstaan van een नईuwe soort
Dat gebeurt als groepen van elkaar gaan verschillen
Uiteindelijk kunnen zij zich niet meer onderling voortplanten
Dan horen zij niet meer bij dezelfde soort
Let op een veelgemaakte fout: nieuwe soorten ontstaan niet als groepen zich nog wél onderling kunnen voortplanten.
Isolatie als begin
Isolatie betekent dat groepen van dezelfde soort van elkaar gescheiden raken
Daardoor is er minder of geen voortplanting tussen die groepen
Elke groep ontwikkelt zich daarna meer apart
Isolatie kan zo het begin zijn van soortvorming
De precieze oorzaak van isolatie hoeft hier niet breed uitgewerkt te worden; focus op scheiding van groepen als mechanisme.
De volgorde van soortvorming
Isolatie → verschillen tussen groepen → natuurlijke selectie → nieuwe soort
Door de scheiding ontstaan steeds meer verschillen. Als de groepen uiteindelijk niet meer onderling kunnen voortplanten, is een nieuwe soort ontstaan.
Sluit hier aan op de rangschikvraag uit de toetsvragen.
Voorbeeld van isolatie
De Blue-footed booby en de Red-footed booby zijn een voorbeeld uit de lesstof
Door isolatie zijn groepen van elkaar gaan verschillen
Die verschillen namen in de loop van de tijd toe
Zo kan uit één oorspronkelijke soort meer dan één soort ontstaan
Gebruik alleen dit voorbeeld, omdat het in de aangeleverde lesstof staat. Voeg geen extra soortvoorbeelden toe buiten de Arc.
Samenvatting van evolutie
Mutaties zorgen voor variatie in genotypen
Natuurlijke selectie maakt sommige kenmerken gunstiger dan andere
Isolatie kan groepen uit elkaar halen
Door toenemende verschillen kan een nieuwe soort ontstaan
This item has no instructions
Wanneer horen twee groepen bij een nieuwe soort?
als ze gelijk blijven
als ze sterker worden
als ze apart leven
als ze niet kruisen
De kern is voortplantingsisolatie: een nieuwe soort ontstaat als groepen zich niet meer onderling kunnen voortplanten.
Zet het proces goed neer
Bij soortvorming is vaak eerst sprake van isolatie. Daarna ontstaan verschillen tussen groepen. Uiteindelijk kan een nieuwe soort ontstaan.
Sluit aan op slides 12 t/m 15 en op de rangorde uit de toetsvragen.
Welk voorbeeld van isolatie kreeg je in deze les?
Goed antwoord noemt als voorbeeld de Blue-footed booby en de Red-footed booby, die door isolatie van elkaar zijn gaan verschillen.
Mutaties maken variatie
Variatie in genotypen ontstaat door mutaties in het DNA
Een mutatie is een verandering in het DNA
Niet elke mutatie heeft zichtbaar effect
Sommige mutaties leveren een voordeel op in een bepaalde omgeving
Noem dat mutaties willekeurig ontstaan. Het voordeel of nadeel hangt af van de omgeving.
Wat is één ding over evolutie dat je nu beter begrijpt?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen kort terugkijken op wat ze geleerd hebben.
Welk deel van deze les vond je het lastigst?
Reflectievraag zonder goed of fout. Bruikbaar om te zien waar herhaling nodig is.
Begrippenlijst
evolutie - verandering van soorten over veel generaties
genotype - de erfelijke informatie van een organisme
mutatie - verandering in het DNA
natuurlijke selectie - best aangepaste organismen overleven en planten zich vaker voort
schutkleur - kleur waardoor een organisme minder opvalt in de omgeving
isolatie - scheiding van groepen van dezelfde soort
soortvorming - ontstaan van een nieuwe soort
This item has no instructions