Evolutie: hoe soorten veranderen

Evolutie: hoe soorten veranderen

1 / 27
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 27 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Evolutie: hoe soorten veranderen

This item has no instructions

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe variatie, natuurlijke selectie en soortvorming samen evolutie veroorzaken.

This item has no instructions

Welke woorden passen volgens jou bij evolutie?

Gebruik dit als activering van voorkennis. Laat leerlingen losse begrippen noemen, zoals verandering, dieren, DNA, selectie of soorten.

Wat is evolutie?

  • Evolutie is het veranderen van soorten over veel generaties

  • Die verandering gebeurt in erfelijke kenmerken

  • Populaties veranderen, niet één los individu

  • Evolutie verklaart waarom soorten op elkaar lijken en toch verschillen

Benadruk dat een individueel dier niet 'evolueert' tijdens zijn leven. Het gaat om verandering in een populatie over tijd.

De drie basisprincipes

De evolutietheorie in deze les draait om drie kernideeën:


  • variatie in genotypen

  • natuurlijke selectie

  • soortvorming


Samen verklaren deze principes hoe nieuwe verschillen ontstaan en kunnen blijven bestaan.

This item has no instructions

Variatie in genotypen

  • Genotypen zijn verschillen in erfelijk materiaal

  • Binnen één soort is niet ieder individu genetisch gelijk

  • Die verschillen kunnen invloed hebben op kleur, bouw of gedrag

  • Zonder variatie kan selectie geen verschil maken

Koppel genotype aan erfelijke informatie in het DNA. Houd het eenvoudig op HAVO-niveau: genotype = erfelijke aanleg.

Voortplanting en variatie

  • Bij geslachtelijke voortplanting zijn twee ouders betrokken

  • Daardoor ontstaat vaak meer genetische variatie

  • Bij ongeslachtelijke voortplanting is één ouder betrokken

  • Nakomelingen zijn dan meestal bijna gelijk aan de ouder

Dit sluit aan bij de toetsvraag over het verschil tussen geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting. Leg uit dat meer variatie meer 'materiaal' geeft voor selectie.

Welke drie basisprincipes horen bij evolutie?

This item has no instructions

Maak de tekst compleet

Variatie in genotypen ontstaat door mutaties in het DNA. Bij geslachtelijke voortplanting zijn twee ouders betrokken. Daardoor ontstaat vaak meer genetische variatie.

mutaties
geslachtelijke voortplanting
variatie
isolatie
natuurlijke selectie
ongeslachtelijke voortplanting
schutkleur

Deze invulvraag sluit aan op slides 4, 5 en 6: mutaties veroorzaken variatie, en geslachtelijke voortplanting vergroot die vaak.

Wat is natuurlijke selectie?

  • Organismen die goed passen bij hun omgeving hebben meer kans om te overleven

  • Zij hebben vaak ook meer kans om zich voort te planten

  • Gunstige erfelijke kenmerken komen daardoor vaker voor

  • Zo verandert de populatie stap voor stap

This item has no instructions

Selectie werkt via de omgeving

Natuurlijke selectie betekent niet dat de 'sterkste' altijd wint. Het gaat om de best aangepaste organismen. Een kenmerk is gunstig als het in die omgeving helpt bij overleven of voortplanten.

Veel leerlingen denken dat selectie alleen over kracht gaat. Corrigeer dat met voorbeelden zoals schutkleur.

Voorbeeld: grijze en witte muis

  • In een donkere omgeving valt een grijze muis minder op

  • De grijze muis heeft daar een betere schutkleur

  • Daardoor is de kans groter dat zij overleeft

  • En ook groter dat zij zich voortplant dan een witte muis

Gebruik dit als direct voorbeeld van toetsvraag 3. Laat zien dat het voordeel niet 'meer voedsel' is, maar betere camouflage.

Van selectie naar verandering

Voordelig kenmerk → grotere overlevingskans → meer voortplanting → kenmerk komt vaker voor


Als dit lang doorgaat, verandert de populatie. Dat is een belangrijk deel van evolutie.

This item has no instructions

Waarom plant de grijze muis zich vaker voort?

A

meer voedsel

B

betere schutkleur

C

meer kracht

D

grotere tanden

Toetst of leerlingen begrijpen dat natuurlijke selectie afhangt van aanpassing aan de omgeving, niet van 'de sterkste'.

Vul de juiste woorden in

Bij natuurlijke selectie hebben organismen die goed passen bij hun omgeving meer kans om te overleven en zich voort te planten. Daardoor komen gunstige kenmerken vaker voor in de populatie.

natuurlijke selectie
overleven
vaker
isolatie
verdwijnen
minder
mutaties

Echoot de keten uit slides 7 t/m 10: goede aanpassing leidt tot overleven en voortplanting, waardoor kenmerken vaker voorkomen.

Wat is soortvorming?

  • Soortvorming is het ontstaan van een नईuwe soort

  • Dat gebeurt als groepen van elkaar gaan verschillen

  • Uiteindelijk kunnen zij zich niet meer onderling voortplanten

  • Dan horen zij niet meer bij dezelfde soort

Let op een veelgemaakte fout: nieuwe soorten ontstaan niet als groepen zich nog wél onderling kunnen voortplanten.

Isolatie als begin

  • Isolatie betekent dat groepen van dezelfde soort van elkaar gescheiden raken

  • Daardoor is er minder of geen voortplanting tussen die groepen

  • Elke groep ontwikkelt zich daarna meer apart

  • Isolatie kan zo het begin zijn van soortvorming

De precieze oorzaak van isolatie hoeft hier niet breed uitgewerkt te worden; focus op scheiding van groepen als mechanisme.

De volgorde van soortvorming

Isolatie → verschillen tussen groepen → natuurlijke selectie → nieuwe soort


Door de scheiding ontstaan steeds meer verschillen. Als de groepen uiteindelijk niet meer onderling kunnen voortplanten, is een nieuwe soort ontstaan.

Sluit hier aan op de rangschikvraag uit de toetsvragen.

Voorbeeld van isolatie

  • De Blue-footed booby en de Red-footed booby zijn een voorbeeld uit de lesstof

  • Door isolatie zijn groepen van elkaar gaan verschillen

  • Die verschillen namen in de loop van de tijd toe

  • Zo kan uit één oorspronkelijke soort meer dan één soort ontstaan

Gebruik alleen dit voorbeeld, omdat het in de aangeleverde lesstof staat. Voeg geen extra soortvoorbeelden toe buiten de Arc.

Samenvatting van evolutie

  • Mutaties zorgen voor variatie in genotypen

  • Natuurlijke selectie maakt sommige kenmerken gunstiger dan andere

  • Isolatie kan groepen uit elkaar halen

  • Door toenemende verschillen kan een nieuwe soort ontstaan

This item has no instructions

Wanneer horen twee groepen bij een nieuwe soort?

A

als ze gelijk blijven

B

als ze sterker worden

C

als ze apart leven

D

als ze niet kruisen

De kern is voortplantingsisolatie: een nieuwe soort ontstaat als groepen zich niet meer onderling kunnen voortplanten.

Zet het proces goed neer

Bij soortvorming is vaak eerst sprake van isolatie. Daarna ontstaan verschillen tussen groepen. Uiteindelijk kan een nieuwe soort ontstaan.

isolatie
verschillen
nieuwe soort
schutkleur
mutatie
één individu
voortplanting

Sluit aan op slides 12 t/m 15 en op de rangorde uit de toetsvragen.

Welk voorbeeld van isolatie kreeg je in deze les?

Goed antwoord noemt als voorbeeld de Blue-footed booby en de Red-footed booby, die door isolatie van elkaar zijn gaan verschillen.

Mutaties maken variatie

  • Variatie in genotypen ontstaat door mutaties in het DNA

  • Een mutatie is een verandering in het DNA

  • Niet elke mutatie heeft zichtbaar effect

  • Sommige mutaties leveren een voordeel op in een bepaalde omgeving

Noem dat mutaties willekeurig ontstaan. Het voordeel of nadeel hangt af van de omgeving.

Wat is één ding over evolutie dat je nu beter begrijpt?

Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen kort terugkijken op wat ze geleerd hebben.

Welk deel van deze les vond je het lastigst?

Reflectievraag zonder goed of fout. Bruikbaar om te zien waar herhaling nodig is.

Begrippenlijst

evolutie - verandering van soorten over veel generaties

genotype - de erfelijke informatie van een organisme

mutatie - verandering in het DNA

natuurlijke selectie - best aangepaste organismen overleven en planten zich vaker voort

schutkleur - kleur waardoor een organisme minder opvalt in de omgeving

isolatie - scheiding van groepen van dezelfde soort

soortvorming - ontstaan van een nieuwe soort

This item has no instructions