1.3 Denken en doen

• New lesson editor

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

1.3

Denken en doen

Bron 18 Slapende dame van Malta, een beeldje van ongeveer 5000 jaar oud.

Les 4 van 5.

Vraag wat de klas ziet: een slapende vrouw op een bed. Vraag dan waarom iemand daar dagenlang aan zou werken. Dat is de vraag van deze hele paragraaf. Image credit: Slapende dame van Malta / Noordhoff, bron 18

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Mensen in de prehistorie maakten kunst, geloofden in bovennatuurlijke krachten en begroeven hun doden met zorg. Uit hun graven blijkt ook dat er verschillen tussen mensen ontstonden.

Jouw leerdoelen

Je kunt beschrijven welke kunstvoorwerpen en afbeeldingen mensen maakten.

Je kunt uitleggen wat voor godsdienst mensen waarschijnlijk hadden.

Je kunt uitleggen hoe en waarom mensen de doden zorgvuldig gingen begraven.

Je kunt uitleggen dat er tussen mensen verschillen ontstonden.

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Mooi maken

LEERSTOF

In 1939 werd in een Duitse grot een beeldje gevonden van een leeuwmens. Het was van ivoor en ongeveer 32.000 jaar oud.

Het is een van de oudste voorbeelden van kunst: iets moois of bijzonders dat door mensen is gemaakt.

De leeuwmens is een fantasiedier: het lichaam van een mens en de kop van een leeuw. Het moet de maker veel tijd en energie hebben gekost.

Bron 19 Het beeldje van de leeuwmens, ongeveer 32.000 jaar oud.

Het beeldje is uit een mammoetslagtand gesneden met stenen werktuigen. Onderzoekers schatten dat er honderden uren werk in zit. Dat is de pointe: iemand kon die tijd missen, en vond dit belangrijk genoeg. Image credit: Leeuwmens, ca. 32.000 jaar oud / Noordhoff, bron 19

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Wat tekenden ze op de wanden?

Grotschilderingen in Lascaux. Grote runderen en paarden, over elkaar heen getekend, diep in het donker van de grot.

Vraag waarom die tekeningen diep in donkere grotten zitten en niet bij de ingang. Dat maakt het waarschijnlijker dat ze een bijzondere betekenis hadden - je gaat er niet per ongeluk langs. Image credit: Lascaux / Noordhoff

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Verering van de natuur

LEERSTOF

De leeuwmens, de grottekeningen en versierde potten vertellen iets over de cultuur van de makers. Cultuur gaat over het denken en doen van een groep mensen. Ook taal, eetgewoonten en godsdienst horen daarbij.

Onderzoekers denken dat volken in de prehistorie een natuurgodsdienst hadden: een geloof waarbij natuurverschijnselen worden vereerd. In storm, bliksem en een maansverduistering zagen mensen bovennatuurlijke krachten. Ook bergen, bomen en dieren werden vereerd.

Waarschijnlijk probeerden ze contact te maken met die krachten, bijvoorbeeld met zang en dans.

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Rijen geschilderde vormen op een grotwand.

Waarom tekenden ze dieren?

LEERSTOF

Onderzoekers weten het niet zeker. Er zijn twee ideeen:

• De grotten met dierentekeningen waren misschien speciale plekken waar jonge mannen en vrouwen werden ingewijd als jager.

• Misschien hoopten de makers met de tekeningen een magische macht over de dieren te krijgen. Dat zou helpen bij de jacht.

Let op het woord misschien. Over de prehistorie zijn geen geschreven bronnen, dus onderzoekers moeten voorzichtig zijn.

Dit is een goed moment voor het verschil tussen weten en denken. Het boek schrijft consequent 'onderzoekers denken dat'. Vraag waarom ze dat zo opschrijven. Image credit: Noordhoff

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

OPDRACHT

Wat is een natuurgodsdienst?

A

Een geloof waarbij natuurverschijnselen vereerd worden

B

Een geloof in een god die de wereld heeft geschapen

C

Het bestuderen van de natuur

D

Het maken van kunst over dieren

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Zorgvuldig begraven

LEERSTOF

Tienduizenden jaren geleden begroeven mensen hun doden al. De meesten werden in een simpele kuil gelegd.

Maar sommige mensen werden heel zorgvuldig begraven. Ze kregen grafgiften mee: een ketting van vossentanden, hangers met kralen. In veel graven liggen wapens, zoals bijlen en vuurstenen pijlpunten.

Dat wijst erop dat mensen dachten dat de dode die spullen na zijn dood nog kon gebruiken.

Een prehistorisch graf met grafgiften rond het lichaam.

Image credit: Noordhoff

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Bron 25 Een hunebed in Drenthe, gebouwd tussen 3400 en 3200 v.C.

De hunebedden

LEERSTOF

Tussen ongeveer 3400 en 3200 v.C. maakten boeren in Nederland, Denemarken en Duitsland heel bijzondere graven. Van grote zwerfkeien bouwden ze langwerpige grafheuvels en bedekten die met zand. Dat zijn de hunebedden.

In Drenthe en Groningen zijn er 54 bewaard gebleven.

De naam is later verzonnen door mensen die dachten dat reuzen ze hadden gebouwd - 'hunen' is een oud woord voor reuzen. In werkelijkheid bouwden groepen mensen ze met touwen en wiggen.

We weten niet waarom deze graven werden gebouwd. Mogelijk dachten de boeren dat mensen na hun dood als geesten voortleefden, en wilden ze die geesten tevreden houden. Image credit: Hunebed, 3400-3200 v.C. / Noordhoff, bron 25

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

OPDRACHT

Waarom is de naam 'hunebed' eigenlijk fout?

Omdat er geen reuzen bestaan. De naam komt van mensen die later niet konden geloven dat gewone mensen die keien konden verplaatsen. Het is dus een naam die iets zegt over de mensen die hem bedachten, niet over de bouwers.

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Verschillen tussen mensen

LEERSTOF

Graven en grafgiften geven onderzoekers ook informatie over sociale verschillen: verschillen tussen mensen en groepen in de samenleving.

Graven van na 4500 v.C. laten zien dat er verschil in aanzien ontstond. Aanzien is de betekenis die iemand heeft voor een groep.

In Bulgarije is een graf gevonden met heel veel gouden voorwerpen: sieraden, munten en een strijdbijl. De man in dat graf moet veel aanzien hebben gehad, en waarschijnlijk ook macht: dan kun je anderen laten doen wat jij wilt.

Voor gewone mensen was zo'n graf niet weggelegd.

Gaat dit over aanzien of over macht?

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

OPDRACHT

Aanzien - wat je betekent voor de groep

Macht - anderen doen wat jij wilt

Iedereen luistert naar zijn verhalen

Hij krijgt een graf vol goud

Hij verdeelt het werk op het land

Hij bepaalt wie de strijdbijl krijgt

De twee lopen in elkaar over, en dat mag gezegd worden: wie veel aanzien heeft, krijgt vaak ook macht. Een leerling die dat opmerkt, heeft het begrepen.

Vul de vier begrippen in.

Iets moois of bijzonders dat door mensen is gemaakt, heet kunst. Het denken en doen van een groep mensen heet cultuur. De waardering die iemand heeft voor een groep heet aanzien. Als je anderen kunt laten doen wat jij wilt, heb je macht.

kunst

cultuur

aanzien

macht

sociaal

natuurgodsdienst

grafgift

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

OPDRACHT

1

In graven komt verschil in aanzien te zien

2

Het beeldje van de leeuwmens wordt gemaakt

3

De grotschilderingen van Lascaux worden getekend

4

De hunebedden worden gebouwd

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

OPDRACHT

Zet deze gebeurtenissen op volgorde, van oud naar nieuw.

Leeuwmens ongeveer 32.000 jaar geleden, Lascaux 15.000-10.000 v.C., verschil in aanzien na 4500 v.C., hunebedden 3400-3200 v.C.

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

AFSLUITING

Wat zou een archeoloog over 5000 jaar uit jouw kamer kunnen opgraven?

Een mooie afsluiter: wat blijft er over, en wat zegt dat over jou? Plastic en metaal blijven, papier en stof niet. Precies het probleem dat archeologen met de prehistorie hebben.

Hoofdstuk 1 Jagers en boeren

Begrippen bij 1.3

aanzien - waardering, de betekenis die iemand heeft voor een groep

cultuur - denken en doen van een groep mensen

kunst - iets moois of bijzonders dat door mensen is gemaakt

macht - als je anderen kunt laten doen wat jij wilt

natuurgodsdienst - geloof waarbij natuurverschijnselen vereerd worden

sociaal - gaat over mensen en groepen in de samenleving