Realisme en impressionisme + Fin de Siecle

• New lesson editor
• Kunst
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4

Realisme en Impressionisme

De sfeer van de industrie

Romantiek

Verlichting

SLEEPVRAAG!

Ratio

Gevoel

Wetenschap

Techologische ontwikkelingen

Natuur

Escapisme

18e eeuw

• Verlichting

• Kerk en adel niet meer als opdrachtgever (autonoom werk).

1750 Begin industriële revolutie
          Engeland

1784 Opening Teylers Museum            Haarlem

1789 Franse Revolutie 

19e eeuw

1825 Eerste spoorlijn

1851 Eerste

         wereldtentoonstelling

 

Franse Revolutie?

Deze revolutie maakte in 1789 een einde aan de absolute monarchie in Frankrijk. De voorrechten van de adel en kerk werden teruggedrongen onder het motto: liberté, égalité, fraternité (vrijheid, gelijkheid, broederschap). De standenmaatschappij verandert in een klassenmaatschappij. 

Blauwgroene tekst hoef je niet uit je hoofd te leren: dit is ter illustratie van het tijdsbeeld.

 Verlichting

Periode: hoogtepunt in 18e eeuw met wortelen in de 17e eeuw. 

"Onderzoek en weten gaat boven geloven"

Macht aan de burgers en kennis.

Weerstand kerk en adel.

Ontstaan Musea en Encyclopedie.

Industrialisatie en Industriële Revolutie

Industriële Revolutie is een revolutie omdat er zo veel nieuw(e) fabrieken en technologie ontstond, dat er een gigantische verandering plaatsvond in de maatschappij: een revolutie. 

Industrialisatie is het proces dat geleid heeft tot de revolutie. 

Franse Revolutie (1789)

"In de Franse Revolutie klinken de ideeën door van de verlichting. Het is een verdere stap in de richting van een moderne democratie. Een van de eerste daden van de revolutionairen is het opstellen van een grondwet en de Verklaring van de rechten van de mens."

Verklaring van de rechten van de mens

• Gelijkheid: Iedereen wordt vrij en gelijk in rechten geboren.

• Natuurlijke rechten: De belangrijkste natuurlijke rechten zijn gelijkheid, vrijheid, veiligheid, eigendom en het recht om zich te verzetten tegen onderdrukking.

• Vrijheid: Dit houdt in dat men alles mag doen zolang het anderen in hun rechten niet stoort.

• Geloofsvrijheid: Het recht om zelf te bepalen hoe men God dient, of niet wil dienen, zonder enige dwang.

• Volkssoevereiniteit: Het hoogste gezag ligt bij de natie.

Franse Revolutie (1789)

Vrijheid, gelijkheid en broederschap.

(De vrijheid leidt het volk - Delacroix, 1830)

Burgelijke onvrede leidt tot Franse Revolutie

We weten al dat de industrialisatie niet alleen maar positieve gevolgen heeft voor de bevolking en de arbeiders. De Franse Revolutie is een revolutie van het volk tegen de adel en de kerk. Het is het einde van geboren worden in standen en het begin van een klassenmaatschappij.

Romantiek

Ontstaan tegen einde 18e eeuw.

Tegenreactie op de Verlichting, het rationele en de groeiende industrie: 

- Werken vanuit gevoel en intuïtie.

- Individuele expressie (uitdrukken persoonlijke visie en gevoel).

- Vlucht uit het alledaagse.

- Vlucht door focus op natuurkrachten, sprookjes, mythen en 'exotische' culturen.

- Nostalgische blik op verleden.

In welk(e) element(en) is de nostalgische blik van kunstenaar te herkennen?

Ruïnes uit vervlogen tijden zijn geschilderd in een weids en indrukwekkend landschap. Dit staat lijnrecht tegenover de industrieële samenleving, die juist allerlei nieuwe gebouwen en technologieën omarmt. 

Het schilderij is van Frederic Church uit 1873.

Wat zorgde voor het ontstaan van de Romantiek?

Hoe kon de Romantiek ontstaan? #1

Franse Revolutie --> Niet het gewenste effect

Er was helaas nog niet een maatschappij zonder misstanden en grote klassenverschillen. 

Daarnaast waren er ruzies tussen de revolutionairen van de Franse revolutie en stort Napoleon het volk in een nieuwe oorlog. 

Revolutionairen gaven niet een heel goed voorbeeld. 

Dit zorgde voor teleurstelling vanuit de bevolking. 

Hoe kon de Romantiek ontstaan? #2

Industrialisering --> Fabrieken --> Slechte werkomstandigheden en lage lonen -- > armen steeds armen, rijken steeds rijker.

Omgeving steeds viezer: te veel mensen in de stad, vervuiling door fabrieken, etc. (Denk aan Peaky Blinders).

"Kunstenaars verbeelden een wereld waarin natuurkrachten, sprookjes, mythen en 'exotische' culturen de hoofdrol spelen - weg van de alledaagse werkelijkheid."

Realisme

Vluchten tegenover verslag leggen

Waar de Romantici vluchtten van de dagelijkse werkelijkheid, was er ook een groep kunstenaars dat juist het dagelijks leven in beeld wilde brengen: De Realisten!

Jean François Millet 

De Arenleesters (1857)

"Maak de werkelijkheid zichtbaar!"

In de Romantische kunst zijn fantasie en emoties belangrijker dan een natuurgetrouwe weergave. Rond 1830 ontstaat er echter een beweging die juist díe werkelijkheid zichtbaar wil maken: Het Realisme!

Jean François Millet (1814 - 1875)

Wat zie je op dit schilderij dat past bij het realisme?

Kenmerken Realisme:

Onderwerpen blijven anoniem

Het gaat om alledaagse, niet verheven taferelen

De schilderstijl is grof en onversierd

Impressionisme

Impressionisme

Geïnspireerd door: 

• Fotografie

• Japanse prentenkunst

Kern: 

• "Licht gevangen in verf".

• Onderwerp doet er minder toe.

• Objectief verslag van wat de ogen waarnemen.

Vluchten v.s. verslag leggen

Waar de romantici vluchten van de alledaagse waarheid, legden de impressionisten, net als de realisten, op hun manier verslag van de werkelijkheid. Het grote verschil met het realisme: in impressionistische schilderijen doet het onderwerp er niet/minder toe. Juist de lichtinval en hetgeen het oog registreerd is van belang.

Het Impressionisme vloeit duidelijk voort uit het realisme. 

• Impressie, schetsmatige werkwijze 
  

• Thema's uit het eigentijdse leven

• Licht en Kleur, werken in de openlucht   

• Tegendraadse beweging 

Wat valt je op aan de manier van schilderen van Monet? (vormgevingsaspecten)

LICHT

Natuurlijk licht 

Schaduwwerking 

Licht/donker contrast 

Lichteffecten 

KLEUR

Zuivere kleuren

Kleurenfamilie

Optische kleurmenging 

Warm/koud contrast 

Invloed van fotografie 

• Snapshot achtig 

• Intiem 

• Sfeervol 

De invloed van fotografie in het schilderij van Degas is vooral zichtbaar door

A

de dynamische compositie

B

het gekozen onderwerp

C

de abrupte afsnijding van het beeld

D

het atmosferisch perspectief

(Foto)realistisch

Schetsmatig

Penseelstreken zijn (haast) onzichtbaar

Penseelstreken zijn zichtbaar

Uitgedacht en geschilderd in het atelier

Geschilderd in het moment, op locatie

Alledaagse, normale leven als onderwerp

Belangrijke historische of religieuze gebeurtenissen zijn vaak onderwerp

De compositie is uitgedacht

De compositie ontstaat spontaan

KENMERKEN IMPRESSIONISME 

• Fotografie als hulpmiddel 

• En plein air schilderen 

• Lichtval en gebruik van zuiveren kleuren 

• Optische kleurmenging 

• Stemming van een bepaald moment  

• Dynamisch en expressief 

• Schetsmatig schilderen 

Fin du siècle

Einde van de 19e eeuw

fin du siècle / belle époque

Twee gevoelens overheersen aan het einde van de eeuw

• Melancholie: het einde van een tijdperk

• Feestelijk: een laatste uitbarsting van levenslust

Maatschappelijke ontwikkelingen

Komt mede door opkomst socialisme / vakbonden

Romantiek / begin 19e eeuw

-afkeer van rationalisme en minder mooie kanten van industriële revolutie

- Leidt tot escapisme

Realisme / tweede helft 19e eeuw

-oog voor gewone mensen (en hun harde bestaan)

-inzet van nieuwe technieken en materialen

Nieuwe bouwstijl: 

Art Nouveau / Jugendstil

Victor Horta, Trappenhuis in Hotel Tassel te Brussel, 1893-1894

Art Nouveau / Jugendstil

• Een reactie op de neo-stijlen

• Met hulp van nieuwe technieken zoals staal mogelijk 

• Vormgeving gebaseerd op natuurlijke, organische (slingerende) vormen)

• Al snel wordt het totaalkunst: het interieur ook in dezelfde stijl 

• Omdat het vaak om handwerk gaat is het kostbaar en alleen voor de rijken.

• Met Arts en Crafts in Engeland halverwege 19e eeuw die het ambacht terughaalde in tijd van industrialisering

Arts and Craftbeweging is ook een neostijl want hun ontwerpen zijn gebaseerd op de middeleeuwse Gotiek.

De Art Nouveau breekt qua vormgeving volledig met het verleden en laat zich vooral door de natuur inspireren. Maar het ambachtelijke maakproces nemen ze wel over.

Antoni Gaudi 1852-1926

• Belangrijkste architect van Barcelona

• Maakt zijn eigen variant op de Art Nouveau

• Kenmerkend is gebruik van mozaïek 

• Natuur is inspiratiebron / organische vormen

• La Sagrada Familia is nog steeds niet af

Ook in de vormgeving meubels

en affiches is de sierlijke lijn van Art Nouveau terug te vinden.

Meubels worden lichter en sierlijker

Bovendien is de Thonet stoel seriematig te maken, dus snel, in grote oplage en betaalbaar.

invloed Japanse kunst/prenten op Art Nouveau

• Onderwerpen uit de natuur

• Slingerende lijnen, vormen

• A-symmetrische compositie

Japanse prenten ook van invloed op impressionistische schilderkunst.

• ongewone standpunten

• ongewone afsnijdingen

• heldere kleuren

Hoe zit dit?

 

Utagawa Hiroshige, 

De pruimenboomgaard, 1857                                    Van Gogh, De zaaier, 1888                                                            Millet, De zaaier, 1850

vaudeville / revue

Richard Wagner: Der Ring des Nibelungen: 

De Ringcyclus (4 delig) gaat over de tragedie van het menselijk lot. 

De reeks is gebaseerd op de Germaanse mythologie en Noorse sagen (Typisch voor Romantiek: irrationele/ bovennatuurlijke)

Het verhaal van Wotan: de strijd van egoïsme en liefde. 

Daarnaast een aanklacht tegen de kapitalistische maatschappij van de 19e eeuw. 

Wagner maakt een Gesamtkunstwerk ( alle onderdelen vormen een eenheid) 

Koppelt leitmotiv (muzikaal etiket) aan een gebeurtenis, zaak of persoon. De manier waarop het leitmotiv klinkt vertelde iets over de emotionele toestand van die persoon of gebeurtenis.

Muzikale vernieuwing

opera en muziek van Wagner

Wagner / Gesamtkunstwerk

Wagner speelt voor architect, toneelmeester en decorateur. Hij treedt zelfs op als impresario, zangleraar en regisseur. Hij wilde niet alleen het publiek vermaken maar ook een religieus effect behalen. Alles moest daaraan worden aangepast.

De tempel van Bayreuth: Buiten de stad op een heuvel

Wagner wilde voor zijn ‘kunstwerk van de toekomst’ een speciaal theater.

1872 het Festspielhaus.

Het ontwerp grijpt terug op klassieke theaters maar nieuw zijn: 

• diepe orkestbak ( geluiddemping  en geen visuele afleiding)

• publiek zit recht voor het podium (geen loges en balkons)

• zaallicht gaat uit tijdens het spel / het publiek in het donker

• harde stoelen voor betere akoestiek (niet comfortabel)

Website

https://static.kunstelo.nl/ckv2/romantiek/romantiek/theater/festspielhaus.htm

Wagner / Oneindige melodie

Vernieuwend is ook zijn muziek

Wagners opera’s laten een voortdurende stroom van vocale en instrumentale muziek horen (= de unendliche melodie). 

Het zeer grote en kleurrijke orkest wordt bijna een ‘karakter’ in het drama omdat het leidmotieven (= terugkerende themamuziek bij bepaalde personen of stemmingen) presenteert, stemmingen verklankt en zangstemmen (aria’s) begeleidt.

Hij laat tonica achterwege, de basistoon waar een melodie steeds naar terugkeert, waardoor de muziek onvoorspelbaar wordt een geen afronding heeft. Hij laat zo verschillende melodieën juist in elkaar overlopen

Impressionistische muziek

Sfeer wordt verkozen boven emotie (net als bij de impressionistische schilders) en de bezetting (orkest) wordt juist kleiner.

Inspiratie komt o.a. van de jazzcultuur in de VS en Oosterse muziek.

• Claude Debussy

• Maurice Ravel

Pentatoniek

Het woord pentatoniek is afgeleid van het Griekse woord ‘Pente’. Dit Griekse woord staat voor het cijfer vijf. Dit omdat in de pentatoniek gebruikt wordt gemaakt van een toonreeks van vijf tonen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de majeur toonladder, die gebruikt maakt van zeven tonen. De pentatonische toonladder is in feite geen toonladder, maar kan worden afgeleid uit de meest gebruikte toonladders, de majeur en mineur toonladders. Wanneer je alleen de zwarte toetsen van een piano speelt heb je de majeur pentatonische toonladder te pakken. Klinkt dit geluid je een beetje Chinees in de oren? Dit is niet verrassend want in de Chinese muziek wordt erg veel gebruik gemaakt van de pentatonische toonladder! 

Symbolisme: spiritualiteit en verbeeldingskracht. Literaire inspiratiebronnen. Vormgeving beïnvloed door Art Nouveau.

Femme Fatale (zoals hier Salomé) is populair.

  

Post impressionisme: nieuwe, persoonlijke blik op de werkelijkheid, volgend op impressionisme. Pointillisme, Cézanne, Gauguin en Van Gogh. 

Minder vluchtig dan impressionisme

Beeldende Kunst; Symbolisme of Postimpressionisme

Richard Strauss / Salomé

(Johan Strauss is van de wals)

De femme fatale komt ook terug in de opera aan het einde van de eeuw.

De muziek van Strauss is beïnvloed door Wagner, en een instrument om gevoelens uit te drukken met:

• 
  

• Polyfonie (meerdere melodieën tegelijkertijd)

• Leitmotief 

De schilders van het symbolisme wijzen het realisme en het naturalisme af. 

Verbeeldingskracht, spiritualiteit, mystiek en intuïtie kwamen centraal te staan. 

Er was sprake van een sterke hang naar het verleden en een gerichtheid op het onderbewuste, het esoterische en het onverklaarbare. 

Symbolisten wilden niet afstandelijk observeren, ze zochten vooral naar het bijzondere, het fantastische.

Arnold Böcklin, Die Toteninsel, 1883

beeldhouwkunst

Maar een paar beeldhouwers werken in stijl van Symbolisme

 en Jugendstil/ Art Nouveau.                                                                     

A. Mucha, Nature, 1899

Kenmerken zijn:

• sierlijke en decoratieve beelden

• veelal vrouwfiguren

• combinatie van verschillende materialen

• gebruik van kleur

Onderzoek naar structuur en ordening

Welke kenmerken van het modernisme zie je terug bij Gauguin en anderen?

Ondergang Franse en opkomst Russische ballet

Het Franse ballet veranderde in 19e eeuw van een social event voor de adel naar een openbare theatervoorstelling voor welgestelde burgers. Vanwege dit 'showelement' werden balletten meer verhalend en de choreografieën spectaculairder.

Helaas draait het ballet in Frankrijk steeds meer om het kijken naar mooie, schaars geklede meisjes. En door de nadruk op spektakel gaat het ballet meer op circus lijken.

In Rusland aan het hof krijgt de Franse balletmeester Petipa de kans om de ballettraditie voort te zetten. Mimedelen voor het verhaal worden afgewisseld met divertissementen (groepsdansen)

Dankzij die ballettraditie in Rusland overleefd het ballet. Eind 19e eeuw worden daar romantische balletten geschreven die nu klassiekers zijn.

HET FRANS-RUSSISCH SPROOKJESBALLET

• Petipa was de grondlegger van de klassieke (Frans-Russische) balletstijl. Hij ontwierp onder andere Het zwanenmeer en De schone slaapster (samen met de componist Tsjaikofsky). 

• Dankzij de mimedelen kan hij ook meer expressie aan de dansvoorstellingen toevoegen. De muziek versterkt die expressie. Die is niet enkel meer begeleiding maar ook voor de sfeer.

• Petipa gebruikte de danstechniek gebaseerd op hoge zweefsprongen, lifts, pirouettes en het dansen op spitzen. Dat vereiste ook een nieuw soort balletkleding: tutu's en maillots.

• De verhalen waren typisch romantisch met veel sprookjeselementen (elfen, feeën en betoveringen). De personages kwamen uit de gewone, onbedorven plattelandsbevolking. Bekende voorbeelden: Les sylfides en Giselle. Een gedeelte uit een ballet met bovennatuurlijke wezens (elfen) in doorschijnend witte kleding heet acte blanc, of ballet blanc.

• Een ballet is opgebouwd uit verhalende scènes (een sierlijke vorm van pantomime), divertissementen (showdansen met het hele gezelschap), en solodansen als de pas-de-deux. Binnen een balletgezelschap heerst overigens een strakke hiërarchie.

Huiswerk

Goed lezen blz. 61 en blz. 75

Volgende week boek meenemen!

Les 9 oktober

• Lees alle grijze pagina's (samenvattingen); begrijp je alles wat er staat? Pag. 11, 23, 43, 61, 75

• Lees de samenvatting (stencil), begrijp je alles?

• Maak de opdracht 'Computer says Yes' (inleveren in Teams)

• Maak jouw deel van de begrippenlijst af (inleveren in Teams)

• Oefen met het Kunstanalyseschema; zoek uit alle disciplines (beeldend, film, muziek, dans en drama) een kunstwerk uit - wat kun je hierover vertellen a.d.h.v. het Kunstanalyseschema