NW: thema 1 'Dagelijkse portie chemie'

• New lesson editor
• Natuurwetenschappen
• Kleuteronderwijs
• Lager onderwijs
• Secundair onderwijs
• Technisch secundair onderwijs
• SO Leerjaar 5

NW: thema 1
'Dagelijkse portie chemie'

Noteer in puntjes alle info van je product.

1. Labels lezen

• Was en reinigingsmiddelen
  en verzorgingsproducten
  
  
  Welke gegevens vind je?

1. Labels lezen

• Verkoopbenaming (en merk) (1)
  
  
  Bv. vlekverwijderaar (Vanish)
  
  

1. Labels lezen

• Bewaarvoorschriften en gebruiksvoorwaarden (2)
  
  Vorstvrij bewaren.
  
  
  Was nooit textiel met het symbool
  Niet rechtstreeks op linnen textiel gieten. Niet gebruiken voor wol en zijde.
  
  

1. Labels lezen

• Gevaarsymbolen (3)

Bijtend
Bv. wasmiddelen

1. Labels lezen

• Alle mogelijke gevaarsymbolen (3)

Giftig Brandbevorderend
Bv. Krachtige insecticiden Oxiderend

Bv. zware reinigingsmiddelen

Irriterend, schadelijk Ontvlambaar
Bv. Chloorbleekmiddel Bv. deodorant

1. Labels lezen

• Alle mogelijke gevaarsymbolen (3)

Explosief, ontplofbaar Milieugevaarlijk
Bv. Vuurwerk Bv. onkruidverdelgers

Gassen onder druk Lange termijn gezondheids-
Bv. Haarlak gevaarlijk

Bv. verfverdunners

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)

Bv. 5-15% anionogene oppervlakteactieve stoffen, 5% niet-ionogene oppervlakteactieve stoffen, zeep, fosfonaten. Ook: enzymes, bewaarmiddel (Methylchloroisothiazolinone, methylisothiazolinone), parfum.

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)
  -> meestal is de stofcategorie vermeld
  
  1) geurstoffen (parfums) of aroma's
  
  2) Niet-ionogene oppervlakteactieve stoffen
  
  3) Bleekmiddelen
  
  4) Enzymen
  
  

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)
  -> meestal is de stofcategorie vermeld
  
  1) Geurstoffen (parfums) of aroma's
  
  Zorgen voor lekkere geur, bv. citronellol
  
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)
  -> meestal is de stofcategorie vermeld
  
  2) Niet-ionogene oppervlakteactieve stoffen
  
  Weken vuil los zodat ze weggespoeld kunnen worden
  Bv. fosfonaten, polycarboxylaten, natriumlaurylsulfaat
  
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)
  -> meestal is de stofcategorie vermeld
  
  3) Bleekmiddelen
  
  Verwijderen gekleurde vlekken
  Bv. zuurstofbleekmiddel (waterperoxide)
  
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (4)
  -> meestal is de stofcategorie vermeld
  
  4) Enzymen (eiwitten)
  
  Breken specifieke vlekken af
  - Bv. proteasen -> bloed
  - Bv. amylasen -> sauzen, chocolade
  - Bv. lipasen -> vetvlekken
  
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Gegevens van de producent (5)
  
  
  Bv. Gefabriceerd in de E.U. door Savonnerie Vandeputte, Boulevard industriel 120, 7700 Mouscron, Belgium
  Tel: [phone], www.soapdetergent.info

1. Labels lezen

• Nettohoeveelheid (6)
  -> kg / g bij vaste producten
  -> l / cl / ml bij vloeistoffen en gassen
  
  
  
  Bv. 1, 485 L (wasmiddel)

1. Labels lezen

• Lotnummer (7)
  
  Bv. FE231040008023 (wasmiddel)
  
  ! dit is niet de streepjescode !
  
  
  

Welke betekenis heeft onderstaand symbool?

A

Ontvlambaar

B

Irriterend

C

Oxiderend

D

Lange termijn gezondheidsgevaarlijk

1. Labels lezen

• Voedingsmiddelen

1. Labels lezen

• Verkoopbenaming (en merk) (1)
  
  
  Bv. mayonaise (Devos Lemmens)
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Ingrediëntenlijst (2)
  
  
  Bv. Koolzaadolie 78%, EIGEEL 7,5%, azijn, water, MOSTERD (azijn, MOSTERDZAAD, water, zout, specerijen), suiker, zout, antioxidant E385, aroma.
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Minimale houdbaarheidsdatum (3)
  -> hoelang het voedingsmiddel specifieke eigenschappen behoudt
  
  Bv. Ten minste houdbaar tot 9/09/2026
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Bewaarvoorschriften* en gebruiksvoorwaarden** (4)
  
  
  Bv.* Na opening enkele dagen houdbaar in de koeling (max. 7°C).
  Bv.** Goed schudden voor gebruik.
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Voedingswaarde of nutritionele waarde (5)
  -> hoeveel energie en voedingsstoffen het bevat per 100 g (vast) of 100 ml (vloeibaar)
  
  Bv.
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• Voedingswaarde of nutritionele waarde (5)
  
  7 essentiële voedingsstoffen/nutriënten
  - Koolhydraten (= zetmeel + suikers)
  - vetten (= lipiden)
  - proteïnen (= eiwitten)
  - voedingsvezels
  
  - vitamines, mineralen, water
  
  
  
  
  

1. Labels lezen

• RI of referentie-inname (6)
  -> hoeveel energie volwassene / dag nodig heeft

• Energie : 2000 kcal

• Vetten: 70 g

• Verzadigde vetzuren: 20 g

• Koolhydraten: 260 g

• Suikers: 90 g

• Eiwitten: 50 g

• Zout: 6 g

1. Labels lezen

• Nettohoeveelheid (7)
  -> Massa product zonder verpakking in kg, gram (vast)
  of l, cl, ml (vloeistof, gas)

1. Labels lezen

• Gegevens van de producent (8)
  
  Bv. Venecolaan 17, 9880 Aalter, Belgium

1. Labels lezen

• Labels met kleurcodes
  
  Nutriscore (A -> E)
  -> : De score kijkt per 100 g of ml naar goede stoffen (vezels, eiwitten, fruit, groenten) en mindere stoffen (calorieën, suikers, zout, verzadigd vet).
  
  
  
  

1. Labels lezen

Nutriscore

• A is niet automatisch ‘gezond’ ! !
  
  maar heeft wel een betere samenstelling dan een vergelijkbaar product met een D of E.

Pas nu alle onderdelen toe op jullie gekregen product.

1. Natural nut-mix (trader joe's)
   

2. 25% cashewnoten, 25% hazelnoten, 25% geblancheerde amandelen, 25% walnoten
   

3. Ten minste houdbaar tot: 17/05/2027
   

4. Koel en droog bewaren.

5. Per 100 g:
   - 652 kcal
   - 58,2 g vet waarvan 6,0 g verzadigde vetzuren
   - 8,7 g koolhydraten waarvan 4,4 g suikers
   - 6,1 g vezels
   - 20,2 g eiwitten
   

6. RI: afwezig op verpakking
   -> zie slides hierboven
   

7. Nettohoeveelheid: 500 g
   

8. nutwork Handelsgesellschaft mbH, Burchardstrase 8, 20095 Hamburg, Duitsland

2. Voeding dankzij chemie

7 essentiële voedingsstoffen (nutriënten)

• koolhydraten

• vetten

• proteïnen

• voedingsvezels
  

• vitamines

• mineralen

• water
  

2. Voeding dankzij chemie

2.1 Koolhydraten

Functies

1) Energiebron: belangrijke bron van directe energie

2) Bouwstenen: cellulose zorgt voor stevigheid van celwand van planten

In: fruit, fruitsap, pompoen, brood, rijst, pasta, aardappelen, melk, yoghurt

2. Voeding dankzij chemie

2.1 Koolhydraten

Chemische structuur: C_nH_2mO_m

_{-koolhydraatmoleculen opgebouwd uit sachariden
1) monosachariden} C₆H₁₂O_{6 2) disachariden} C₁₂H₂₂O_{11 3) polysachariden (>10)}

-glucose -glucose + glucose = maltose -zetmeel
-fructose -glucose + fructose = sacharose -cellulose
-galactose -glucose + galactose = lactose -glycogeen

2. Voeding dankzij chemie

2.1 Koolhydraten

• Verteerbare KH worden omgezet in monosachariden
  -> fructose en galactose in lever omgezet naar glucose
  -> deel glucose wordt gebruikt voor spieren
  -> deel glucose wordt opgeslagen in spieren en lever als glycogeen (later)
  
  

2. Voeding dankzij chemie

2.1 Koolhydraten

• Tijdens vertering dunne darm:
  -verteerbare KH afgebroken tot monosachariden = energiebron
  
  -niet-verteerbare KH in dikke darm -> gunstig effect gezondheid
  -> bacteriën zetten voedingsvezels om naar nuttige stoffen (energiebron darmcellen voor goede werking darm)
  -> voedingsvezels onttrekken vocht uit darmcellen -> stoelgang soepel
  
  

Wat is de functie van koolhydraten?

A

Isolatie

B

Transport

C

Energiebron

D

Bouwstenen

Koolhydraatmolecules bestaan uit sachariden.
Welke van onderstaande is GEEN monosacharide?

A

fructose

B

glucose

C

galactose

D

maltose

Koolhydraten bevatten ook voedingsvezels, die zorgen voor een goede werking van de darm.

A

Waar

B

Niet waar

2. Voeding dankzij chemie

2.2 Vetten / lipiden

Functies

1) Energiebron: belangrijke energiebron voor lichaam

2) Bouwstenen: fosfolipiden zijn bouwstenen van het menselijk celmembraan

In: melk, boter, kaas, platte kaas, pudding, vis, vlees, noten, olijven

3) Isolatie: onderhuids vet beschermt tegen koude

2. Voeding dankzij chemie

2.2 Vetten / lipiden

Chemische structuur:

glycerol + vetzuren -> vetmolecule (via condensatie)

• Verzadigde vetten: enkelvoudige binding tussen koolstofatomen
  vooral dierlijke producten bv. kaas; vlees; boter... + uitzondering plantaardig: kokos
  

• Onverzadigde vetten: min. 1 dubbele binding tussen koolstofatomen
  vooral plantaardige producten bv. olijfolie, zonnebloempitten, noten + vis
  

2. Voeding dankzij chemie

2.2 Vetten / lipiden

• Niet-essentiële vetzuren: kan lichaam zelf maken, geproduceerd uit andere vetzuren
  Bv. boterzuur

• 2 essentiële vetzuren: kan het lichaam niet zelf maken -> uit voeding
  Bv. linolzuur (omega 6) -> noten, plantaardige olie
  en alfa-linolzuur (omega 3) -> vette vis, noten, schaaldieren
  
  -> belangrijk voor goed functioneren v/d weefsels in het lichaam
  -> tekort kan problemen geven met nieren of lever of droge huid
  
  

Wat is de functie van vetten?

A

Energiebron + bouwstenen

B

Energiebron + bouwstenen + isolatie

C

Energiebron + bouwstenen + transport

D

Energiebron

Olijfolie is een voorbeeld van ... en heeft dus ...

A

minstens één dubbele binding tussen de koolstofatomen

B

onverzadigde vetzuren

C

verzadigde vetzuren

D

enkelvoudige bindingen tussen koolstofatomen

Welke van onderstaande vetzuren zijn essentieel?

A

linolzuur (omega 6)

B

boterzuur

C

alfa-linolzuur (omega 3)

2. Voeding dankzij chemie

2.3 Eiwitten / proteïnen

Functies

1) Energiebron: indien tekort aan koolhydraten en vetten in lichaam -> lichaam verbrandt eiwitten

2) Bouwstenen: cellen en weefsels bestaan uit proteïnen

In: melk, yoghurt, kaas, plattekaas, pudding, vis, vlees, eieren, granen, peulvruchten (bonen; linzen; erwten)

3) Verdediging: immunoglobulinen vallen lichaamsvreemde stoffen aan

4) Transport: hemoglobine vervoert zuurstofgas naar alle cellen

5) Metabolisme: insuline regelt
suikerspiegel

2. Voeding dankzij chemie

2.3 Eiwitten / proteïnen

Chemische structuur: eiwitmoleculen zijn opgebouwd uit aminozuren

2 AZ met elkaar verbonden = dipeptide
3 AZ met elkaar verbonden = tripeptide
> 10 AZ met elkaar verbonden = polypeptide

> 100 AZ met elkaar verbonden = eiwit / proteïne


20 verschillende aminozuren
- 11 niet-essentiële: kan het lichaam zelf aanmaken
- 9 essentiële: kan het lichaam niet zelf aanmaken -> via voeding
Bv. leucine -> vlees en gevogelte, vis, pindanoten...
lysine -> vlees en gevogelte, vis, avocado, kaas, eieren...

aminozuur

Vanaf hoeveel gekoppelde aminozuren spreken we over een eiwit?

A

vanaf 3

B

vanaf 10

C

vanaf 5

D

vanaf 100

Niet-essentiële aminozuren kan het lichaam zelf aanmaken.

A

Waar

B

Niet waar

2. Voeding dankzij chemie

2.4 Voedingsadditieven

= stoffen die worden toegevoegd om het voedingsmiddel te verbeteren

- zelf niet als voedsel gebruikt
- geen voedingswaarde
- toegelaten als wetenschappelijk aangetoond is dat er geen gezondheidsrisico's zijn

2. Voeding dankzij chemie

2.4 Voedingsadditieven

VOEDINGSADDITIEF -> gebruikt om...
kleurstoffen -> voedingsmiddel kleur geven / bestaande kleur versterken
bewaarmiddelen -> houdbaarheid verlengen
voedingszuren -> zuurtegraad verhogen + werking bewaarmiddelen versterken
antioxidanten -> kleurverandering + bederf tegengaan
zuurteregelaar -> zuurtegraad regelen
smaakversterkers -> natuurlijke smaak versterken

! Mensen met voedselallergieën extra voorzichtig met additieven:
maagproblemen / huiduitslag

Antioxidanten worden toegevoegd om ...

A

de zuurtegraad te verhogen

B

voedingsbederf tegen te gaan

C

de natuurlijke smaak te versterken

D

de houdbaarheid te verlengen

3. Wassen dankzij chemie

3.1 Zeep

• Niet-ionogene oppervlakteactieve stof -> vuil van kledingvezels of huid losweken
  

• Zeep is een emulgator: stof die twee stoffen doet mengen die normaal NIET mengen
  --> emulsie (= mengsel 2 vloeibare stoffen die normaal niet mengen) wordt gevormd

3. Wassen dankzij chemie

3.1 Zeep

• Molecule die uit 2 delen bestaat: hydrofoob (waterafstotend) en hydrofiel (wateraantrekkend)
  

3. Wassen dankzij chemie

3.1 Zeep

• Bij normaal gebruik veilig
  

• Te veel / te vaak zeep op huid -> aantasting beschermingslaagje
  
  
  
  
  

De ... staart van de zeepmolecule dringt in de vetvlek.

A

Hydrofiele (wateraantrekkend)

B

Hydrofobe (waterafstotend)

De hydrofiele kop is ... en blijft dus door water omgeven.

A

polair

B

apolair

Hoe noemen we een stof die twee stoffen doet mengen die normaal niet mengen?

3. Wassen dankzij chemie

3.2 Aceton (C₃H₆O)

• Vlekken van vetten, verf, lijm, nagellak, inkt, lippenstift
  ... verwijderen
  

• Meestal kan dit soort vlek niet opgelost worden met water
  

• ! laat soms doffe vlekken achter
  

• ! kan de huid, ogen, neus en luchtwegen irriteren
  -> te veel inademing = duizeligheid en hoofdpijn
  
  

3. Wassen dankzij chemie

3.3 Ethanol (C₂H₅OH)

• Haalt bijna alle vlekken weg
  

• Ontsmettingsmiddel / verdunnen zonnecrème / brandstof auto of bio-ethanolhaard / handgel
  

• Kan het vettige beschermingslaagje op je huid aantasten

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren
Ascorbinezuur of vitamine C (C₆H₈O₆)

• Wateroplosbare vitamine

• Essentiële voedingsstof -> via voeding
  
  Functies

• Werkt als antioxidant

• Zorgt voor aanmaak collageen, vorming botten en tanden

• Stimuleert aanmaak witte bloedcellen + opname ijzer

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren
Melkzuur (C₃H₆O₃)

• Organisch zuur dat van nature voorkomt in het lichaam, voeding en
  verschillende industriële producten

• Goed oplosbaar in water
  

• Zware fysieke inspanning: glucose in spieren omgezet naar melkzuur
  Melkzuur -> lactaat + waterstofionen ("verzuring")
  

• Bacteriën zetten melksuiker om in melkzuur (zure melk) -> melkzuur doet eiwitten samenklonteren
  -> gecontroleerd = yoghurt

• 
  ->
  
  

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren
Citroenzuur (C₆H₈O₇)

• Organische verbinding, goed oplosbaar in water

• In elke lichaamscel te vinden
  
  Functies

• Regelen zuurtegraad

• Werkt als antioxidant

• Stofwisseling -> maakt energie uit voedingsstoffen en uit reservestoffen in lichaam

• Regeling verwerking afvalstoffen in lichaam

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren
Koolzuur (=diwaterstofcarbonaat) (H₂CO₃)

• Anorganische verbinding, lost slecht op in water

• CO2 (koolstofdioxide) in verbinding met H2O (water)
  
  

• Gebruikt als conserveringsmiddel

• Zuurtegraad bloed constant houden

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren
Waterstofchloride (=zoutzuur) (HCl)

• Anorganische verbinding, lost goed op in water
  

• Zuur in je maag

• Remt de groei van bacteriën (voedsel)

• Activeert enzymen die voedingsstoffen afbreken in kleinere bouwstenen
  

• Industrie: zuivering van staal

• Productie reinigingsmiddelen -> bv. verwijderen kalkaanslag

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.1 Bekende zuren

Organische verbinding
-> lost goed op in water

• Ascorbinezuur

• Melkzuur

• Citroenzuur

Anorganische verbinding

• koolzuur ( - in water)

• zoutzuur (+ in water)

Welk van onderstaande zuren vinden we terug in onze spieren na zware fysieke inspanning?

A

citroenzuur

B

ascorbinezuur

C

koolzuur

D

melkzuur

Welk van onderstaande zuren vinden we terug in maag?

A

citroenzuur

B

zoutzuur

C

koolzuur

D

melkzuur

Welk van onderstaande zuren vinden we terug in al onze lichaamscellen?

A

citroenzuur

B

zoutzuur

C

koolzuur

D

ascorbinezuur

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.2 Zuurtegraad

Zuur <-> basisch (zeepachtige smaak)

1) Kwalitatieve methode
Sommige kleurstoffen (indicatoren) veranderen oiv zuren/basen van kleur

1.1 natuurlijke indicatoren: bv. rauwe rodekool -> wordt rood (zuur) of blauw (basisch)

4. Zuren in je dagelijkse portie

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.2 Zuurtegraad

Zuur <-> basisch (zeepachtige smaak)

1) Kwalitatieve methode
Sommige kleurstoffen (indicatoren) veranderen oiv zuren/basen van kleur

1.2 synthetische indicatoren: bv. methylrood -> wordt rood (zuur); oranje (neutraal); geel (basisch)

4. Zuren in je dagelijkse portie

4.2 Zuurtegraad

2) Kwantitatieve methode
-> pH-schaal: 0-14
-> universele indicator
(combinatie verschillende indicatoren)

0 - 6 = zuur (rood, oranje, geel)
7 = neutraal (lichtgroen)
8 - 14 = basisch (donkergroen, blauw, paars)

Plaats volgende producten in de juiste categorie.

Zuur

Basisch

sinaasappelsap (pH = 3)

koffie (pH = 4)

eiwit (pH = 8)

tandpasta (pH = 9)