Democratie & de scheiding der machten

• New lesson editor
• Filosofie
• Secundair onderwijs

Democratische rechtsstaat en de werking van de rechterlijke macht

Leerdoel van deze les

Je reflecteert aan de hand van aangereikte bronnen over de werking van de rechterlijke macht en justitie.

Vakfiche

Democratische rechtstaat

Je legt het begrip democratische rechtstaat uit.

Je legt het verband uit tussen de democratische rechtstaat en de waarden van de westerse maatschappij.

Je herkent en benoemt de belangrijkste principes van een democratische rechtstaat.

De principes zijn:

• meerderheidsprincipe

• een constitutie of grondwet

• scheiding der machten

• onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak

• fundamentele rechten en vrijheden

Je legt het begrip scheiding der machten uit als belangrijk principe in een democratische rechtstaat.

Je benoemt de politieke instituties en de functie die bij deze drie machten horen.

De drie machten en hun bijhorende instituties zijn:

• wetgevende macht: parlementen

• uitvoerende macht: regeringen

• rechterlijke macht: hoven en rechtbanken

Je analyseert:

• het belang van de scheiding der machten voor een democratische samenleving

• de controle en het evenwicht tussen de 3 machten

• de onafhankelijkheid en de onpartijdigheid van de rechterlijke macht

• schendingen van de scheiding der machten

Wat is een democratische rechtsstaat?

Een staatsvorm waarin burgers inspraak hebben via verkiezingen. De overheid moet zich aan de wet houden en rechten van burgers zijn beschermd.

• Democratie = 'Regering door het volk', burgers hebben invloed op politieke besluitvorming

• Rechtsstaat = de overheid wordt gebonden en beperkt door democratisch vastgestelde wetten

Wat is een democratische rechtsstaat?

A

Rechten van burgers zijn beschermd

B

Staatsvorm met verkiezingen

C

Overheid staat boven de wet

D

Overheid moet zich aan de wet houden

Wat is een belangrijk kenmerk van de rechtsstaat?

A

Machtsmisbruik wordt gecontroleerd

B

De overheid heeft onbeperkte macht

C

Niemand staat boven de wet

Wat is een voorbeeld van burgerlijke rechten?

A

Verplichte belasting

B

Vrijheid van meningsuiting

C

Vrijheid van godsdienst

Leg uit: Een democratische rechsstaat

Kernwaarden van de westerse maatschappij

• Vrijheid,

• gelijkheid,

• mensenrechten,

• verdraagzaamheid

• participatie

= basis samenleving

Burgers worden beschermd tegen willekeur en machtsmisbruik

Wat is een belangrijke waarde van de democratische rechtsstaat?

A

Respect voor mensenrechten

B

Willekeur

C

Gelijkheid

D

Vrijheid

Hoe kunnen burgers participeren in de politiek?

A

Alleen stemmen is voldoende

B

Stemmen en zich kandidaat stellen

Belangrijkste principes

• meerderheidsprincipe

• Constitutie

• Scheiding der machten

• onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak

  • fundamentele rechten en vrijheden

Meerderheidsprincipe

Beslissingen in een democratie worden genomen door meerderheid, maar de rechten van minderheden blijven beschermd.

• directe verkiezingen vs. indirecte verkiezingen

• Interessant: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2019/05/29/explainer-zetelverdeling/

Voorbeeld meerderheidsprincipe

Zelfs als een meerderheid een religie wil verbieden, mag dat niet door het fundamentele recht op godsdienstvrijheid.

De grondwet als basis

De grondwet bevat de belangrijkste regels van de staat en beschermt de basisrechten van burgers. Alle andere wetten moeten hiermee overeenstemmen.

Geef een ander woord voor grondwet.

Belangrijkste onderdelen van de grondwet

• Verdeling van macht,

• rechten van burgers,

• manier waarop wetten ontstaan

• bevoegdheden van de overheid.

Veranderen?

• Minstens 2/3 aanwezig

• Minstens 2/3 stemmen voor

Welke twee principes hebben we al gezien tot nu toe?

Principe: scheiding der machten

De spreiding van staatsmacht over verschillende instellingen voorkomt machtsmisbruik en bevordert democratische controle.

De drie machten

Regeringen voeren wetten uit en nemen beleidsbeslissingen.

Uitvoerende macht

Parlementen maken en wijzigen wetten en controleren de regering.

Wetgevende macht

Rechterlijke macht

Hoven en rechtbanken spreken recht, lossen geschillen op en beschermen burgers tegen onrecht.

Waarom is de scheiding der machten belangrijk?

• Beschermt burgers tegen machtsmisbruik

• garandeert rechten en vrijheden

• Democratische controle

Checks and balances in actie

= "controle en evenwicht" tussen de drie machten in een democratische rechtsstaat.

Ministers leggen verantwoording af en parlement kan regering wegsturen.

Rechters controleren wetten

Parlement controleert regering

Rechters verzekeren dat beslissingen voldoen aan de wet.

Wat is de functie van de wetgevende macht?

A

wetten uitvoeren

B

de regering controleren

C

wetten wijzigen

D

wetten maken

Wie ontwikkelde het idee van de scheiding der machten?

A

Montesquieu

B

John Locke

Wat doet de uitvoerende macht?

A

wetten uitvoeren

B

het land besturen

C

wetten maken

Wat is een voorbeeld van de rechterlijke macht?

A

federale regering

B

hoven en rechtbanken

Wat waarborgt de scheiding der machten?

A

bescherming van rechten

B

centrale besluitvorming

C

bescherming tegen machtsmisbruik

Noem de drie principes die we tot nu toe gezien hebben.

Onafhankelijkheid van de rechter

Rechters mogen niet onder druk staan van politiek, bedrijven of burgers. Ze volgen de wet en juridische argumenten.

Onpartijdigheid van de rechter

Rechters behandelen alle partijen gelijk, hebben geen persoonlijk belang en oordelen objectief.

Geef de 4 principes

Fundamentele rechten en vrijheden

• basisrechten die iedere burger bezit

• beschermd door grondwet en internationale verdragen

• essentieel onderdeel democratische rechtsstaat

  • bescherming tegen willekeur en machtsmisbruik door overheid

Fundamentele rechten en vrijheden

• Vrijheid van meningsuiting

• Vrijheid van godsdienst

• Vrijheid van vereniging

• Recht op privacy

• Gelijkheidsbeginsel

• Recht op een eerlijk proces

• ...

Kan niet zomaar afgeschaft worden!

Geef de 5 principes van een democratische rechtsstaat

Werking van justitie

Justitie waarborgt naleving van de wetten, bestraft misdrijven en beschermt rechten van burgers.

Taken van justitie

• Bestraffen van misdrijven.

• Oplossen van conflicten tussen burgers.

• Beschermen van rechten en vrijheden.

• Toezien op de naleving van wetten.

Verloop van een rechtszaak

1. Een conflict of misdrijf ontstaat.

2. De zaak wordt onderzocht.

3. De rechtbank behandelt de zaak.

4. De rechter beoordeelt de feiten en past de wet toe.

5. Er volgt een uitspraak of vonnis.

-> eerlijke beslissingen

Wat is een taak van justitie?

A

Organiseren van sportevenementen.

B

Uitvoeren van politieke campagnes.

C

Oplossen van conflicten tussen burgers.

D

Verhogen van belastingen.

Wat volgt na de rechterlijke beoordeling?

A

De rechter neemt vrijaf.

B

De verdachte wordt beloond.

C

Er volgt een uitspraak of vonnis.

D

De zaak wordt opnieuw onderzocht.

Wat probeert justitie te waarborgen?

A

Belangen van grote bedrijven.

B

Sportieve prestaties.

C

Rechten en vrijheden van burgers.

D

Politieke macht.

Schendingen van de scheiding der machten

Bijvoorbeeld: regering zet rechters onder druk of het parlement stuurt bij een lopende rechtszaak.

Gevolgen van schendingen

Toename van machtsmisbruik, verminderde bescherming van rechten en afname van vertrouwen in de overheid.

Wat gebeurt er bij machtsmisbruik?

A

Rechten en vrijheden worden minder beschermd

B

De macht wordt eerlijk verdeeld

C

De democratie wordt versterkt

D

Burgers krijgen meer vertrouwen

Wat is een voorbeeld van schending?

A

Rechters die politieke beslissingen nemen

B

Parlement dat wetten goedkeurt

C

Staatshoofd dat verkiezingen organiseert

D

Regering die belastingen int

Wat vermindert bij schending van de machten?

A

De invloed van media

B

De kwaliteit van onderwijs

C

De samenwerking tussen machten

D

Vertrouwen van burgers in de overheid

Wat is een gevolg van machtsmisbruik?

A

Parlement wordt sterker

B

Mensenrechten worden beter beschermd

C

Democratie kan verzwakken

D

Rechters krijgen meer onafhankelijkheid

Samenvatting: de democratische rechtsstaat

De macht wordt verdeeld over parlement (wetten), regering (uitvoering) en rechters (rechtspraak). Zo worden rechten beschermd en machtsmisbruik voorkomen.

Vragen over de rechtsstaat?