3
Rekenen aan reacties
Paragraaf 3.4
Productieprocessen
Van ijzererts naar een stalen fietsframe: hoe maak je in een fabriek in één keer ton na ton van een stof?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Diego Delso (CC BY-SA 4.0)
3
Rekenen aan reacties
Paragraaf 3.4
Productieprocessen
Van ijzererts naar een stalen fietsframe: hoe maak je in een fabriek in één keer ton na ton van een stof?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: Diego Delso (CC BY-SA 4.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 3 Rekenen aan reacties, paragraaf 3.4 Productieprocessen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Diego Delso, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
3.4 Productieprocessen
Leerdoelen
3.4.1
Je kunt grondstoffen, producten en afvalstoffen van een productieproces aanwijzen.
3.4.2
Je kunt een blokschema van een productieproces lezen.
3.4.3
Je kunt het rendement van een productieproces uitrekenen.
Practica en vaardigheden
V A A R D I G H E I D
Een blokschema lezen en rekenen met percentages
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Startvraag
Van erts naar staal
In een hoogoven maak je ijzer uit ijzererts.
Hoe noem je het ijzererts in dit proces?
Grondstof
Product
Afvalstof
Katalysator
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Het erts is wat je er aan de ene kant in stopt en omzet: de grondstof. Het ijzer is het product. Een katalysator is een stof die de reactie versnelt zonder op te raken; dat is het erts dus niet.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Drie begrippen
Grondstof
Het uitgangsmateriaal van een proces, bijvoorbeeld ijzererts of aardolie.
Product
Wat het proces moet opleveren, bijvoorbeeld ijzer of kunstmest.
Afvalstof
Wat ook ontstaat maar niet bedoeld is. Het wordt zo mogelijk hergebruikt.
Vraag leerlingen een voorbeeld uit het dagelijks leven te geven: koffiezetten. Water en koffiebonen zijn de grondstoffen, koffie het product en het koffiedik de afvalstof. Sommige afvalstoffen blijken later waardevol: dat noem je een bijproduct. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Het blokschema
Foto: Bsivko (CC BY-SA 4.0)
Een blokschema laat in blokken en pijlen zien wat er in een fabriek gebeurt.
Pijl erin: de grondstoffen komen binnen
Blok: een bewerking, zoals reageren of scheiden
Pijl eruit: het product of de afvalstof verlaat het proces
Pijl terug: een stof die niet is omgezet gaat opnieuw de reactor in
Teken samen met leerlingen op het bord het schema: grondstoffen, reactor, scheiding, product. Een terugpijl is handig voor stoffen die niet reageren: zo verspil je niets. Leerlingen verwarren een pijl in een blokschema soms met de pijl in een reactievergelijking. Het blokschema gaat over de stappen in de fabriek, de vergelijking over de reactie. Image credit: Bsivko, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Opdrachten Kennis
1
In een blokschema zie je een pijl terug van het scheiden naar de reactor. Wat betekent dat?
Het product wordt afgevoerd
De grondstoffen komen binnen
Er is een fout in het proces
Een niet omgezette stof wordt hergebruikt
De terugpijl laat zien dat een deel van de stof niet is omgezet en daarom opnieuw de reactor in gaat. Dat is zuinig en goedkoop. De optie met het product verwart een pijl terug met een pijl naar buiten.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Twee manieren van produceren
Batchproces
Je maakt steeds één portie, daarna begin je opnieuw. Handig bij kleine hoeveelheden, zoals medicijnen.
Continuproces
De grondstoffen stromen er steeds in en het product eruit, dag en nacht. Handig bij grote hoeveelheden, zoals benzine.
Vergelijk met een bakker en een lopende band: een bakker bakt één portie koekjes, een lopende band maakt de hele dag door hetzelfde product. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Voorbeeldopdracht 1
Een fabriek had theoretisch 400 kg product kunnen maken. Er is 340 kg gemaakt. Bereken het rendement.
gegeven
theoretische opbrengst = 400 kg
werkelijke opbrengst = 340 kg
gevraagd
rendement in %
uitwerking
rendement = werkelijk : theoretisch x 100%
rendement = 340 : 400 x 100% = 85%
antwoord
Het rendement is 85%.
Het rendement geeft aan hoeveel van de maximale opbrengst je echt haalt. Het is nooit groter dan 100%. Een deel gaat verloren door nevenreacties, stof dat niet reageert of verlies bij het scheiden. Doorvraag: waarom willen bedrijven een zo hoog mogelijk rendement? Het scheelt grondstoffen, energie en afval. Image credit: LessonUp
Vul de ontbrekende woorden in.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Opdrachten Kennis
2
Een stof waarmee een proces begint heet een grondstof.
In een continuproces stromen stoffen onafgebroken door de fabriek.
Het rendement bereken je met de werkelijke en de theoretische opbrengst.
Laat leerlingen elke zin in eigen woorden herhalen met een voorbeeld.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Opdrachten Toepassing
3
Waarom is het slim om stoffen die niet hebben gereageerd terug te voeren naar de reactor?
Goede antwoorden: je verspilt geen grondstof, het rendement wordt hoger, je hebt minder afval en het proces wordt goedkoper. Bij veel industriële processen, zoals het maken van ammoniak voor kunstmest, reageert maar een deel van de stoffen in één keer. De rest wordt teruggeleid.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Opdrachten Toepassing
★ 4
IJzer en zwavel (7 : 4) leveren theoretisch 11 kg ijzersulfide uit 7 kg ijzer. Werkelijk ontstaat 9,9 kg. Rendement?
10%
90%
110%
70%
Steropdracht. Rendement = 9,9 : 11 x 100% = 90%. De optie 110% is niet mogelijk: het rendement kan niet boven 100% uitkomen. 10% is het verlies, niet het rendement. 70% komt uit 7 : 10 en is dus een rekenfout.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
V E R D I E P I N G
IJzer uit een hoogoven
Foto: Diego Delso (CC BY-SA 4.0)
Staal begint als ijzererts. In een hoogoven wordt het erts met cokes (verhitte steenkool) en hete lucht tot vloeibaar ijzer verwerkt. Het erts bevat ijzer dat aan zuurstof gebonden is. Die zuurstof wordt weggehaald. In Nederland staan hoogovens in IJmuiden.
Dit is een mooi voorbeeld van een continuproces: de grondstoffen gaan steeds van boven in de oven, het ijzer wordt steeds van onderen afgetapt. Vraag leerlingen welke afvalstoffen of bijproducten ze verwachten: slakken en gas. Slakken worden bijvoorbeeld in wegenbouw gebruikt. Image credit: Diego Delso, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.4
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.4.1 Grondstof, product en afval benoemen
3.4.2 Een blokschema lezen
3.4.3 Rendement uitrekenen
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
3.4
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp