Lesbrief 1 les 2

• Dienstverlening en Producten
• Middelbare school
• vmbo k
• Leerjaar 4

Keuzevak: Voeding en beweging

Startopdracht in stilte:

✍️ Schooltaalwoorden

✍️ Startopdracht – Schooltaalwoorden (5–10 min)

Opdracht:

• Schrijf 5 schooltaalwoorden op uit de lijst hiernaast
• Leg in je eigen woorden uit wat ze betekenen.
• Maak bij 2 woorden een voorbeeldzin.
• Onderstreep telkens het schooltaalwoord in je zin.

1. verklaren
2. omschrijven
3. vergelijken
4. oorzaak
5. gevolg
6. verband
7. beschrijven
8. verklaren
9. samenvatten
10. benoemen

Voorbeeld: Schooltaalwoord ->oorzaak

Betekenis (eigen woorden): waar iets door komt

Voorbeeldzin: De oorzaak van uitdroging bij ouderen is dat ze te weinig drinken

Welkom DP4

08:05 - 08:20	startactiviteit	schooltaalwoorden
08:20 - 08:50	instructie + zelfstandig werken
08:50 - 09:30	zelfstandig werken
09:30 - 09:40	check & nakijken gemaakte opdrachten
09:40 - 09:45	afronden + lesdoelen behaald	huiswerk: opdrachten deel 2 klaar

🌱 Keuzevak: Voeding & Beweging

Wil jij leren over gezond eten en sportieve activiteiten?

In dit keuzevak ga je zelf aan de slag met:

🥦 Een plantaardig product maken én verkopen

🍎 Gezonde voeding kiezen en klaarmaken

🏋️ Een sportactiviteit bedenken en uitvoeren voor een groep

💡 Leer, doe en beweeg!

📘 Vier lesbrieven

Het keuzevak Voeding & Beweging bestaat uit 4 delen:

🌱 Voedsel produceren – zelf iets plantaardigs maken

🍎 Gezonde voeding – kiezen wat goed voor je is

👩‍🍳 Voedsel bereiden – lekker en gezond koken

🏃 Gezond bewegen – sportieve activiteiten doen

📘 Leerdoelen lesbrief 1: voedsel produceren

🥩➡️🌱 waarom het belangrijk is om meer plantaardig te eten

🌿 uit welk deel van de plant groenten groeien

🥦 wat plantaardige voedingsmiddelen zijn

🥗 het verschil tussen een vegetariër en een veganist

🍏 hoe je gezond kunt eten met behulp van de Schijf van Vijf

🏭 hoe het productieproces van voedsel werkt

🌍 wat duurzaam en biologisch produceren is

📘 Leerdoelen lesbrief 1: voedsel produceren

♻️ hoe je voedselverspilling tegen kunt gaan

🍊 welke onderdelen je van groente en fruit eet

🌱 hoe de groeicyclus van planten werkt

👩‍🌾 hoe je planten teelt

🌸 hoe je radijs moet zaaien en verzorgen

🥫 wat conserveren is

💶 hoe je de kostprijs van voedsel berekent

📚 Let op: Theorie-uitleg 

✏️ Je krijgt een korte instructie

✅ Wat verwacht ik van jullie?

🤫 Stil en geconcentreerd tijdens de uitleg

📝 Aantekeningen maken in je schrift

🙋 Actief meedoen bij de opdrachten

💡 De uitleg gebruiken bij de opdracht

✍️ Antwoorden altijd in hele zinnen opschrijven

❓ Vraag

Wat is het verschil tussen een vegetariër en een veganist?

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

👉 Vegetariër of veganist?

• Een vegetariër eet geen vlees of vis, maar wel melkproducten, eieren en honing.
• Een veganist eet helemaal geen dierlijke producten. Dus ook geen melk, eieren en honing.
• Beide eten veel plantaardige producten.

❓ Vraag

Wat doet het voedingscentrum?

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

💡 Het Voedingscentrum

Geeft advies over gezonde voeding 🍎🥦

Helpt je een gezond gewicht te houden ⚖️

Je kunt er je BMI berekenen:

BMI = verhouding tussen lengte en gewicht

Laat zien of je gewicht gezond is ✅

❓ Vraag

Wat kun jij vertellen over de schijf van 5?

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

🥦 De Schijf van Vijf

📅 Bedacht in 1953, vernieuwd in 2016

💡 Helpt je kiezen voor gezonde voeding

🛡️ Kan ziekten helpen voorkomen (diabetes, kanker, hart- en              vaatziekten)

🌱 Advies: meer plantaardig, minder vlees

🌱 Waarom de Schijf van Vijf handig is

✅ Je eet gevarieerd en krijgt alle belangrijke voedingsstoffen

(vitamines, mineralen, vezels, eiwitten, koolhydraten, vetten)

💪 Je blijft fitter en gezonder, nu én later

🌍 Je helpt het milieu, want je eet vaker plantaardig

❓ Vraag

Wat staat er allemaal vermeld op een etiket op een voedingsmiddel?

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

❓ Vraag

Op welke manieren kun je meten of je een gezond gewicht hebt? 

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

⚖️ Gezond gewicht meten

🔢 BMI (Body Mass Index)

Bereken je gewicht in verhouding tot je lengte.

Geeft een schatting van je gezondheidsrisico.

Wordt vaak gebruikt als standaardmaat.

📏 Buikomtrek

Meet de omtrek van je buik (ter hoogte van je navel).

Een te grote buikomtrek = meer risico op ziekten (diabetes type 2, hart- en vaatziekten).

Vooral belangrijk bij volwassenen.

👉 Samen geven BMI + buikomtrek een beter beeld van je gezondheid.

❓ Vraag

Waarom kiezen mensen voor vegetarisch/veganistisch eten?

💡 Denk eraan:

🤔 Eerst zelf nadenken (10 sec)

✍️ Antwoord opschrijven in hele zinnen

👥 Kort overleggen met je klasgenoot

🌱 Waarom kiezen mensen voor vegetarisch/veganistisch eten

🐄 Dierenwelzijn → tegen slechte behandeling van dieren

💪 Gezondheid → te veel vlees eten is ongezond

🌍 Milieu → vleesproductie kost veel energie en vervuilt

⚖️ Eerlijke verdeling → voedsel wordt niet eerlijk verdeeld in de wereld

✝️☪️✡️ Geloof → sommige religies verbieden bepaald vlees

Biologische landbouw

🌱 Geen chemische bestrijdingsmiddelen

🌾 Klaver → haalt stikstof uit de lucht

💩 Mest = dierlijke mest/compost

🥕 Telen = zaaien, verzorgen, oogsten

Biologische veehouderij & viskweek

🐄 Dieren → ruimte, stro, buiten lopen

🐖 Varkens → groot verblijf met uitloop

🐟 Vis → schoon water, juiste temp., geen hormonen

💊 Alleen medicijnen bij ziekte

Biologische producten

🛒 Net zo gezond, maar met zorg voor mens, dier, milieu

🚫 Geen chemische geur-, kleur- of smaakstoffen

✅ Herkenbaar aan: Europees logo 🌿⭐ & EKO-keurmerk

Productieproces & energie

📦 Laat zien hoe een product van begin tot eind wordt gemaakt

🥔 Aardappel → oogst → bord

🥚 Kip → ei → ontbijt

🍞 Graan → meel → bakkerij → brood → winkel

Belangrijk:

🔋 Elke stap kost energie (productie, vervoer, koelen, koken)

❌ Voedsel weggooien = ook energie verspillen!

Duurzame keuzes & keurmerken

🌍 Tips:

Koop seizoensproducten 🍓

Eet minder vlees 🥗

Koop niet te veel 🛒

⭐ Keurmerken:

Beter Leven (dierenwelzijn)

Fairtrade (eerlijke prijs voor boeren)

EU Ecolabel (milieuvriendelijk)

🌱 Bodem gezond houden

👉 Zo voorkom je ziektes en uitputting van de bodem:

💪 Sterke rassen telen → planten die beter tegen ziektes kunnen

🔄 Wisselteelt → ieder jaar andere gewassen op hetzelfde stuk land

🌾 Vanggewassen zaaien → houden voedingsstoffen vast in de bodem

🌱 Bemesten

💩 Dierlijke mest of compost → voeding voor planten

🔬 Bevat stikstof, belangrijk voor groei

🌸 Vaak wordt klaver gezaaid → dit haalt stikstof uit de lucht

✅ Daardoor is geen kunstmest nodig

Biologische producten

✅ Met zorg voor mens, dier en milieu gemaakt

🚫 Geen chemische kleur-, geur- of smaakstoffen

🔎 Herkenbaar aan logo’s:

🇪🇺 Europees biologisch logo

🇳🇱 EKO-logo

🚚🌍 Voedselkilometers

👉 Wat betekent het?

De afstand die jouw eten aflegt van boer tot bord.

👉 Problemen

✈️ Vliegtuigen & 🚛 vrachtwagens → veel CO2-uitstoot

🌡️ CO2 = broeikasgas → zorgt voor opwarming van de aarde

❄️ Opslaan in koelcellen kost ook veel energie

⚡ Energieverbruik in de productieketen

👉 De stappen in de keten:

🌾 Productie → 🏭 Verwerking → ❄️ Opslag → 🚛 Transport → 🛒                       Verkoop → 👩‍👩‍👦 Consument

👉 Waar gaat veel energie naartoe?

🏭 Productie & verwerking (bij de boer & fabriek)

👩‍👩‍👦 Consument:

Invriezen ❄️

Koelen 🧊

Koken 🍳

Weggooien 🚯 → verspilling van energie én voedsel

✅ Hoe eet je milieuvriendelijker?

🍓 Kies producten van het seizoen (geen aardbeien in de winter)

🛒 Koop niet te veel → minder verspilling

🌿 Koop zoveel mogelijk biologisch

🥗 Eet minder vlees → meer plantaardig

❄️ Conserveren

👉 Wat betekent het?

Conserveren = eten langer goed houden door bacteriën en schimmels te stoppen.

Manieren:

🧴 Conserveringsmiddelen → doden bacteriën en schimmels

❄️ Diepvries → bacteriën kunnen zich niet vermenigvuldigen

🥦 Voedingswaarde blijft beter behouden

Temperaturen diepvries:

-18 °C → *** (lang bewaren)

-12 °C → ** (korter bewaren)

-6 °C → * (nog korter bewaren)

💡 Hoe kouder de diepvries, hoe langer je eten goed blijft!

Conserveringsmethoden

• diepvriezen
• drogen (water eruithalen: bonen - krenten)
•  inmaken (zuur, suiker of zout toevoegen -> jam)
• pasteuriseren (verhitten  tot 72 °C en daarna koelen. Niet alle bacteriën en schimmels gaan hierdoor dood -> bijv. melk uit het koelvak
• steriliseren (Het voedingsmiddel wordt boven de 1000 C verhit. Hierdoor gaan alle bacteriën en schimmels dood -> lang houdbare melk

❄️🍓 Conserveringsmethoden

👉 Zo houd je eten langer goed:

❄️ Diepvriezen → bacteriën stoppen met groeien

🌞 Drogen → water eruit halen (bv. bonen, krenten)

🍯 Inmaken → zuur, suiker of zout toevoegen (bv. jam)

🥛 Pasteuriseren → kort verhitten tot 72 °C en koelen (bv. melk uit de                        koeling)

🔥 Steriliseren → verhitten boven 100 °C, alles dood (bv. lang houdbare                 melk)

💶 Waarom verkoopprijs berekenen?

Je moet weten voor welke prijs je een product verkoopt.

Verkoopprijs = kostprijs + winstmarge.

👉 Voorbeeld: een brood kost €1 om te maken, je rekent €0,50 winst → verkoopprijs = €1,50.

📊 Kostprijs

= Alles wat het kost om 1 product te maken.

Bestaat uit:

• Directe kosten (rechtstreeks voor dat product)
• Indirecte kosten (kosten van het bedrijf in het algemeen).

🛠️ Directe kosten

• Arbeidskosten (loon van personeel)
• Grondstoffen & materialen
• Productiekosten

👉 Voorbeeld: het meel, gist en het uurloon van de bakker voor een brood.

🏢 Indirecte kosten

• Huur van het pand
• Telefoon & administratie
• Gas, water, licht (energie)

👉 Voorbeeld: de huur van de bakkerij of de energierekening.

Vaste / Variabele kosten

📌 Vaste kosten

= Blijven altijd hetzelfde, ook als je meer of minder produceert.

👉 Voorbeeld: huur, abonnement, vast personeel.

📌 Variabele kosten

= Veranderen mee met de productie.

👉 Voorbeeld: grondstoffen, energie bij productie, oproepkrachten.

💡 Samenvatting 

• Verkoopprijs = Kostprijs + Winst.
• Kostprijs = Directe + Indirecte kosten.
• Directe kosten → product zelf (meel, loon bakker).
• Indirecte kosten → algemene zaken (huur, energie).
• Vaste kosten → altijd gelijk.
• Variabele kosten → veranderen met productie.

Opdracht stencil

Bereken de kostprijs van een broodje gezond

Antwoorden – Kostprijs broodje gezond 🥪

Stap 1 – Directe kosten 0,25 + 0,20 + 0,15 + 0,05 = €0,65

Stap 2 – Arbeidskosten - Arbeid per broodje = €0,40

Stap 3 - Indirecte kosten per broodje = €0,10

Stap 4 – Kostprijs berekenen

Ingrediënten: €0,65

Arbeid: €0,40

Indirecte kosten: €0,10

👉 Kostprijs = €1,15 - Stap 5 – Verkoopprijs bepalen

Kostprijs (€1,15) + Winst (€0,50) = €1,65

Opdrachten lesbrief 1

Taak	Zelfstandig - samenwerken klassikaal - expert	Welke tekstbronnen (tb), stappenplannen (sp) of sjablonen heb je nodig?
Taak 1	2 tot en met 7
Taak 2	2-3	tb plantaardige voeding
Taak 3	2-4-5-6-7	tb biologisch prod. + film duurzaam eten + tb productieproces
Taak 4	2-3-4-5	film wisselteelt
Taak 5	2-3	tb 8
Taak 6	2-3
Taak 7	2-4	tb conserveren
Taak 8	1-2
Taak 9	begrippentrainer online

Praktijkopdrachten

Taak	Zelfstandig - samenwerken klassikaal - expert	Welke tekstbronnen, stappenplannen of sjablonen heb je nodig?
Taak 1
Taak 2	spel maken	tb 16
Taak 3
Taak 4	3. poster maken
Taak 5	6. schema/kalender
Taak 6	4. radijs telen
Taak 7