Ontdekking van Gijsbrecht van Amstel: Vondels Meesterwerk

• New lesson editor
• Nederlands
• WO
• Studiejaar 4

Ontdekking van Gijsbrecht van Aemstel

Gijsbrecht van Amstel - opening schouwburg

• Toneelstuk werd speciaal geschreven voor de opening van de Schouwburg van Amsterdam.

• Première zou eigenlijk op 26 december 1637 zijn

• Bezwaar door Protestante dominees, stuk speelt zich af in de Katholieke middeleeuwen.

• 3 januari 1638 toch de voorstelling

• Tot tweede helft 17e eeuw geen vrouwen op het podium - vrouwelijke rollen werden door mannen gespeeld.

• De Nachtwacht zou gebaseerd kunnen zijn op de openingsscène van Gijsbrecht aldus hoogleraar Herman Pleij.

Leerdoel

Aan het einde van de les kun je het verhaal en de structuur van Gijsbrecht van Amstel uitleggen en de intertekstualiteit en classicistische elementen herkennen.

Wat weet je al over Gijsbrecht van Amstel?

Joost van den Vondel

• Geboren 1587 Keulen

• overleden 1679 Amsterdam

• Dichter, toneelschrijver, vertaler

• Rederijker - Het Wit Lavendel

• Op latere leeftijd Katholiek geworden - P.C. Hooft wilde hem niet meer ontmoeten en moeder onterft hem

Bekende werken en weetjes

Bekende werken:

1. Gijsbrecht van Amstel (première 1638)

2. Lucifer

3. Adam in Ballingschap

4. Palamedes
   
   WEETJES
   - Vondelpark naar hem vernoemd
   - Leerde pas op latere leeftijd Latijn
   

• Rembrandt bekeek het stuk meerdere malen.

• Maakte tijdens de voorstelling schetsen van trommelaars en lansiers

• Schilderde het werk in 1642

• In een van de kragen staat de inscriptie 'Gijsb.'

Verhaal Gijsbrecht

• Beleg van Amsterdam

• Vijand verdwijnt plotseling

• Gijzelaar Vosmeer vertelt dat er nog een schip buiten ligt: 'het Zeepaard', dit schip zit vol hout.

• List - Leger valt Amsterdam van binnen aan

• Visioen

• Bisschop en Clarisse inclusief alle nonnen vermoord

• Boodschap Rafaël

• Gijsbrecht en gevolg verlaten de stad per boot

Uit hoeveel fasen bestaat een klassieke tragedie?

A

4

B

5

C

6

D

7

Welke 3 eenheden horen bij een tragedie?

Klassieke tragedie: Opbouw

Fase 1 : Expositie - Amsterdam is net belegerd, personages voorgesteld

Fase 2: Intrige - Het schip 'Zeepaard' ligt in de haven 'vol hout'

Fase 3: Climax - Het schip wordt binnengehaald

Fase 4: Catastrofe - Vijand verwoest de stad

Fase 5: Peripetie - Gijsbrecht vlucht, accepteert zijn lot, stad verloren maar morele en religieuze orde hersteld.

Tussendoor reien.

Eenheid van tijd, plaats en handeling

Intertekstualiteit

Ghy ziet, hoe daer een schip, het Zeepaerd, leit, vol rijs; Het welck men door de vlught verzuimt heeft en vergeten. Wat werdt ‘er niet al tijds met kibbelen versleten?

Ick heb my op dit stuck met weinigen beraeden, En ‘t Zeepaerd, ‘t welck eerst lagh aen ‘t Y, met rijs doen laeden, Op dat’er de soldaet gerust in schuilen moght. De Sparewouwer reus, met yver aengezocht, Ging met de bloem des volx en ‘t puick van al de grooten Te nacht grootmoedigh scheep, op ‘t noemen van de loten

Welk verhaal herken je in het bovenstaande fragment?

Intertekstualiteit

Homerus - Odyssee & Vergillus - Aeneis

Hier werd een paard naar binnen gebracht, in Gijsbrecht is het een schip, maar het heet wel 'Zeepaard'.

Intertekstualiteit

Dat speet den groote Reus, die liet zich vreeslijck hooren, En stack met hals en hoofd, gelijck een steile toren En spitze, boven ‘t volck en alle hoofden uit, En scheen een olyfant, die omsnoft met zijn’ snuit. Zijn spietze was een mast in zijne grove vingeren. Ick zagh hem man op man gelijck konijnen slingeren Wel driemael om zijn hoofd, gevat by ‘t eene been, En kneuzen dan den kop op stoepen of op steen. Hy kan met zijnen pols een’ burghwal over springen. Hy proeft op grendelen de deughd der staele klingen, En houwt met eenen slagh door yzer en door stael, En proeft zijn beckeneel* op poorten van metael.

Hy scheen een Polyfeem, het krijghsvolck scheen zijn kudde. De toren van ‘t stadhuis beweeghde zich en schudde, Zoo dick hy op een’ post, of op den gevel stiet. Hy vreesde Herkles knods noch Samsons vuisten niet.

Welk verhaal herken je in bovenstaand fragment?

Intertekstualiteit

Bekend om zijn uitzonderlijke kracht

Samson - De bijbel

Net als Hercules bekend om uitzonderlijke krachten, maar dan door God gegeven.

Homerus - Odyssee

Hercules (Herakles)

De cycloop in Odyssee heet Polophemus.

Intertekstualiteit

Bijbel

'Ik deed wat David deed toen hij vluchtte naar Nod, omdat Saul hem wilde doden en zijn honger stilde met priesterlijke broden die men slechts eten mag met een gezegend hoofd.'

'God zal Diederik en zijn mannen/kinderen straffen, zoals hij deed bij Judas en Lucifer'.

Classicisme in Gijsbrecht van Amstel

1. Eenheid van tijd, plaats en handeling

   • Het verhaal speelt zich af in Amsterdam, kort na het beleg, en volgt één hoofdplot: de val van Gijsbrecht.

2. Strakke vorm

   • Het stuk heeft vijf bedrijven, conform de klassieke tragedieregels.

   • Elke fase van de tragedie (expositie, intrige, climax, catastrofe, peripetie) is duidelijk herkenbaar.

3. Verheven taal

   • Vondel gebruikt plechtige, ritmische taal, vaak in rijm of met retorische figuren, passend bij de tragedie en de nobele personages.

Classicisme in Gijsbrecht

4. Moreel en didactisch doel

• Het stuk toont de gevolgen van trots, ongehoorzaamheid en verraad.

• Badeloch en Gijsbrecht illustreren trouw, eer, en schuld, wat het publiek moet laten nadenken over morele keuzes.
  

5. Tragische held

• Gijsbrecht is nobel en dapper, maar maakt een fatale keuze (het binnenhalen van het schip).

• Zijn lot leidt tot de catastrofe van de stad, maar ook tot een moreel inzicht: catharsis voor het publiek.

Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd.

Schrijf 2 dingen op waarover je meer wilt weten.

Stel 1 vraag over iets dat je nog niet zo goed hebt begrepen.