Les 4, deel 2/3: Het Utregs dialect

• Woordenschat
• Wereldoriëntatie
• +1
• Basisschool
• Groep 8

Les 4: Het Utregs dialect

DEEL 2

NB:
Dit lesmateriaal is tot stand gekomen in de periode 2021 - 2024 in het project UGO (Utrecht Gelijke Onderwijskansen) op basis van het curriculum van de voormalig Brede School Academie (BSA) Utrecht en in samenwerking met de gemeente Utrecht en de Utrechtse schoolbesturen PCOU Willibrord, SPO Utrecht en KSU. Het project UGO eindigt op 1 oktober 2024.

           weet je meer over over het nieuws;

           kun je vertellen over het Utrechts dialect en de verkiezing van

           het ultieme Utrechtse woord;

      

           kun je de tekst samenvatten door van elke alinea in één zin te
           vertellen wat het belangrijkste is;

         

           kun je de tien nieuwe woorden in de tekst plaatsen.

     Aan het eind van dit deel van de les:

het nieuws

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Je gaat zo een nieuwsartikel lezen (en samen bespreken). 

Maar wat is een geschikt artikel om te kiezen?

Het artikel is voor iedereen interessant genoeg.

Het is niet te kort, maar ook niet te lang.

Je kunt er veel vragen over stellen.

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken

Je kunt er je mening over geven.

Er komen door het
artikel nieuwe vragen en ideeën bij je op.

Je kunt er verder over doordenken en praten.

Je kunt er zelf oplossingen bij bedenken.

    

Kies nu zelf een nieuwsartikel van één van deze websites en lees het goed.

Straks moet je in een paar zinnen kunnen vertellen wat je hebt gelezen!

Klik op de oranje linkjes
om de website te openen. Artikel gelezen? Keer dan
terug naar deze les.

Trouw

NOS.nl

AD

NU.nl

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Op welke website heb jij een artikel gelezen?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Wat is de titel van jouw artikel?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

           Waarover ging jouw artikel? Vat de tekst samen in je eigen woorden.

Vóórdat je de tekst gaat lezen,
ga je deze video bekijken.

In de video zie je dat in veel winkels superfoods te koop zijn: bessen, zaadjes en drankjes die je als aanvulling op je dagelijkse eten kunt gebruiken. 

scannend lezen

<font color="#176197"><b>Scannen, hoe doe je dat?
</b></font><div><font color="#176197">
</font></div><div><ul><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je leest eerst de titel, de inleiding en de kopjes van de alinea’s</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je kijkt naar de afbeeldingen in de tekst</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je bekijkt de 10 woorden die in de kantlijn zijn uitgelegd</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Zijn er nog andere opvallende dingen in de tekst?</span></li></ul></div><div><font color="#176197">
</font></div><div><font color="#176197">
</font></div><div><font color="#176197">
</font></div>

Samenvatten?

<div><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Denk aan:</span></div><div><ul><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Over wie (of wat) gaat het?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Wat is er aan de hand?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Waar was dat?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Wanneer was dat?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Waarom was dat?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Hoe is het gebeurd?</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Wat is nog meer belangrijk om te vertellen?<br /></span></li></ul></div><div><br /></div>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken

TIP:

In bijlage I van de Algemene Handleiding PO (Voer eens een nieuwsgesprek!) wordt uitgelegd hoe je een gesprek over het gelezen nieuws kunt voeren!

Waarom koos je dit artikel? En wat vond je er interessant aan?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken

de tekst

Verkiezing van Het Ultieme Utregse woord

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Vooraf nog even dit: wat kun je doen als je een woord niet kent?

Lees de hele zin.

Ook de zin ervoor en erna zeggen
vaak iets over het woord.

Zoek het woord op in een woordenboek of in een zoekmachine op internet.

Ken je het woord in
een andere vorm wel?

Vraag het aan iemand.

Wie weet kent diegene het woord!

Kijk of er een bekend woord
zit in het onbekende woord.

Heb je het woord eerder gezien?
Waar ging de tekst toen over?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Eerst even scannen!

Klik op de tekst om hem te vergroten en scan hem even kort door. Wil je weten hoe je dat doet? Klik dan op de button ‘scannend lezen’.

In de volgende slides gaan we de alinea's een voor een langs.

bron

<div><font color="#176197">Bron: Ontdek-utrecht.nl (23/7/2018)<br /></font></div><div><span style="color:rgb(23, 97, 151)"><br /></span></div><div><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Tekst bewerkt voor onderwijsdoeleinden.</span></div><div><span style="color:rgb(23, 97, 151)">
</span></div>

scannend lezen

<font color="#176197"><b>Scannen, hoe doe je dat?
</b></font><div><font color="#176197">
</font></div><div><ul><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je leest eerst de titel, de inleiding en de kopjes van de alinea’s</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je kijkt naar de afbeeldingen in de tekst</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Je bekijkt de 10 woorden die in de kantlijn zijn uitgelegd</span></li><li><span style="color:rgb(23, 97, 151)">Zijn er nog andere opvallende dingen in de tekst?</span></li></ul></div>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Wat ga je in deze tekst lezen over het Utrechtse dialect, denk je?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

de titel en de inleiding

Verkiezing van Het Ultieme Utregse woord

Wordt het ‘goazer’, ’gehakballegi’, ‘ slaoiemmer‘ of toch ‘stadsjie’? De eerste selectie van 25 Utrechtse woorden is bekendgemaakt. Uiteindelijk zal de zoektocht leiden naar hét Utrechtse woord. De verkiezing is georganiseerd door Rake Zaak om aandacht te vragen voor het verdwijnen van het Utrechtse dialect.  

Klik hier voor de betekenis van deze woorden.

ultiem

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: het meest duidelijk</span>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

het dialect

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: de streektaal</span>

Klik hier en luister mee!

Hoe komt het denk je dat het Utrechtse dialect aan het verdwijnen is?

Denk ook even terug aan het filmpje uit deel 1 van deze les.

Klik hier en luister mee!

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

de eerste alinea

De identiteit

Rob Vermeulen, mede-eigenaar van Rake Zaak, legt uit hoe het idee is ontstaan: “We zijn een bureau voor merk en design en we wilden kijken hoe het ervoor staat met de stad Utrecht als merk. Utrecht wordt eigenlijk steeds internationaler, dus wat blijft er nou over van de identiteit? Daarnaast merkten we dat het Utrechtse dialect een beetje verdwijnt en daar wilden we aandacht voor vragen”.

de identiteit

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: het eigen karakter</span>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Wat wordt er bedoeld met 'Utrecht als merk', denk je?

Klik hier en luister mee!

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Tip!

<span style="color:rgb(23, 97, 151)">Maak je deze opdracht zelfstandig en weet je het even niet meer precies? Dan kun je altijd een paar dia's terug om de alinea of de hele de tekst&nbsp; nog een keer te bekijken.</span>

Utrecht wordt steeds internationaler.

Wat wordt daarmee bedoeld? En hoe komt dat denk je?

Klik hier en luister mee!

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

In deze tekst wordt met 'internationaler' bedoeld dat er steeds meer mensen met andere nationaliteiten (dat betekent afkomstig uit andere landen) naar Utrecht komen.

de tweede alinea

Typisch Utrechts 

Opvallend veel van de eerste selectie woorden bestaan uit verkleinwoorden zoals ‘jochie’ (figuur 1), wijffie’ en ‘stadsjie’. Dit wordt als iets typisch Utrechts gezien. “Het zegt veel over de manier waarop we in Utrecht met elkaar omgaan. Het is een heel nuchtere benadering, zelfs een directeur kan hier in Utrecht gewoon een jochie zijn”, vertelt Vermeulen. Bij de inzendingen zaten ook veel verwensingen, maar de meeste daarvan hebben de top 25 niet gehaald.  

nuchter

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: koel, zakelijk</span>

de benadering

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: de manier waarop je iets doet</span>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

figuur 1

<span style="color:rgb(23, 97, 151)">Klik op de afbeelding om hem te vergrooten.</span>

de verwensing

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: de woorden waarmee je iemand ongeluk toewenst</span>

Op welke manieren kan het verkleinen van een woord

de betekenis veranderen, denk je?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Waarom zouden de verwensingen de top 25 niet gehaald hebben denk je?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

de derde alinea

Het dialect verdwijnt

Volgens Vermeulen zijn er verschillende redenen waarom het dialect verdwijnt. Zoals het grote verloop van inwoners, het feit dat oorspronkelijke bewoners van typische volksbuurten uitwijken naar de randgemeentes en doordat er meer straattaal wordt gesproken. “Het is heel jammer dat het echte Utrechts verdwijnt”, vindt hij. “Het is begrijpelijk en je kunt natuurlijk niet vasthouden aan iets dat verdwijnt, maar het blijft zonde. Als mensen uit Brabant precies hetzelfde praten als mensen uit Amsterdam of Utrecht, verdwijnt er een beetje identiteit.” 

het verloop

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: het weggaan</span>

oorspronkelijk

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: eerste</span>

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

uitwijken naar

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: weggaan</span>

Waarom denk je dat het hebben van een eigen taal 

je identiteit als Utrechter kan versterken?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

de laatste alinea (1/2)

arrogant

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: als je jezelf heel goed vindt en anderen minder goed</span>

Trots

Wat hij zo mooi vindt aan Utrecht? Dat is lastig kiezen. “Ik kan zoveel dingen opnoemen, van de Domtoren tot de unieke werven. Fiets van het station naar Oog in Al en je hebt zo’n mooie tocht. Daarnaast zijn we een vernieuwende stad en het centrum van Nederland; we zijn klein, maar doen er toe. 

Ook zijn de mensen natuurlijk heel bijzonder: trots maar niet arrogant. Het dialect hoort daar eigenlijk bij”. Op 1 augustus worden de vijf meest genoemde woorden bekendgemaakt. Vanaf die dag kan heel Utrecht stemmen op zijn of haar favoriet. 28 augustus wordt de winnaar bekendgemaakt: hét ultieme Utrechtse woord.       

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Wat betekent het dat Utrechters 'ertoe doen'?

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

de laatste alinea (2/2)

arrogant

<span style="color:rgb(23, 97, 151)"><span style="font-weight:bold">Betekenis</span>: als je jezelf heel goed vindt en anderen minder goed</span>

De 25 Ultieme Utregse Woorden (in willekeurige volgorde):

1. Jochie: jongen, jongetje

2. Dâkhaos: kat of idioot

3. (agtelijke) Gladiool: achterlijke gladiool

4. Dajakker: een klap of stomp

5. Slaoiemmer: mond (als in: hou je grote mond)

6. Paordevoorschut: afgang

7. Goazerd: gozer

8. Wijffie: vrouw(tje)

9. Ouchie: oudje

10. Mokkeltsjie: meisje

11. Stadsjie: stad, koosnaam voor Utrecht 

12. Kneien: knoeien

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

13. Boogie: boterham

14. Messie: meisje

15. Wors: worst

16. Glittergladiool: discobezoeker

17. Badmuts: kale man

18. Achentachentig: achtentachtig (88)

19. Harses: hoofd

20. Huchie: (verkeers)drempel, heuveltje op de weg

21. Baoliekluivert: leegloper/nietsnut

22. Guppekop: scheldwoord: saaie vent, maf persoon, kleintje

23. Hals: rare vent

24. Gehakballegie: gehaktbal

25. Woar: waar (eg woar?!) 

Wat is jouw favoriete woord uit de lijst? Leg ook uit waarom juist dat woord.

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Na het scannen van de tekst heb je voorspeld wat je zou gaan lezen.

Klopte die voorspelling? Leg je antwoord uit.

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

                     Maak een samenvatting van de tekst door van elke alinea in één zin (in eigen woorden)

       te vertellen wat de belangrijkste informatie is.

Hoe doe je dat?

<span style="color:rgb(23, 97, 150)">Stel jezelf steeds de vraag: wat is het belangrijkste dat deze alinea vertelt over het kopje van de alinea en wat heeft dat te maken met de titel van de tekst?</span><br />

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

terugblikken

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

Hier staan de doelen van dit deel van de les.
Welke heb je al behaald? Een welke (nog) niet? Sleep ze naar het juiste vak.

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>

<span style="font-weight:bold;color:rgb(23, 97, 150)">Nee, aan dit doel moet ik nog werken.</span><br />

<span style="color:rgb(23, 97, 150);font-weight:700">Ja, dit doel heb ik behaald.</span>

Ik kan de tien nieuwe woorden in de tekst plaatsen.

Ik kan de tekst samenvatten door van elke alinea in één zin (in eigen woorden) te vertellen wat de belangrijkste informatie is.

Ik kan vertellen over het Utrechts dialect en de verkiezing van het ultieme Utrechtse woord.

Ik weet meer over het nieuws.

Je bent nu klaar met deel 2 van deze les.

Veel plezier met deel 3!

het nieuws<br />

de tekst

terugblikken<div><br /></div>