W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Iedereen anders, iedereen gelijk
Je mag geloven wat je wilt en zeggen wat je denkt. Maar waar houdt die vrijheid op? Daarover gaat artikel 1 van de Grondwet.
Les 1 · Verschil en gelijkwaardigheid
W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Iedereen anders, iedereen gelijk
Je mag geloven wat je wilt en zeggen wat je denkt. Maar waar houdt die vrijheid op? Daarover gaat artikel 1 van de Grondwet.
Les 1 · Verschil en gelijkwaardigheid
Over deze les: les 1 van het thema Verschil en gelijkwaardigheid, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten ontdekken welke grondrechten mensen de ruimte geven om verschillend te zijn, en hoe gelijkwaardigheid die ruimte begrenst: artikel 1 van de Grondwet en de Algemene wet gelijke behandeling.
Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les onder de sociaal-maatschappelijke dimensie (omgaan met verschillen in de samenleving) en de politiek-juridische dimensie (grondrechten en wetgeving). In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Verschil en gelijkwaardigheid, eis 1) gaat het om hoe mensen en groepen verschillend mogen zijn en hoe die verscheidenheid begrensd wordt door gelijkwaardigheid. Image credit: Donald Trung Quoc Don, CC BY-SA 4.0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 1
Na deze les:
1
Je kan drie grondrechten noemen die je de vrijheid geven om anders te zijn dan een ander.
2
Je kan uitleggen wat artikel 1 van de Grondwet zegt over gelijke behandeling.
3
Je kan aan een voorbeeld uitleggen waar de vrijheid van de een ophoudt door de rechten van de ander.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.
S T A R T V R A A G
LES 1
Waarin verschil jij het meest van de anderen in deze klas?
Mijn muziek, kleding of hobby's
Mijn geloof of levensovertuiging
Waar mijn familie vandaan komt
Mijn mening over de wereld
Startvraag: de uitslag laat zien dat de klas op veel manieren verschilt. Vraag niet door op persoonlijke antwoorden, maar wel: welke van deze verschillen zie je aan de buitenkant, en welke niet? Zo komt de les op gang: verschillen zijn er altijd, de vraag is hoe we ermee omgaan.
V E R S C H I L E N G E L I J K W A A R D I G H E I D
LES 1
Verschillend zijn mag
De Grondwet is de belangrijkste wet van Nederland. Het eerste hoofdstuk gaat over grondrechten. Een paar daarvan geven je de vrijheid om anders te zijn:
Vrijheid van godsdienst (artikel 6): je kiest zelf wat je gelooft, of je gelooft niets.
Vrijheid van meningsuiting (artikel 7): je mag zeggen en schrijven wat je denkt.
Vrijheid van vergadering en betoging (artikel 9): je mag samenkomen en demonstreren.
Uitleg: bij alle drie staat in de Grondwet de zin 'behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet'. De vrijheid is groot, maar niet onbeperkt: de wet kan grenzen stellen. Daar gaat de tweede helft van de les over.
Vraag: welke van deze vrijheden gebruik jij deze week? Bijvoorbeeld als je iets post, naar een gebedshuis gaat of met vrienden over het nieuws praat.
V R A A G
LES 1
Sanne post op TikTok dat ze het oneens is met een nieuw plan van haar gemeente. Welk grondrecht gebruikt ze?
Vrijheid van meningsuiting
Vrijheid van godsdienst
Recht op gelijke behandeling
Vrijheid van vergadering
Antwoord: A. Sanne laat weten wat ze denkt. Dat valt onder artikel 7. Als ze met anderen naar het gemeentehuis gaat om te demonstreren, gebruikt ze ook artikel 9.
K E R N B E G R I P
LES 1
Gelijkwaardigheid
Iedereen is evenveel waard, hoe verschillend je ook bent. Dat betekent niet dat iedereen hetzelfde is of hetzelfde vindt. Het betekent dat niemand minder rechten heeft vanwege wie hij of zij is.
Kernbegrip: gelijkwaardig is niet hetzelfde als gelijk. Een collega met dyslexie krijgt misschien meer tijd voor een toets. Dat is een verschil in behandeling, maar het maakt de kansen juist gelijker.
Vraag: noem iemand die heel anders is dan jij, maar van wie je vindt dat hij of zij precies even veel te zeggen heeft.
V E R S C H I L E N G E L I J K W A A R D I G H E I D
LES 1
Artikel 1 van de Grondwet
Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, handicap, seksuele gerichtheid of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.
Het geldt voor iedereen in Nederland, ook als je geen Nederlands paspoort hebt.
Uitleg: artikel 1 staat sinds de grondwetsherziening van 1983 in de Grondwet. In 2023 zijn handicap en seksuele gerichtheid toegevoegd. Die vielen daarvoor al onder 'op welke grond dan ook', maar nu staan ze er met zoveel woorden in.
Let op de woorden 'in gelijke gevallen'. Gevallen die echt verschillen, mogen verschillend behandeld worden. Een rijbewijs vragen van een chauffeur is geen discriminatie, want het heeft met het werk te maken.
Hulpzin voor wie vastloopt: artikel 1 = gelijke gevallen, gelijke behandeling.
V E R S C H I L E N G E L I J K W A A R D I G H E I D
LES 1
Vrijheid met een grens
Dit mag
Je laat zien wat je gelooft, bijvoorbeeld met een hoofddoek, keppel of kruisje.
Je hebt kritiek op een geloof, een partij of een idee, ook als anderen dat niet leuk vinden.
Dit mag niet
Je beledigt in het openbaar opzettelijk een groep mensen vanwege hun ras, geloof, seksuele gerichtheid of handicap.
Je zet aan tot haat, discriminatie of geweld tegen een groep.
Uitleg: de rechterkolom komt uit het Wetboek van Strafrecht, artikel 137c (groepsbelediging) en 137d (aanzetten tot haat, discriminatie of geweld). Kritiek op een idee of geloof is toegestaan. Mensen beledigen vanwege hun geloof is iets anders.
Dat verschil is in de praktijk niet altijd makkelijk te zien. In les 5 van dit thema, Waar ligt de grens?, verkennen studenten hun eigen standpunt daarover.
Extra vraag voor snelle studenten: waarom zou de wet kritiek op een idee wel toestaan, maar het beledigen van een groep mensen niet?
V R A A G
LES 1
Sinds 2023 staan er twee gronden extra in artikel 1 van de Grondwet. Welke twee?
Leeftijd en nationaliteit
Opleiding en taalniveau
Handicap en seksuele gerichtheid
Burgerlijke staat en inkomen
Antwoord: C. Handicap en seksuele gerichtheid zijn in 2023 toegevoegd. Leeftijd en nationaliteit staan niet met zoveel woorden in artikel 1, maar vallen wel onder 'op welke grond dan ook'. Ook in andere wetten is discriminatie op leeftijd en nationaliteit verboden.
K E R N B E G R I P
LES 1
Gelijke behandeling
De Algemene wet gelijke behandeling (1994) werkt artikel 1 uit voor het dagelijks leven. Bij werk, onderwijs, wonen en in winkels mag niemand onderscheid maken op grond van onder meer geloof, ras, geslacht, nationaliteit of seksuele gerichtheid.
Kernbegrip: artikel 1 richt zich vooral op de overheid. De Algemene wet gelijke behandeling geldt ook tussen burgers en bedrijven: een werkgever, een school, een verhuurder of een sportschool moet zich er ook aan houden. Wie denkt dat dit niet gebeurt, kan het College voor de Rechten van de Mens om een oordeel vragen. Daar gaat les 2 verder op in.
J O U W A N T W O O R D
LES 1
Noem een situatie op je stage of werk waarin mensen verschillend behandeld worden en dat toch eerlijk is. Leg uit waarom.
Open vraag: goede antwoorden laten zien dat verschil maken soms juist eerlijk is, omdat de gevallen niet gelijk zijn. Bijvoorbeeld: een collega met rugklachten hoeft niet zwaar te tillen, een eerstejaars stagiair krijgt meer begeleiding, alleen wie een VCA-diploma heeft mag de bouwplaats op.
Vervolgvraag: wanneer zou dezelfde situatie wel oneerlijk worden?
S T E L L I N G
LES 1
Op je werk moet je altijd mogen dragen wat bij je geloof hoort.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat na de uitslag iemand van eens en iemand van oneens een argument geven. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt.
Achtergrond: een werkgever mag kledingregels stellen als daar een goede reden voor is, zoals veiligheid of hygiëne. Of een regel eerlijk is, hangt af van de situatie. Bij twijfel kan het College voor de Rechten van de Mens er een oordeel over geven.
O P D R A C H T
LES 1
Vrijheid of grens?
1
Bedenk samen drie situaties op school, op stage of bij het uitgaan waarin iemand anders behandeld wordt.
2
Bepaal per situatie: gebruikt iemand een vrijheid, of gaat iemand over de grens van gelijkwaardigheid?
3
Kies de lastigste situatie. Leg in twee zinnen uit hoe jullie tot je keuze kwamen.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: loop rond en vraag bij stap 2 door: welk grondrecht speelt hier, en welk recht van de ander staat ertegenover? Laat aan het eind twee duo's hun lastigste situatie voorlezen. Laat de klas kort reageren: eens of niet?
Hulp voor wie vastloopt: denk aan een portier bij een club, een kledingregel op stage, een opmerking in de groepsapp of een sollicitatiegesprek.
V R A A G
LES 1
Een sportschool weigert Youssef als lid omdat hij moslim is. Welke wet verbiedt dat?
Wet op de ondernemingsraden
Algemene wet gelijke behandeling
Wet educatie en beroepsonderwijs
Arbeidstijdenwet
Antwoord: B. De Algemene wet gelijke behandeling verbiedt onderscheid op grond van godsdienst bij het aanbieden van diensten, zoals een abonnement bij een sportschool. Youssef kan dit melden bij Discriminatie.nl of het College voor de Rechten van de Mens om een oordeel vragen.
T E R U G B L I K
LES 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Vrijheidsrechten
Artikel 1
Grenzen aan vrijheid
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Erbij horen of buitengesloten
Iedereen wil ergens bij horen. Maar wie erbij hoort, sluit soms een ander buiten. Volgende les ontdek je hoe groepen ontstaan, hoe een vooroordeel werkt en waar je terechtkunt als je wordt gediscrimineerd.
Je kan het verschil uitleggen tussen een stereotype, een vooroordeel en discriminatie.
Je kan vertellen waar je discriminatie kunt melden.
Volgende les: thema Verschil en gelijkwaardigheid, les 2.
Image credit: LessonUp