Dialecten in Nederland: Twents

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vmbo, mavo, havo, vwo

Introduction

Een les over dialecten, helemaal in het Twents. Leerlingen lezen ansichtkaarten in het Tweants en ontdekken wat een dialect is, waarom er geen Standaardtwents bestaat, hoe Oost- en West-Twents verschillen (neet of nich, vuur of veur) en waarom het Twents zo op het Duits lijkt. Achter elke kaart zit een knop met de Nederlandse vertaling. De les sluit af met twee meerkeuzevragen, een sleepvraag, een open vraag over eigen streekwoorden en een poll.

Kuier ie Tweants?

Ne les in et Tweants, de sproak van Tweante

GRONINGS

TWENTS

ZEEUWS

BRABANTS

LIMBURGS

Les 1 van de reeks Dialecten in Nederland: elke les is volledig in één dialect. Deze les is geschreven in het Tweants, naar de spelling van de Tweantse Wikipedia. Op elke kaart zit een knop NL met de vertaling. Voor klas 1 tot 3 van het vo, ongeveer 25 minuten. De notities zijn in het Nederlands, zodat ze ook te lezen zijn voor wie geen Twents spreekt. Image credit: LessonUp

Wat kan ie straks?

Ik kan oetleggen wat ne dialekt is en wat et Tweants zo biezeunder maakt.

Alle kaarten bint in et Tweants. Zie ie NL? Tik dr op vuur de vertaling.

In het Nederlands: Wat kun je straks? Ik kan uitleggen wat een dialect is en wat het Twents zo bijzonder maakt. Laat de klas het doel eerst zelf proberen te lezen. Wijs op de knop NL: leerlingen mogen eerst raden en dan pas op NL tikken. Image credit: LessonUp

Neum ene woard oet et Tweants of oet ne aander dialekt dat ie kent

In het Nederlands: Noem één woord uit het Twents of uit een ander dialect dat je kent. Verwacht woorden als moi, mien, ge, gij, gezellig of een woord uit een familietaal. Alles mag: het gaat om voorkennis, niet om goed of fout. Image credit: LessonUp

Woar kuierd ze Tweants?

Tik op de letters op de kaart en lees wat dr in dat stuk kuierd wörd.

Kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Oost-Tweants Hier zeggent ze 'nich' en 'veur'. Et Oost-Tweants hef völle oavereenkomsten met et dialekt van de Groafschop Beantem in Duutslaand. In het Nederlands: Hier zeggen ze 'nich' en 'veur'. Het Oost-Twents lijkt veel op het dialect van het Duitse Graafschap Bentheim.

T

Tweants-Groafskops Hier zeggent ze 'neet' en 'vuur'. Et slot an bie et Achterhooks. In het Nederlands: Hier zeggen ze 'neet' en 'vuur'. Het sluit aan bij het Achterhoeks.

G

Achterhooks, de buren Ok Nedersaksies, mer aanders as et Tweants. In het Nederlands: Ook Nedersaksisch, maar anders dan het Twents.

A

In het Nederlands: Waar praat men Twents? Het Twents wordt gesproken in alle Twentse gemeenten en daarbuiten. De grens is niet scherp: er is geen duidelijke scheiding tussen het Twents en het Graafschapse Plat of het West-Munsterlands in Duitsland. De kaart is gebaseerd op de indeling van Jo Daan, die in de taalkunde een punt van discussie blijft. T is Oost-Twents (gebied 15), G is Twents-Graafschaps (16) en A is Achterhoeks (17). Bron kaart: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0). Image credit: Jeroen, Dutch-dialects.svg, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0) Image credit: LessonUp

Wat is ne dialekt?

Ne dialekt is gin 'foute Nederlands'. Et is de sproak van ne streek, met eegen oetsproak, eegen wöarde en ne eegene grammatika.

TWENTS

Aan de klas

Een dialect is geen 'fout Nederlands'. Het is de taal van een streek, met eigen uitspraak, eigen woorden en een eigen grammatica.

NL

Kernidee van de les: een dialect is een regionale taalvorm met eigen uitspraak, woordenschat en grammatica. Taalkundigen gebruiken ook de neutralere woorden variant of taalvariant, omdat dialect in de volksmond vaak klinkt als niet-standaard. Het Standaardnederlands is zelf ook een variant die de standaard is geworden. Het Nedersaksisch, waar het Twents bij hoort, is in de jaren negentig als streektaal erkend. Vraag na de kaart: welk woord uit de tekst vind je het mooist, en waarom? Image credit: LessonUp

Gin Standaardtweants

Ne Standaardtweants besteet nich. Elk döarp en elke stad hef zien eegene slag van kuieren. Leu zeggent: ik kuier Oldenzels, of Eanters, of Hoksebargs. Mer ze verstoat mekaar good.

TWENTS

Aan de klas

Een Standaardtwents bestaat niet. Elk dorp en elke stad heeft een eigen manier van praten. Mensen zeggen: ik praat Oldenzaals, of Enters, of Haaksbergs. Maar ze verstaan elkaar goed.

NL

Het Twents heeft geen standaardvorm: elk dorp en elke stad heeft een eigen variant, maar de dialecten delen een grammatica, uitdrukkingen en de meeste woorden. Daarom noemen veel mensen hun taal bij de plaatselijke naam: Oldenzaals, Enters of Haaksbergs. Een mooi voorbeeld van een dialectcontinuüm: buren verstaan elkaar, dorpen die ver uit elkaar liggen klinken merkbaar anders. Image credit: LessonUp

Wat is waor van ne dialekt?

In het Nederlands: Wat klopt er over een dialect?

A

Ne dialekt is fout Nederlands.

B

Ne dialekt wörd allennig deur oale leu sprökken.

C

Ne dialekt is de sproak van ne streek, met eegen oetsproak en eegen wöarde.

D

Ne dialekt hef gin grammatika.

Goed antwoord: C. In het Nederlands: een dialect is de taal van een streek, met eigen uitspraak en eigen woorden. A is de hardnekkigste misvatting: een dialect is geen verkeerde versie van het Nederlands. B klopt niet, ook jongeren spreken dialect. D klopt niet: elk dialect heeft een eigen grammatica. Image credit: LessonUp

Neet of nich: dat hoor ie

In et westen van Tweante zeggent ze 'neet' en 'vuur'. In et oosten zeggent ze 'nich' en 'veur'. Zo hoor ie al waor ene vandaan keump.

TWENTS

Aan de klas

In het westen van Twente zeggen ze 'neet' en 'vuur'. In het oosten zeggen ze 'nich' en 'veur'. Zo hoor je al waar iemand vandaan komt.

NL

Tussen het Oost-Twents en het Twents-Graafschaps lopen twee bekende taalgrenzen (isoglossen): de neet-nich-lijn en de vuur-veur-lijn. Ten westen ervan zegt men neet en vuur, ten oosten nich en veur. Een voorbeeld uit de bron: in Oost-Twents is iets machtig duur 'ne veurdeure', in het Twents-Graafschaps 'ne vuurdure'. Laat leerlingen voor de sleepvraag eerst zelf deze twee regels onder woorden brengen. Image credit: LessonUp

Ik bin, ie bint, of ik bun?

Der bint völ meniere: 'ik bin, ie bint', of 'ik bun, ie bunt', of 'ik zin, ie zint'. Et ligt der mer net an wo ene zelf gearne kuiert. Et is allemoal Tweants.

TWENTS

Aan de klas

Er zijn veel manieren: 'ik bin, ie bint', of 'ik bun, ie bunt', of 'ik zin, ie zint'. Het ligt er maar net aan hoe iemand zelf graag praat. Het is allemaal Twents.

NL

Voor het Nederlandse ik ben, jij bent gebruikt het Twents verschillende vormen, afhankelijk van het dorp en de spreker. Ook de grammatica loopt uiteen: in het Oost-Twents heeft het voltooid deelwoord nooit een voorvoegsel (wie bint goan, wie hebt wunnen). Een mooi moment om te laten zien dat dialecten niet slordig zijn, maar eigen regels hebben. Image credit: LessonUp

Et liekt op et Duuts

Tweants is Nedersaksies en heurt bie de West-Germaanse sproaken, net as et Duuts en et Engels. Et wörd vaak zeen as et meest Sassiese dialekt van Nederlaand.

TWENTS

Aan de klas

Twents is Nedersaksisch en hoort bij de West-Germaanse talen, net als het Duits en het Engels. Het wordt vaak gezien als het meest Saksische dialect van Nederland.

NL

Het Twents geldt als het meest Saksische dialect van Nederland omdat het nog de meeste Westfaalse kenmerken heeft. Daarom lijkt het opvallend veel op het Duits, vooral het Oost-Twents. Er is geen scherpe grens met het Graafschapse Plat of het West-Munsterlands in Duitsland. Image credit: LessonUp

Wat is waor van et Tweants?

In het Nederlands: Wat klopt er over het Twents?

A

Et Tweants is ne dialekt van et Fries.

B

Elk döarp hef zien eegene slag van kuieren, mer ze verstoat mekaar.

C

Et Tweants is ne foute Nederlands.

D

Et Tweants wörd allennig in Oldenzel sprökken.

Goed antwoord: B. In het Nederlands: elk dorp heeft een eigen manier van praten, maar ze verstaan elkaar. A klopt niet: het Twents lijkt op het Duits, niet op het Fries. D klopt niet: het Twents wordt in alle Twentse gemeenten gesproken. Image credit: LessonUp

Hoe kuierd ze et?

Sleep elk woord naar de kant van Twente waar je het zo zegt. Neet en nich betekenen 'niet', vuur en veur betekenen 'voor'.

TWEANTS-GROAFSKOPS (WEST)

OOST-TWEANTS

nich

vuur

veur

neet

In het Nederlands: Hoe praten ze het? Sleep elk woord naar de goede kant van Twente. Goed: neet en vuur horen bij het westen (Twents-Graafschaps), nich en veur bij het oosten (Oost-Twents). Bespreek na het nakijken hoe je dat kunt onthouden en of leerlingen zelf zo'n lijn kennen in hun eigen streek. Image credit: LessonUp

Welk woard oet ow streek snapt nich elkeen? Wat betekent et?

In het Nederlands: Welk woord uit jouw streek of familie snapt niet iedereen? Wat betekent het?

Verwacht woorden als gezellig, mien, joh, boeie of woorden uit een thuistaal. Er is geen goed of fout: laat leerlingen het woord elkaar uitleggen en vraag door: waar komt het vandaan, wie zegt het, en zou je het ook tegen je leraar zeggen? Een misvatting die je kunt tegenkomen: een woord dat in mijn familie gewoon is, is vanzelf verkeerd Nederlands. Vraag dan: voor wie zou het fout zijn? Image credit: LessonUp

Kuiert ie of ene in ow femilie ne dialekt?

1

Ja, ik kuier et zelf

2

Ja, ene in mien femilie, ik verstoa et

3

Ik ken ne paar wöarde

4

Nee, bie ons nich

In het Nederlands: Praat jij of iemand in je familie een dialect? Opties: ja, ik praat het zelf; ja, iemand in mijn familie, ik versta het; ik ken een paar woorden; nee, bij ons niet. Afsluitende reflectie, geen goed of fout. Wie nee antwoordt, praat ook een regionale variant van het Nederlands: een accent of een eigen woordenschat telt mee. Image credit: LessonUp

Klik hier

voor meer

kant-en-klare themalessen

Slotdia met de link naar de themalessen van LessonUp. Image credit: LessonUp