Voedingmiddelen en voedingsstoffen: van product tot etiket

• New lesson editor
• Mens en gezondheid
• Biologie
• +1
• Middelbare school
• vmbo b, k
• Leerjaar 2

Voedingmiddelen en voedingsstoffen:

van product tot etiket

Open vanuit de dagelijkse ervaring van leerlingen: iedereen eet en drinkt, maar niet iedereen weet welke stoffen daarin zitten en wat je op een etiket leest.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat het verschil is tussen voedingsmiddelen en voedingsstoffen, benoemen wat belangrijke voedingsstoffen doen en een voedingsetiket gebruiken om producten te vergelijken.

Welke woorden passen volgens jou bij gezonde voeding?

Gebruik de reacties als startpunt: koppel daarna naar voedingsmiddelen, voedingsstoffen en etiketten.

Wat eet en drink je?

Alles wat je eet of drinkt noem je een voedingsmiddel.

Voorbeelden:

• brood

• melk

• appel

• water

Benadruk dat voedingsmiddelen concrete producten zijn die leerlingen kennen uit het dagelijks leven.

Voedingsmiddel of voedingsstof?

In voedingsmiddelen zitten bruikbare stoffen. Die stoffen noem je voedingsstoffen.

Een voedingsmiddel is dus iets dat je eet of drinkt.

Een voedingsstof is een deel van het eten die je lichaam kan gebruiken. bijvoorbeeld eiwit in een stuk vlees

Veel leerlingen halen deze twee begrippen door elkaar. Gebruik eventueel een voorbeeld: een boterham is een voedingsmiddel; koolhydraten en eiwitten daarin zijn voedingsstoffen.

Wat doet je lichaam ermee?

Je lichaam gebruikt voedingsstoffen op verschillende manieren:

• als bouwstof

• als brandstof

• als reservestof

• als beschermende stof

Niet elke voedingsstof heeft maar één functie.

Leg kort uit: bouwstof voor groei en herstel, brandstof voor energie, reservestof voor opslag, beschermende stof om gezond te blijven.

Water is bijzonder

Water is zowel een voedingsmiddel als een voedingsstof.

• Als je water drinkt, is het een voedingsmiddel.

• In je lichaam werkt water ook als voedingsstof.

• Het helpt bij vervoer van stoffen en bij je lichaamstemperatuur.

Dit is een belangrijk uitzonderingsvoorbeeld dat goed aansluit bij de theorie en de opgegeven vraag 1C.

Wat is een voedingsstof?

A

Een bruikbare stof

B

Een soort etiket

C

Een eetmoment

D

Een heel product

Toetst het onderscheid tussen voedingsmiddel (product) en voedingsstof (stof in het product).

Vul de juiste begrippen in

Een voedingsmiddel is wat je eet of drinkt. In zo'n product zitten voedingsstoffen die je lichaam kan gebruiken. Die stoffen kunnen dienen als bouwstof, brandstof, reservestof of beschermende stof. Water is bijzonder, want dat is allebei.

voedingsmiddel

voedingsstoffen

bouwstof

Water

mineralen

etiket

darmwerking

vetten

Benadruk dat water hier het uitzonderingsvoorbeeld is: zowel voedingsmiddel als voedingsstof.

Leg het verschil uit tussen voedingsmiddel en voedingsstof.

Goed antwoord bevat: een voedingsmiddel is het product dat je eet of drinkt; een voedingsstof is een bruikbare stof in dat product. Water kan als voorbeeld genoemd worden.

Koolhydraten

Koolhydraten zijn vooral een brandstof.

Ze leveren energie die je lichaam gebruikt om te bewegen, denken en warm te blijven.

Houd het eenvoudig: in deze les staat vooral de hoofdfunctie centraal, niet de vertering of soorten suikers.

Vetten

Vetten hebben meerdere functies:

• leveren energie

• kunnen als reservestof worden opgeslagen

• zijn ook een bouwstof

Eén voedingsstof kan dus meerdere taken hebben.

Verbind met vraag 1E en benadruk dat vet niet alleen 'slecht' is; het heeft ook nuttige functies in het lichaam.

Eiwitten

Eiwitten zijn vooral bouwstoffen.

Ze zijn belangrijk voor:

• groei

• herstel

• het maken van nieuwe cellen

Koppel aan de veelvoorkomende examenvraag: welke voedingsstof is vooral belangrijk voor groei en herstel? Antwoord: eiwitten.

Vitaminen en mineralen

Deze voedingsstoffen helpen je lichaam goed te functioneren.

• Vitaminen zijn beschermende stoffen.

• Mineralen zijn nodig voor onder andere botten, bloed en een goede werking van het lichaam.

Ze leveren geen energie.

Benadruk de tegenstelling met koolhydraten en vetten: vitaminen en mineralen zijn vooral regelende/beschermende stoffen.

Water en voedingsvezels

Water:

• is een bouwstof

• vervoert stoffen

• helpt bij het regelen van de lichaamstemperatuur

Voedingsvezels:

• worden niet verteerd

• zijn belangrijk voor een goede darmwerking

Noem eventueel dat voedingsvezels wel belangrijk zijn, ook al leveren ze geen bruikbare voedingsstoffen zoals de andere groepen.

De functies op een rij

Vooral opbouw en bescherming

• Koolhydraten: vooral brandstof

• Vetten: brandstof en reservestof

• Eiwitten: vooral bouwstof

• Vitaminen: beschermende stoffen

• Mineralen: nodig voor goede werking

• Water: bouwstof en transport

• Voedingsvezels: goede darmwerking

Vooral brandstof of reserve

Deze overzichtsslide helpt leerlingen verbanden te leggen tussen groepen voedingsstoffen en hun functies.

Welke voedingsstof is vooral belangrijk voor groei en herstel?

A

Vitaminen

B

Eiwitten

C

Koolhydraten

D

Voedingsvezels

Eiwitten zijn vooral bouwstoffen voor groei, herstel en het maken van nieuwe cellen.

Vul de voedingsstoffen en functies in

Koolhydraten zijn vooral brandstof en leveren energie. Vetten leveren ook energie en kunnen als reservestof worden opgeslagen. Voedingsvezels worden niet verteerd, maar helpen bij een goede darmwerking.

brandstof

Vetten

reservestof

Voedingsvezels

beschermende stof

mineralen

bouwstof

water

Laat leerlingen zien dat de functies gekoppeld zijn aan specifieke groepen voedingsstoffen.

Welke uitspraak is juist?

A

Mineralen zitten alleen in vlees

B

Vitaminen leveren vooral energie

C

Water vervoert stoffen

D

Eiwitten zijn vooral reservestof

Distractors komen uit veelvoorkomende misverstanden uit de theorievragen goed/fout.

Wat staat op een etiket?

Op een voedingsetiket of in een voedingswaardetabel staat vaak hoeveel een product bevat per 100 gram of 100 milliliter.

Zo kun je producten eerlijk vergelijken.

Gebruik de termen voedingsetiket en voedingswaardetabel consequent; leerlingen komen beide woorden tegen.

Informatie in de tabel

Je vindt vaak gegevens over:

• energie

• vet

• koolhydraten

• suikers

• eiwitten

• zout

Soms staat er nog meer informatie op het etiket.

Sluit aan bij vraag 3A: leerlingen hoeven minimaal voorbeelden te herkennen en te noemen.

Waarom per 100 gram?

Twee producten kun je pas goed vergelijken als je naar dezelfde hoeveelheid kijkt.

Vergelijk je beide per 100 gram of per 100 milliliter, dan zie je eerlijk welk product meer of minder energie, vet of eiwit bevat.

Dit is de kern van vraag 3B. Laat zien dat verschillende verpakkingsgroottes anders een vertekend beeld geven.

Rekenen met een etiket

Voorbeeld:

8 g eiwit per 100 g

Eet je 150 g van dit product?

Dan krijg je 12 g eiwit binnen.

150 g is namelijk 1,5 × 100 g.

Werk het rekenstapje hardop uit: 8 × 1,5 = 12. Houd het eenvoudig en direct gekoppeld aan etiketten.

Veel energie = niet altijd ongezond

Een product met veel energie is niet automatisch ongezond.

Dat hangt ook af van:

• welke voedingsstoffen erin zitten

• hoeveel je ervan eet

• wanneer je lichaam die energie nodig heeft

Een etiket helpt dus om beter te beoordelen dan alleen op energie te letten.

Belangrijk nuancepunt uit vraag 3D. Vermijd hier uitgebreide voedingsadviezen; focus op leren lezen en interpreteren.

Waarom vergelijk je producten per 100 gram?

A

Dan zijn ze eerlijk vergelijkbaar

B

Dan is het product gezonder

C

Dan staat alles in porties

D

Dan hoef je niet te rekenen

Kernidee: dezelfde hoeveelheid voorkomt een vertekend beeld door andere verpakkingsgroottes.

Lees het etiket goed

Op een voedingswaardetabel staat vaak hoeveel energie, vet, koolhydraten en eiwitten een product bevat. Je vergelijkt producten per 100 gram of 100 milliliter. Eet je 150 gram van een product met 8 gram eiwit per 100 gram, dan krijg je 12 gram eiwit binnen.

energie

eiwitten

100 gram

12 gram

zuurstof

50 gram

10 gram

vitaminen

Hier komen herkennen van etiketinformatie en het eenvoudige rekenvoorbeeld samen.

Waarom is veel energie niet altijd ongezond?

Bespreek dat 'veel energie' niet automatisch ongezond betekent. Goede antwoorden noemen bijvoorbeeld: welke voedingsstoffen erin zitten, hoeveel je eet, en of je lichaam die energie nodig heeft.

Wat heb jij vandaag geleerd over voeding?

Reflectievraag zonder fout of goed. Laat leerlingen een concreet begrip, inzicht of vaardigheid noemen.

Zijn er dingen waar je extra uitleg over wilt

Reflectievraag over het leerproces. Mogelijke antwoorden: schema, voorbeelden, etiketrekenen, uitleg over functies.

Begrippenlijst

voedingsmiddelen - alle producten die je eet of drinkt

voedingsstoffen - bruikbare stoffen in voedingsmiddelen

koolhydraten - voedingsstoffen die vooral energie leveren

vetten - voedingsstoffen die energie leveren, als reserve kunnen worden opgeslagen en ook bouwstof zijn

eiwitten - voedingsstoffen die vooral bouwstoffen zijn voor groei en herstel

vitaminen - beschermende stoffen die helpen bij het goed functioneren van het lichaam

mineralen - stoffen die nodig zijn voor onder andere botten, bloed en een goede werking van het lichaam

Begrippenlijst

water - voedingsstof die bouwstof is, stoffen vervoert en helpt bij de lichaamstemperatuur

voedingsvezels - stoffen die niet worden verteerd, maar belangrijk zijn voor de darmwerking

bouwstof - stof voor groei, herstel en opbouw van het lichaam

brandstof - stof die energie levert

reservestof - stof die in het lichaam kan worden opgeslagen

beschermende stof - stof die helpt om het lichaam goed en gezond te laten functioneren