L E S 9
De wrok van Achilles
Tekst 9A
Agamemnon geeft toe
Een god stuurt een ziekte naar het Griekse kamp. Wat heeft Agamemnon misdaan?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
L E S 9
De wrok van Achilles
Tekst 9A
Agamemnon geeft toe
Een god stuurt een ziekte naar het Griekse kamp. Wat heeft Agamemnon misdaan?
Gemaakt bij Pallas 1, Griekse taal en cultuur (5e druk)
Les bij Pallas 1, les 9 De wrok van Achilles, tekst 9A Agamemnon geeft toe. Ongeveer 45 minuten, gymnasium. Image credit: anonymous, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9A Agamemnon geeft toe
W A T G A J E L E R E N ?
1
Je kunt vertellen hoe de ruzie tussen Agamemnon en Achilles begint.
2
Je kunt een woord van de gemengde groep herkennen aan de genitivus.
3
Je kunt zinnen met woorden van de gemengde groep vertalen.
Het oefenboek opent elke les met 'Wat ga je leren?'. Aan het eind van de les komen deze leerdoelen terug in de checklist. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
S T A R T V R A A G
Het eerste woord
De Ilias van Homeros vertelt over de oorlog om Troje. Het allereerste woord van het gedicht zegt al waar het over gaat. Welk woord is dat?
Wrok
Oorlog
Troje
Held
Startvraag: het eerste woord is μῆνιν, de wrok (woede) van Achilles. De Ilias gaat dus niet over de hele oorlog, maar over één ruzie en de gevolgen daarvan. 'Oorlog' en 'Troje' liggen voor de hand, en dat maakt het juiste antwoord verrassend. Op de foto: Achilles en Ajax spelen een bordspel tijdens een rustig moment in de oorlog (amfoor van Exekias, rond 530 v.C., Vaticaanse Musea). Doorvraag: wat zou een verhaal over wrok spannend maken? Image credit: Exekias, publiek domein, Wikimedia Commons
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
De Trojaanse oorlog
Tien jaar lang belegeren de Grieken Troje. Ze wonen in een kamp bij hun schepen en plunderen de steden in de buurt. De buit verdelen ze: goud, vee en ook gevangen vrouwen. Voor een held is zijn deel van de buit een teken van eer.
De Ilias vertelt over maar een paar weken in het tiende jaar. Het gedicht begint met een ruzie tussen Agamemnon en Achilles.
Achtergrond: de Ilias beslaat ongeveer vijftig dagen. Het verhaal van deze tekst staat in Ilias 1, 1-430. Het eerste vers luidt: μῆνιν ἄειδε θεά, 'Zing, godin, over de wrok'. De foto toont de muren van Troje bij Hisarlık in Turkije (meer over de opgravingen in les 13). Gevoelig: gevangen vrouwen als buit horen bij de oorlogsvoering in de mythe; benoem dat zakelijk. Doorvraag: waarom begint Homeros niet bij het begin van de oorlog? Image credit: CherryX, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9A Woorden
Grieks
betekenis
ὁ γέρων (γέροντος)
oude man
ὁ κῆρυξ (κήρυκος)
heraut, bode
ὁ ἱερεύς
priester
τὸ στρατόπεδον
legerkamp
ἡ νόσος
ziekte, pest
Grieks
betekenis
ἀποπέμπει
(hij, zij) stuurt weg, terug
ἡ ἀγορά
vergadering, markt
ἡ μάχη
strijd, gevecht
ἀποχωρεῖ
(hij, zij) trekt zich terug
τέλος
ten slotte
Leerwoorden tekst 9A. Bij ὁ γέρων en ὁ κῆρυξ staat de genitivus erbij: zo leren leerlingen woorden van de gemengde groep voortaan. ἀποπέμπει en ἀποχωρεῖ zijn samengesteld: in de tekst staan ze in het imperfectum (ἀπέπεμπεν, ἀπεχώρει), met het augment in het midden zoals in 8C. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9A Agamemnon geeft toe (1)
Het tiende jaar van de oorlog. Agamemnon heeft de dochter van een priester als buit.
1
Ὁ Χρύσης ἱερεὺς τοῦ Ἀπόλλωνος ἦν.
Ὁ γέρων εἰς τὸ στρατόπεδον ἐβάδιζεν·
τὴν γὰρ κόρην ἐζήτει.
Ὁ δὲ Ἀγαμέμνων τὸν γέροντα ἀπέπεμπεν.
5
Ὁ δὲ θεὸς νόσον εἰς τὸ στρατόπεδον ἔπεμπεν.
Πολλοὶ Ἀχαιοὶ ἀπέθνῃσκον.
ὁ Χρύσης Chryses
τοῦ Ἀπόλλωνος van Apollo
ἦν was
ἐζήτει zocht (ζητεῖ)
ἀπέθνῃσκον stierven
Vertaling regel 1-6: Chryses was priester van Apollo. De oude man ging naar het legerkamp, want hij zocht zijn dochter. Maar Agamemnon stuurde de oude man weg. De god stuurde daarop een ziekte naar het legerkamp. Veel Grieken stierven.
Tip: laat leerlingen ὁ γέρων (regel 2) en τὸν γέροντα (regel 4) vergelijken: hetzelfde woord, maar de nominativus lijkt niet op de accusativus. Dat is typisch voor de gemengde groep. Ook Ἀπόλλωνος is een genitivus van die groep. Bij Homeros (Ilias 1, 12-52) biedt Chryses een groot losgeld; Agamemnon scheldt hem uit, en Apollo schiet negen dagen lang pijlen op het kamp. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Tekst 9A Agamemnon geeft toe (2)
Ὁ Ἀχιλλεὺς τοὺς Ἀχαιοὺς εἰς ἀγορὰν ἐκάλει.
Ὁ δὲ Κάλχας ἔλεγεν·
«Ὦ Ἀγάμεμνον, τὴν κόρην
10
πρὸς τὸν γέροντα ἀπόπεμπε.»
Τέλος ὁ Ἀγαμέμνων τὴν κόρην ἀπέπεμπεν.
Τοὺς δὲ κήρυκας πρὸς τὸν Ἀχιλλέα ἔπεμπεν·
οἱ δὲ κήρυκες τὴν Βρισηΐδα ἦγον.
Ὁ δὲ Ἀχιλλεὺς ἐκ τῆς μάχης ἀπεχώρει.
ὦ Ἀγάμεμνον Agamemnon!
ἀπόπεμπε stuur terug!
τὸν Ἀχιλλέα Achilles (acc.)
τὴν Βρισηΐδα Briseïs (acc.)
Vertaling regel 7-14: Achilles riep de Grieken bijeen in een vergadering. Kalchas zei: 'Agamemnon, stuur het meisje terug naar de oude man.' Ten slotte stuurde Agamemnon het meisje terug. Maar hij stuurde de herauten naar Achilles, en de herauten namen Briseïs mee. Achilles trok zich terug uit de strijd.
Tip: zoek samen alle vormen van de gemengde groep: Ἀγάμεμνον (vocativus), γέροντα, κήρυκας, κήρυκες, Ἀχιλλέα, Βρισηΐδα. In regel 12-13 zie je dat de accusativus meervoud op -ας en de nominativus meervoud op -ες eindigt. Bron: Ilias 1, 53-430. Briseïs was de buit van Achilles; Agamemnon neemt haar als vervanging voor Chryseïs. Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
K E N N I S
1
Waarom stuurt Apollo een ziekte naar het kamp?
Achilles heeft hem beledigd.
De Grieken offeren niet.
Kalchas vraagt het hem.
Agamemnon stuurt zijn priester weg.
Antwoord D: Agamemnon stuurt Chryses, de priester van Apollo, weg (regel 4). 'De Grieken offeren niet' past bij de manier waarop goden vaak boos worden, maar staat niet in de tekst. Kalchas legt de oorzaak alleen uit. Doorvraag: waarom treft de straf het hele leger en niet alleen Agamemnon?
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
D E G E M E N G D E G R O E P ( 3 E D E C L I N A T I E )
Je kent de o-groep (ὁ θεός) en de a/h-groep (ἡ θεά). Nu komt de derde groep: de gemengde groep. Hier zie je de stam pas in de genitivus enkelvoud. Haal van de genitivus de uitgang af, dan houd je de stam over.
Leer daarom altijd de nominativus en de genitivus.
Mannelijke en vrouwelijke woorden hebben dezelfde uitgangen.
enkelvoud
meervoud
nom.
ὁ κῆρυξ
οἱ κήρυκες
gen.
τοῦ κήρυκος
τῶν κηρύκων
dat.
τῷ κήρυκι
(tekst 9B)
acc.
τὸν κήρυκα
τοὺς κήρυκας
O N T H O U D
ὁ γέρων, τοῦ γέροντος: de nominativus lijkt vaak niet op de stam. Kijk daarom altijd naar de genitivus.
Grammatica: de naam 'gemengde groep' komt doordat deze woorden zowel klinker- als medeklinkerstammen hebben. Laat leerlingen de uitgangen van de tabel naast die van de o-groep zetten: -ος is hier genitivus, niet nominativus. Dat is de grootste valkuil. De dativus meervoud (τοῖς κήρυξι) komt in tekst 9B. Doorvraag: in welke vorm van ὁ γέρων zie je de stam γεροντ terug? Image credit: LessonUp
Vul de juiste vorm van ὁ γέρων in.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
K E N N I S
2
Ὁ Ἀγαμέμνων τὸν γέροντα ἀπέπεμπεν.
Ἡ κόρη τοῦ γέροντος ἐδάκρυεν.
Οἱ γέροντες εἰς τὴν ἀγορὰν ἐβάδιζον.
Antwoord: γέροντα (accusativus, lijdend voorwerp), γέροντος (genitivus: de dochter van de oude man), γέροντες (nominativus meervoud, onderwerp). Wie γέρων invult na τόν, gebruikt de woordenboekvorm; wie γέροντας kiest bij οἱ, verwart de uitgangen -ες en -ας. Vertaling: Agamemnon stuurde de oude man weg. De dochter van de oude man huilde. De oude mannen gingen naar de vergadering.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
T O E P A S S I N G
3
In welke naamval staat τοὺς κήρυκας?
nominativus meervoud
accusativus meervoud
genitivus enkelvoud
accusativus enkelvoud
Antwoord B: het lidwoord τούς laat het al zien, de uitgang -ας bevestigt het. Wie accusativus enkelvoud kiest, ziet de -α van κήρυκα; wie nominativus meervoud kiest, verwart -ας met -ες. Genitivus enkelvoud is κήρυκος. Doorvraag: geef de nominativus meervoud.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
V E R T A L E N
4
Vertaal in goed Nederlands.
Ὁ κῆρυξ τὸν γέροντα εἰς τὸ στρατόπεδον ἄγει.
Vertaling: de heraut brengt de oude man naar het legerkamp. Laat leerlingen bij κῆρυξ en γέροντα de genitivus opzoeken in de woordenlijst. Wie 'de oude man brengt de heraut' vertaalt, let niet op het lidwoord τόν.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
T O E P A S S I N G
★ 5
Vertaal in goed Nederlands.
Οἱ κήρυκες τὴν κόρην τοῦ γέροντος πρὸς τὸν Ἀγαμέμνονα ἦγον.
Vertaling: de herauten brachten de dochter van de oude man naar Agamemnon. Drie vormen van de gemengde groep: κήρυκες (nom. mv.), γέροντος (gen. ev.), Ἀγαμέμνονα (acc. ev.). In de Ilias gebeurt het omgekeerde: Odysseus brengt Chryseïs terug naar haar vader. Extra voor snelle leerlingen: zet κήρυκες en γέροντος in het enkelvoud of meervoud.
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Grieks in het Nederlands
Veel Nederlandse woorden komen uit woorden die je vandaag leerde.
ὁ γέρων
oude man
gerontologie
ἡ ἀγορά
vergadering, markt
agorafobie
ἀπό
weg van (in ἀποπέμπει)
apotheek, apostel
Grieks in het Nederlands: gerontologie is de wetenschap van het ouder worden. Agorafobie is pleinvrees, angst voor open ruimtes waar veel mensen zijn. Een apotheek was een opslagplaats (ἀποθήκη, iets 'weggezet'), een apostel iemand die 'weggestuurd' wordt, een gezant. Doorvraag: wat zou een gerontocratie zijn? Image credit: LessonUp
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
T O E P A S S I N G
6
Agamemnon geeft het meisje terug, maar pakt dan Briseïs van Achilles af. Wie heeft gelijk in deze ruzie? Leg uit.
Reflectie: er is geen goed of fout antwoord. Mogelijke punten: Agamemnon is de aanvoerder en vindt dat hij niet zonder buit kan; Achilles vecht het hardst en wordt voor iedereen vernederd; voor beiden draait het om eer (τιμή), niet om de vrouwen zelf. Doorvraag: wat had een van de twee kunnen doen om de ruzie te voorkomen?
L E S 9 · D E W R O K V A N A C H I L L E S
Pallas 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Begin van de ruzie vertellen
Gemengde groep herkennen
Gemengde groep vertalen
Ik kan ze allemaal
Gebruik de uitslag om te kiezen wat je aan het begin van de volgende les herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Tekst 9B
Het gezantschap naar Achilles
Drie helden gaan met dure geschenken naar de tent van Achilles. Laat hij zich overhalen?
G R A M M A T I C A
Gemengde groep: dativus meervoud; Gemengde groep: bijvoeglijke naamwoorden
Vooruitblik: 9B Het gezantschap naar Achilles. Laat de klas raden wat er gaat gebeuren. Image credit: Tarquinia Painter, publiek domein, Wikimedia Commons Image credit: LessonUp
Image credit: LessonUp