WEBB - Jong & Oud 1.1 t/m 1.6

• Economie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4

Welkom

4 HAVO ||  2026-2027

Jong & Oud Hoofdstuk 1

Programma

• Terugblik
• Lesdoelen
• Theorie
• Aan de slag!

De opofferingskosten
van Yara van koken
zijn een halve
afwastaak

	Yara	Luna
Koken	2 uur	3 uur
Afwassen	4 uur	7 uur
Totaal	6 uur	10 uur

1. Juist
2. Onjuist

De opofferingskosten van een wandeling bedragen?

1. 85
2. 50
3. 40
4. -35

Leerdoelen

• Informatie uit een opbrengsten/pay-off matrix interpreteren
• Bepalen en uitleggen of er sprake is van een dominante strategie voor een speler
• Het optreden van een gevangenendilemma, waarbij er sprake is van een dominante strategie voor de speler en een suboptimaal evenwicht.

Lesdoelen

• Je begrijpt het gevangenendilemma en alle begrippen die daarbij horen

• Je kunt een uitbetalingsmatrix/opbrengstenmatrix aflezen.

• Je kunt bepalen wat voor iemand de dominante keuze is.

• Je kunt bepalen of de uitkomst optimaal of suboptimaal is.

• Je kunt bepalen bij welke keuze iemand een meelifter is.

Filmpje over het gevangengendilemma

https://www.acm.nl/nl/lesmateriaal-de-concurrenten-voor-havo-en-vwo

0

Speltheorie

Dominante strategie

De strategie die het beste resultaat oplevert, ongeacht de keuze van de andere speler(s).

Stappenplan

Neem de tabel over en onderstreep de keuzes. 

Omschrijf de keuzes van speler 1 (in dit geval Tara)

Omschrijf de keuzes van speler 2 (in dit geval Sofie)

Conclusie

--> Vergeet niet in je stappen ook de getallen van de tabel te gebruiken. 

Een paar begrippen

Dominante strategie - De strategie die het beste resultaat oplevert, ongeacht de keuze van de andere speler(s).

Free rider - (= meelifter) Iemand die profiteert van de inspanningen van een ander.

Bindende afspraak - Een afspraak waar je (juridisch) niet van af kunt of niet onderuit kunt. In de speltheorie: men heeft van tevoren afgesproken een bepaalde strategie te volgen.

Simultaan spel -  Het gevangenendilemma is een simultaan spel, de spelers moeten onafhankelijk van elkaar, op hetzelfde moment een keuze maken.

Wat voor soort vraag kan je verwachten op je toets

Het gevangenendilemma

Los dit gevangenendilemma op met je buurman/buurvrouw.

Thuis nog verder (be)studeren of oefenen?

https://www.economielokaal.nl/speltheorie/

Heeft Takao een dominante strategie?

1. ja, geen prijsverlaging
2. nee
3. ja, wel prijsverlaging

Wat is de dominante strategie voor Peter als de andere niet betalen (de dominante strategie is waarbij de opbrengst het hoogste is)?

1. Wel betalen
2. Niet betalen

Wat is een dominante strategie?

1. De beste keuze
2. De suboptimale keuze
3. De beste strategie onafhankelijk van de keuze van de ander
4. De slechtste strategie onafhankelijk van de keuze van de ander

Heeft Erp een dominante strategie?

1. ja, geen uitverkoop
2. nee
3. ja, wel uitverkoop

Is dit een gevangenendilemma?

1. Ja
2. Nee

Meeliften

Uit welk vakje blijkt dat Sofie een meelifter is?

Antwoord invullen volgende dia. 

		Sofie
		Ruimt op	Ruimt niet op
Tara	Ruimt op	30; 30	70 ; 10
	Ruimt niet op	10; 70	60 ; 60

Uit welk vakje blijkt dat Sofie een meelifter is?

		Sofie
		Ruimt op	Ruimt niet op
Tara	Ruimt op	30; 30	70 ; 10
	Ruimt niet op	10; 70	60 ; 60

1. 30 ; 30
2. 70 ; 10
3. 10 ; 70
4. 60 ; 60

Gevangendilemma

Tara en Sofie komen uit op niet opruimen en niet opruimen (60 ; 60)

Als ze zouden samenwerken dan zouden ze beiden 30 minuten kwijt zijn. Dit is voor beiden een beter evenwicht. 

Er is sprake van een gevangendilemma. 

Was het logisch dat beide mannen zich aan de afspraak hielden?

Ja

Nee

Bindende afspraken

Een afspraak met een consequentie. 

Criminelen

• Bekennen of ontkennen
• Wraak

Is hier sprake van een gevangenendilemma?

1. Nee. De uitkomst is optimaal.
2. Ja. De uitkomst is niet optimaal.
3. Je weet niet wat ze gaan doen.

Aan de slag!

Maken 1.12 t/m 1.17

Zachtjes overleggen! / Aan docent vragen

Klaar? Nakijken

Niet af? Huiswerk!

Uitleg

Gevangenendilemma:

• Beide spelers volgen hun eigenbelang
  
• én: er ontstaat een evenwicht dat voor beiden ongunstig is

Beide winkels verdienen voor € 4000 (door beide uitverkoop te houden),

terwijl ze ook beide € 5000 hadden kunnen verdienen.

Uitleg

Wat zijn collectieve goederen?

• Goederen waarvan je het gebruik niet kan beperken tot degenen die ervoor betaald hebben.

Wat zijn externe effecten?

• Effect van de productie van een goed dat niet in de prijs van dat goed is meegenomen.

Er ontstaat meeliftgedrag: 

• Het maakt niet uit of je meebetaalt aan straatverlichting of niet, je kunt toch profiteren van het licht. 

Uitleg

Gevangenendilemma: Beide spelers volgen hun eigenbelang. En er ontstaat een evenwicht dat voor beiden ongunstig is.

• Straatverlichting. Opbrengst iedere speler: 10, Kosten totaal: 14. 
• Door het externe effect, levert het 10 per speler op, terwijl het per speler maar 7 kost.

Uitleg

Gevangenendilemma: Beide spelers volgen hun eigenbelang. En er ontstaat een evenwicht dat voor beiden ongunstig is.

• Straatverlichting. Opbrengst iedere speler: 10, Kosten totaal: 14. 
• Door het externe effect, levert het 10 per speler op, terwijl het per speler maar 7 kost.

Samenwerken of niet

Keuzes

Tara & Sofie --> opruimen of niet opruimen

		Sofie
		Ruimt op	Ruimt niet op
Tara	Ruimt op	30; 30	70 ; 10
	Ruimt niet op	10; 70	60 ; 60

Oplossen

Strategie Tara

Als Sofie opruimt, dan ruimt Tara niet op. 10 minuten is korter dan 30 minuten. 

Als Sofie niet opruimt, dan ruimt Tara niet op. 60 minuten is korter dan 70 minuten. 

Ongeacht wat Sofie doet. Tara ruimt niet op. 

Dominante strategie voor Tara is niet opruimen. 

Strategie Sofie

Als Tara opruimt, dan ruimt Sofie niet op. 10 minuten is korter dan 30 minuten, 

Als Tara niet opruimt, dan ruimt Sofie niet op. 60 minuten is korter dan 70  minuten. 

Ongeacht wat Tara doet, Sofie zal niet opruimen. 

De dominante strategie voor Sofie is niet opruimen. 

Conclusie

Sofie en Tara zullen niet opruimen en uitkomen op 60 ; 60.

Samenwerken komt niet tot stand. 

Dominante strategie

Voordeligste strategie  die iemand kiest onafhankelijk van wat de ander kiest. 

Leerdoelen

Informatie uit een pay-off matrix interpreteren.

• Bepalen en uitleggen of er sprake is van een dominante strategie voor een speler. 

een Nash-evenwicht bepalen met behulp van alle getallen uit een pay-offmatrix.

• Het optreden van een gevangenendilemma, waarbij er sprake is van een dominante strategie voor de speler en een suboptimaal Nash-evenwicht, bewijzen.

Een simultaan en herhaald simultaan spel onderscheiden.

De invloed van het herhalen van een simultaan spel op de mogelijke evenwichten uitleggen en uitleggen waarom de spelers zich coöperatief zullen opstellen.

Uitleggen dat een bindende afspraak van invloed kan zijn op het gedrag in een gevangenendilemma.

Uitleggen dat sociale normen en reputatie van invloed kunnen zijn op het gedrag in een (herhaald) gevangenendilemma.

Een situatie met meeliftersgedrag herkennen.