6 - Les 7 - Het fundament van de taal

Het fundament van de taal: woordenschat


1 / 98
next
Slide 1: Slide
New lesson editorNederlandsSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsLeerjaar 5

This lesson contains 98 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Het fundament van de taal: woordenschat


This item has no instructions

Les 7 - Het belang van woordenschat

pg.81

This item has no instructions

1. Mentaal lexicon

pg.81

This item has no instructions

Raadsel

 

pg.81

This item has no instructions

pg.81

Ons mentale lexicon maakt deel uit van onze kennis van het taalsysteem. Deze kennis gebruiken we grotendeels onbewust. Pas als we ons verspreken of niet op een woord kunnen komen, worden we ons ervan bewust hoe geautomatiseerd het proces van spreken en woorden oproepen verloopt. 


Bij het produceren en verwerken van taal spelen verbindingen tussen verschillende woorden een belangrijke rol (mentale lexicon). Woorden zijn met elkaar verbonden in het mentale lexicon wanneer ze verwant zijn in vorm, betekenis en/of gebruik. Door deze verbindingen worden verwante woorden mee geactiveerd wanneer je met een woord geconfronteerd wordt.


Associaties 

Jullie krijgen een blaadje papier. De bedoeling is om  de eerste drie woorden die in je opkomen bij de volgende woorden te schrijven. Doe dit zo snel mogelijk:

  1. vogel

  2. rood

  3. mooi

  4. baby

  5. geloof 

This item has no instructions

Associaties 

Leg de blaadjes bij elkaar. Bespreek:

  • Zijn er opvallende verschillen en gelijkenissen?

  • Kan je die verklaren door leeftijd, geslacht of culturele achtergrond? 


This item has no instructions

Per twee

Ga op zoek naar meer informatie over de volgende onderwerpen:

  1. Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?

  2. Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?

5

minute

00

second

This item has no instructions

Het Nederlands telt ongeveer één miljoen woorden.

A

waar

B

niet waar

C


D


This item has no instructions

Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een mentaal lexicon van ongeveer 50 000 woorden.

A

waar

B

niet waar

C


D


This item has no instructions

Om een tekst goed te begrijpen, moet je minimaal 98% van de woorden begrijpen.

A

waar

B

niet waar

C


D


This item has no instructions

Kinderen met een grote woordenschat doen het beter op school en komen vaak in het hoger onderwijs terecht.

A

waar

B

niet waar

C


D


This item has no instructions

Hoeveel woorden kent het Nederlands? Waarom is het moeilijk om deze vraag concreet te beantwoorden?

This item has no instructions

This item has no instructions

Nederlandse woorden

Het aantal Nederlandse woorden is onbeperkt, want je kunt met de bestaande grondwoorden steeds nieuwe samenstellingen en afleidingen maken. Het grootste deel van de nieuwe woorden in een woordenboek zijn dan ook samenstellingen met elementen die er al in voorkwamen. 


In de Taaldatabank van het Instituut voor de Nederlandse Taal zijn alle woorden en woordvormen (lezen: lees, leest, las, lazen...) van de 12de tot en met de 21ste eeuw opgeslagen. Die bevat al meer dan 60 miljoen woorden.

This item has no instructions

Hoeveel woorden bevat het mentale lexicon van een volwassen spreker? En die van een kind?

This item has no instructions

Mentaal lexicon

Een volwassen spreker beschikt normaal gesproken over een lexicon van ongeveer 50 000 woorden en kan zonder enige moeite drie woorden per seconde begrijpen of produceren.


Een Nederlandstalig kind beschikt op vierjarige leeftijd over ongeveer 3 200 woorden. Het gaat hier om woorden die het passief herkent. Het kind kan ze niet allemaal zelf actief in zijn taalgebruik toepassen. Tot en met het achtste jaar neemt de woordenschat met ongeveer 600 woorden per jaar toe.

This item has no instructions

Mentaal lexicon - per vier











Klaar? Herhaal dit voor leerling, school ...

 Schrijf het woord kat in het midden

  • Kleur 1: verschillende woordsoorten en verbuigingen, vervoegingen

  • Kleur 2: eigenschappen van de kat - woordassociaties

  • Kleur 3: synoniemen: andere woorden met dezelfde betekenis.

  • Kleur 4: hyperoniemen: de overkoepelende term (een kat is een...)

  • Kleur 5: hyponiemen: specifieke termen (soorten katten)

10

minute

00

second

Je krijgt een A4-papier. We bouwen een mentaal lexicon op rond het woord kat. Verwerk de volgende informatie: 

This item has no instructions

TW

  • Een synoniem is een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden. (gelukwensen – feliciteren)


  • Een hyperoniem is een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord. Van dit woord sluit de betekenis die van een ander woord in. Het hyperoniem heeft altijd een ruimere betekenis dan het onderliggende woord (voertuig is een hyperoniem van auto, fiets, …)


  • Een hyponiem is een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord. Van dit woord wordt de betekenis door een ander woord gedekt. (appel en peer zijn hyponiemen van fruit)



Wanneer je woordassociaties maakt, ga je dikwijls verbanden leggen met betekenisverwante termen. Deze drukken betekenisrelaties uit. (denotaties)  

This item has no instructions

synoniem

hyperoniem

hyponiem

een woord dat (ongeveer) dezelfde betekenis heeft als een ander of meer andere woorden.

een woord dat een overkoepelende, algemene term is voor een ander woord.

een woord met een specifiekere betekenis binnen de categorie van een ander woord.

Zoogdier is een ... van het woord kat

poes is een ... van het woord kat

Britse korthaar is een ... van het woord kat

This item has no instructions

synoniem

hyperoniem

hyponiem

voertuig is een ... van het woord fiets

wipneus is een ... van het woord neus

e-bike is een ... van het woord fiets

velo is een ... van het woord fiets

stappen is een ... van het woord wandelen

lichaamsdeel is een ... van het woord neus

bewegen is een ... van het woord wandelen

reukorgaan is een ... van het woord neus

slenteren is een ... van het woord wandelen

This item has no instructions

2. Je woordenschat uitbreiden

pg.82

This item has no instructions

pg.82

This item has no instructions

Wat is het verschil tussen passieve en actieve woordenschat?

pg.82

This item has no instructions

actieve en passieve woordenschat


Als we spreken over woordenschatkennis, is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen je actieve woordenschat (de woorden die je zelf kunt produceren, gesproken en/of geschreven) en je passieve woordenschat (de woorden die je begrijpt wanneer je leest en luistert). Je passieve woordenschat is logischerwijs heel wat groter dan je actieve woordenschat. Maar hoe groot is die dan?

This item has no instructions

Wat kan je doen om je woordenschat uit te breiden?

This item has no instructions

pg.83

This item has no instructions

pg.83

Voor vreemde talen leer je woorden uit je hoofd, maar voor Nederlands is dat moeilijker. Je moet de betekenis ook in de juiste context gebruiken.

This item has no instructions

Hand-out: leerstof

Uitbreiding leerstof - woordenschat


Smartschool - documenten -  6-les 7 - 

Uitbreiding Woordenschat en betekenisrelaties

This item has no instructions

4. Morfologie van woorden

pg.86

This item has no instructions

This item has no instructions

Noem nog woorden die eindigen op 'logie'

This item has no instructions

Zoek op wat 'morfeem' betekent.

This item has no instructions

Wat betekent morfologie?

morfo + logie

Welke woorden ken je nog op -logie? Wat betekent dit achtervoegsel? 

  • logie = studie

Ken je nog samenstellingen met morf?

  • morfo = vorm / bouw

morfologie =

  • leer van de woordvorming. 

pg.84

This item has no instructions

Morfologie

Morfologie is de leer van de woordvorming. Ze bestudeert de manier waarop in een taal woorden worden gevormd door afleiding en samenstellingen. De morfologie houdt zich ook bezig met veruigings- en de vervoegingsvormen van een taal, zoals de werkwoordsvervoeging of de manier waarop bijvoeglijke naamwoorden in het Nederlands soms een buigings-e krijgen en soms niet.

vb. een blije man - een blij kind

TW

pg.84

This item has no instructions

Morfologie

pg.86

This item has no instructions

Welk woord past niet in het rijtje?

A

poolster

B

dwaalster

C

monster

D


This item has no instructions

poolster

dwaalster

pool + ster

dwaal + ster

(planeet)

grondwoord + grondwoord

= samenstelling

twee delen die ook als afzonderlijke woorden bestaan

monster

voorzetsel + grondwoord 

grondwoord + achtervoegsel

= afleiding

pg.86

This item has no instructions

ondankbaar

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

openhartoperatie

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

langetermijnplanning

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

tv-programma

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

driewieler

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

een samenstellende afleider

Een woord dat zowel een samenstelling is als een afleider

drie + wieler

pg.86

This item has no instructions

pg.86

___________________

zoek op

This item has no instructions

Noem nog woorden die eindigen op het achtervoegsel -aar

This item has no instructions

Welke betekenis heeft het achtervoegsel 'aar'?

This item has no instructions

This item has no instructions

This item has no instructions

woordopbouw

Woordleerstrategie

Wanneer je een woord niet kent, kan je morfologie toepassen om de betekenis te achterhalen:

Je kan het woord opdelen in delen die je misschien wel kent. Dit kan vaak met samenstellingen of afleidingen. Als je een deel van het woord kent, is het mogelijk om de betekenis af te leiden. 

This item has no instructions

Wat betekent "wanvoeding" en hoe gebruik je de strategie om de betekenis te achterhalen?

This item has no instructions

pg.86

This item has no instructions

pg.86

Onderstreep waar in de context je de betekenis terugvindt

2

minute

00

second

This item has no instructions

context

Woordleerstrategie

Vind je informatie over het woord in de tekst?

achterhaal de betekenis op basis van de context: lees de zinnen ervoor en erna, bekijk afbeeldingen... Misschien kan je de betekenis afleiden uit andere informatie die je krijgt.





This item has no instructions

Wat betekent "wantoestand" en "wanbetaler"?

This item has no instructions

Hoe heb je de betekenis achterhaald?

This item has no instructions

pg.87

3

minute

00

second

Procedure waarbij je steeds nieuwe woorden kan vormen 

This item has no instructions

woorden met 'ver'

This item has no instructions

pg.87

This item has no instructions

pg.87

3

minute

00

second

This item has no instructions

"diëteren" is een ...

A

samenstelling

B

afleiding

C


D


This item has no instructions

diëteren

Het woord staat niet in de woordenboeken maar het zou kunnen bestaan.


Het volgt een "vaste formule":  zelfstandig naamwoord + eren

= werkwoord

This item has no instructions

Welke afleidingen ken je nog die de formule "zelfstandig naamwoord + eren" volgen?

This item has no instructions

pg.87

This item has no instructions

Tussenstop 2

pg.129 - 131

20

minute

00

second

This item has no instructions

Bookwidget spelling

HUIS

WERK

This item has no instructions

Taalonderzoek: nieuwe woorden


pg.88

This item has no instructions

pg.88

This item has no instructions

woordleerstrategieën 

pg.88

This item has no instructions

Eerste hulp bij nieuwe woorden

STAP 1:

Is het woord belangrijk? Heb ik het nodig om de zin/tekst te begrijpen?

STAP 2 :

Lijkt het woord op een gelijkaardig woord uit het Nederlands of een andere taal?

STAP 3:

Vind ik informatie over het woord in de tekst?

STAP 4:

Ken ik een deel van het woord?

STAP 5:

Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?

This item has no instructions

analogie

Stap 2: lijkt het woord op een gelijkaardig woord in het Nederlands?

= Je herkent in het woord een ander woord dat je wel kent. Dit kan je met andere Nederlandse woorden doen, maar je kan ook andere talen gebruiken.



This item has no instructions

importeren = goederen komen binnen, exporteren = ... ?

This item has no instructions

leenwoorden

Stap 2: lijkt het woord op een woord in een andere taal?

Je herkent in het woord een woord dat je wel kent uit een andere taal.  




This item has no instructions

Wat betekent het woord 'amoureus' en op welk woord uit een andere taal lijkt dit?

This item has no instructions

hulpbronnen

Stap 6: Kan ik hulp vragen aan iemand of kan ik het woord opzoeken?

Vraag het aan een medeleerling of leerkracht

Zoek het woord op in een online woordenboek:

  • www.encyclo.nl

  • www.vandale.be

  • www.woorden.org 

  • www.mijnwoordenboek.nl 


This item has no instructions

Overzicht woordleerstrategieën


Nederlands 5BCW 5WW - documenten - ondersteuning -  Woordenschat - Hulpkaart woordleerstrategieën

This item has no instructions

Woordleerstrategieën oef.3-8

pg.88-89

10

minute

00

second

This item has no instructions

Overzicht woordenschat

In deze opdracht heb je de betekenis van enkele nieuwe woorden achterhaald. Deze woordenschat vind je hier:





Nederlands 5BCW 5WW - documenten - 6 - Les 7 - Woordenlijst les 7

This item has no instructions

Taak: woordenlijst mini-GIP

Voor deze opdracht gebruik je één van de bronnen van de mini-GIP waar je aan werkt tijdens atelier. Je krijgt een taak waarop je een woordenlijst zal aanleggen. Deze taak staat op Google Classroom.

  • Schrijf 8 woorden uit je bron op die je nog niet kende

  • Noteer het nummer (de stap) van de woordstrategie die je gebruikt hebt (varieer)

  • Schrijf de betekenis kort op in je eigen woorden.

  • Gebruik twee nieuwe woorden in een zelf geschreven zin. 


30

minute

00

second

This item has no instructions

Evaluatie:

AGENDA:


Toets

  • Taak woordenlijst mini-GIP + presentatie tegen ____________________

  • Toets woordenschat + spelling van afleidingen en samenstellingen op _____________________ (tussenstop 1, woordenlijst les 7 + bookwidget spelling van afleidingen en samenstellingen)

This item has no instructions

This item has no instructions

Taak: woordenlijst mini-GIP

Kies zorgvuldig drie woorden uit waar je klasgenoten ook iets aan zullen hebben. Deze gaan jullie kort presenteren aan de klas. Hiervoor mag je één slide om te projecteren maken (overzicht woorden + voorbeeldzinnen). 


We oefenen eerst enkele presentatietechnieken in en gaan van start met een kleine opwarming. 


This item has no instructions

tussenstop 2

pg.129

This item has no instructions

De spelling van samenstellingen en afleidingen



eigen materiaal

This item has no instructions

Uitspraaktekens

Nederlands specifiek

This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

leidingwater

B

leiding water

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

milieuinspectie

B

milieu-inspectie

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

80jarige

B

80-jarige

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

vipbehandeling

B

vip-jarige

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

rodewijnglazen

B

rode wijnglazen

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

rodewijnglazen

B

rode wijnglazen

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

nonchalant

B

non chalant

C


D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

paranoide

B

paranoïde

C

parano-ide

D


This item has no instructions

Wat is de juiste spelling?

A

smsje

B

sms-je

C

sms'je

D


This item has no instructions

Bookwidget spelling samenstellingen

HUISWERK

ss - oefeningen - les 7 - De spelling van samenstellingen en afleidingen

This item has no instructions

Bookwidget spelling

HUIS

WERK

This item has no instructions

30 seconden spelregels

Groepjes van 3

  • Neem om beurten een kaartje van de stapel. Hierop staan 5 woorden. 

  • Omschrijf de 5 woorden aan je team. 

  • Een teamgenoot timet intussen 30 seconden.

  • Je mag het woord niet gedeeltelijk uitspreken of vertalen.

  • Hebben je teamgenoten alle 5 woorden binnen de 30 seconden? Dan krijg je een punt.






10

minute

00

second

This item has no instructions