Syllabusles Muziek

• New lesson editor
• Kunst
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 5,6

Syllabusles Muziek

I. Uitvoering/voorstelling:

Wat is er te horen en/of te zien? Wat voor soort muziek(stuk)? 

Bijvoorbeeld: symfonieorkest, pop-/rockband, jazzband, opera of een musical of koorwerk.

Het stuk uit 'Carmen' is een opera en het stuk uit 'The Wizard of Oz' is een musical. Wat zijn de verschillen?

Vraag:

Een opera wordt volledig gezongen en gebruikt meestal klassieke muziek en zangtechnieken.

In een musical modernere zang, gesproken dialogen en vaak ook dans gecombineerd.

Opera’s hebben vaak een formelere stijl en worden uitgevoerd met een klassiek orkest.

Musicals zijn meestal toegankelijker en gebruiken moderne muziekstijlen.

II. Inhoud

Waar gaat muziekstuk over: onderwerp, verhaal, thema, idee of concept? Wat is de boodschap of (diepere) betekenis?

Bij sommige muziekstukken verhaal. Bijvoorbeeld bij muziektheaterstukken als opera, operette en musical. Het verhaal kan worden geanalyseerd aan de hand van de spelgegevens, die bestaan uit de 5 w’s.

> zie drama.

De boodschap of (diepere) betekenis wordt (mede) bepaald door voorstelling, inhoud, vormgeving en/of theatrale vormgeving en kan gezocht worden in de cultuurhistorische context van het kunstwerk en/of in de intentie van de maker. In het geval van het muzieknummer Star Spangled Banner van Jimi Hendrix is het onderwerp de Amerikaanse vlag of het bombardement van Engelse soldaten op een Amerikaans fort in 1814. De (diepere) betekenis van dit onderwerp is het protest tegen de Amerikaanse regering eind jaren 60. (Vietnamoorlog: 1955 – 1975)

Het verhaal van een muziekstuk kan worden geanalyseerd aan de hand van de 5 w’s.

wie

Wie zijn de personages in het stuk? Een personage kan een type zijn, bijvoorbeeld Batman en de Joker (personages met één of hoogstens twee karaktereigenschappen) of een karakter zoals Gijsbrecht van Amstel of Mutter Courage (personages met meerdere karaktereigenschappen, vaak met een karakterontwikkeling).

wat

Wat zijn de personages aan het doen, wat gebeurt er in het stuk? Het gaat hier het plot, het conflict, de spanningsopbouw (bijvoorbeeld: inleiding, opbouw, climax, afloop).

waar

Waar speelt het stuk of de scène zich af? Het gaat om de plaats, ruimte, locatie waar het stuk zich afspeelt. Bijvoorbeeld: buiten op een berg, in een kamer in een huis of op de maan. De locatie kan ook onbestemd of abstract zijn.

wanneer

Wanneer speelt het stuk of de scène zich af, in welke tijd? Het gaat over plaatsing in de historische tijd en over de tijdsverloop in het stuk. Bijvoorbeeld: chronologisch, fragmentarisch, tijdsprongen, flash back, flash forward.

waarom

Wat is het motief van de personages? Het gaat over de beweegreden van de handeling. Bijvoorbeeld: waarom is de Joker de eeuwige vijand van Batman? Waarom wil Mutter Courage geen vrede? (Ze verdient namelijk haar geld met de oorlog.) De beweegreden kan ook onduidelijk of zelfs afwezig zijn.

Bijvoorbeeld in het stuk Wachten op Godot van Samuel Beckett is het onduidelijk waarom twee mannen wachten op Godot.

III. Vormgeving

Hoe wordt de uitvoering vormgegeven door middel van muziek?

Vormgeving in muziek gebeurt door de keuzes die een componist maakt in het gebruik van:

1  Toonhoogte

• Toonhoogte = hoogte van klanken. Aangegeven door noten. 

• Melodie: opeenvolging klanken van verschillende toonhoogte, in bepaald ritme, die als geheel kan worden ervaren.

Elementen van toonhoogte: 

• akkoorden (o.a. majeur en mineur), 

• harmonie (de rangschikking van akkoorden), 

• dissonant, consonant, 

• één- en meerstemmigheid, 

• homofonie en polyfonie, 

• atonaliteit en tonaliteit.

Wordt in volgende dia's toegelicht!

Tonaal: 

In het gregoriaans in de middeleeuwen werd gebruik gemaakt van kerktoonladders. Composities gebaseerd op kerktoonladder: modale muziek. Naast het gregoriaans komt dit ook in jazz- en popmuziek voor.

Vanaf 1600 (barok) wordt een majeur- of mineurtoonladder gebruikt. 

Atonaal: Bij atonale muziek ontbreekt deze hiërarchie voor een deel, waardoor de muziek een bepaalde onvoorspelbaarheid heeft.

2  Toonduur

Toonduur is lengte, tijdsduur van klanken. Bepalend voor de volgende aspecten:

maat: indeling van de muziek in gelijke eenheden van één of meerdere tellen; zoals tweekwartsmaten (2/4, mars), driekwartsmaten (3/4, wals en mazurka bijvoorbeeld) en vierkwartsmaten (4/4, tango).

ritme: indeling in tijd van korte en lange klanken en eventuele momenten van stilte tussen deze klanken (rusten) en de accenten die hierin gelegd kunnen worden. 

Ritmische accenten zijn benadrukte tellen of tonen in de muziek. Ze vallen extra op doordat ze harder, langer, hoger of anders klinken dan de omliggende tonen.

Syncopen zijn accenten op onverwachte of normaal onbe­drukte tellen. Daardoor verschuift het gevoel van het ritme en ontstaat er een ‘tegen de maat in’ of schommelend ritmisch effect.

3 Tempo

Tempo is de snelheid van een muziekstuk. Muziekstukken kunnen snel of langzaam worden gespeeld (hoog of laag tempo) en er kan sprake zijn van tempowisselingen waarbij vertraagd of versneld wordt. In de popmuziek wordt tempo aangeduid met BPM (= Beats Per Minute)

Opmerking: ritme en tempo zijn twee verschillende fenomenen. Het tempo van een muziekstuk kan langzaam zijn en toch snelle ritmische bewegingen kennen.

4

Dynamiek (klanksterkte) In muziek wordt met dynamiek de klanksterkte van de muziek bedoeld.

• Zacht (piano) en sterk (forte).

• Zachter worden (diminuendo/decrescendo) en sterker (harder) worden (crescendo). 

• Een accent is een enkel(e) toon/akkoord of een groepje tonen/akkoorden dat sterker wordt gespeeld/ dat benadrukt wordt. 

Dynamiek kan zorgen voor contrasten en het karakter van de muziek kan erdoor veranderen (een melodie die bijvoorbeeld eerst piano en dan forte wordt gespeeld krijgt een ander karakter). Dynamiek kan ook invloed hebben op de spanning(sopbouw) (bijvoorbeeld bij een crescendo).

5

Klankkleur, timbre

Klankkleur of timbre is de eigen kleur, karakter van de individuele stem of het individuele instrument, van licht en helder tot vol en zwaar. 

Een klank kan bijvoorbeeld warm, koud, helder, donker, licht, zwaar, scherp, rond, zacht, ruw, metalig, vol, dof of droog zijn.

Zo kan de ene sopraan licht en helder klinken, een andere sopraan donker en dramatisch.

Ook de combinatie van verschillende stemmen en instrumenten levert een eigen klankkleur op: koor, strijkorkest, symfonieorkest, blaasorkest (harmonieorkest, fanfare), popband en/of combinaties hiervan hebben alle een eigen, karakteristieke klank.

6 Vorm en vormelementen, compositie

Met de genoemde vormgevingsmiddelen (toonhoogte, toonduur, tempo, dynamiek en klankkleur) creëren componisten muziekstukken, composities. Een aantal compositie- elementen en compositievormen zijn:

motief

Een motief is een klein melodisch of ritmisch gegeven dat als basis dient voor een compositie (denk bijvoorbeeld aan de eerste vier noten van de vijfde symfonie van Ludwig von Beethoven: ▪▪▪__ ). Een motief kan onderdeel uitmaken van een muzikaal thema.

thema

Een thema is een muzikale zin die bepalend is voor een muziekstuk en die gedurende het stuk meerdere keren voorkomt, al dan niet als variatie. Een thema kan één of meerdere motieven bevatten.

Examenvraag: