Les 5: Impressionisme, postimpressionisme en Jugendstil

• New lesson editor
• Kunst
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

Les 5 - Van indruk naar vernieuwing

Open vanuit het centrale idee: door fotografie en realisme verandert de taak van de schilder. Niet meer exact kopiëren, maar kiezen wat je laat zien en hoe je een moment of gevoel verbeeldt.

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe kunstenaars in het impressionisme en postimpressionisme loskomen van het exact weergeven van de werkelijkheid, en hoe dat de weg opent naar kunst van de twintigste eeuw.

Impressionisme

invloed: Japan en fotografie

Onder invloed van fotografie en Japanse prenten ontstaat het Impressionisme

Beleving van het moment

In de 19e eeuw kan fotografie de zichtbare werkelijkheid snel en precies vastleggen.

Daardoor verandert de rol van schilderkunst.

Kunstenaars probeerden i.p.v. de werkelijkheid het moment vast te leggen.

Licht en kleur

Zij leggen vooral licht, kleur en de indruk van een moment vast.

Losse toets

Impressionisten proberen niet alles exact uit te werken. Vernieuwing staat hier tegenover de oudere traditie van glad en gedetailleerd schilderen. Aangezien veel kunstenaars in de buitenlucht schilderden was er haast geboden vanwege weersomstandigheden veranderen constant de kleur en licht.

Zonopkomst (1872) Claude Monet

In de buitenlucht

Door de uitvinding van de tubeverf werd het mogelijk om op locatie te schilderen i.p.v. in het atelier. Dit versterkt het idee van schilderen in het moment.

Leg het verband met de syllabus expliciet: traditie tegenover vernieuwing en fotografie als motor van verandering in de beeldende kunst.

Monet: licht in beweging

Claude Monet schildert in La Gare Saint-Lazare geen scherpe registratie van een station, maar een vluchtige indruk.

• stoom en licht vervagen vormen

• kleurvlekken belangrijker dan details

• het moderne stadsleven wordt onderwerp van kunst

La Gare Saint-Lazare (1877) Claude Monet

Benadruk dat het station een modern onderwerp is. Niet alleen de stijl is nieuw, ook wat waardig wordt gevonden om te schilderen.

Japonisme

Slide tekst

Onder de golf van Kanagawa (1830-31) Katsushika Hokusai

Vernieuwende standpunten

Al voor de uitvinding van de fotografie gebruikten de Japanners standpunten en kaderingen die in de westerse kunst nog onbekend waren. Verder waren de sterke contourlijnen,

vlakke kleurvlakken,

ongewone uitsneden

aandacht voor ritme in de compositie vernieuwend.

Japan opent zich

Pas in de 19de eeuw knoopt Japan handelsrelaties aan met Europa.

Houtsnedes: Onder de golf van Kanagawa

Is een mooi voorbeeld wat er zo vernieuwend was aan deze prenten. De compositie is dynamisch, het heeft een laag standpunt en de zee wordt abrupt afgesneden. Verder is er maar spaarzaam kleur gebruikt.

Amandelbloesem (1890) Vincent van Gogh

Interculturele kunst

Europese kunstenaars zien in Japanse kunst een alternatief voor hun eigen traditie. Tegelijk laat dit zien hoe culturen elkaar bekijken, idealiseren en opnieuw verbeelden. Interculturele kunst gaat dus over inspiratie én over wederzijdse beeldvorming.

Japanse invloed

Vincent Van Gogh's 1887 kopie van Utagawa Hiroshige's Ohashi brug uit 1857

De brief (1871) door Mary Cassatt met duidelijke Japanse invloeden

Noem twee Japanse invloeden in dit werk van Mary Cassatt

Wat maakt impressionisme vernieuwd?

• zichtbare penseelstreken

• wisselend licht als hoofdpunt

• kleuren mengen optisch in het oog van de kijker

• momentopname in plaats van tijdloze perfectie

• werkelijkheid als indruk, niet als exacte kopie

Kern van het impressionisme

Het impressionisme richt zich op licht, kleur en de indruk van een moment. Schilders maken geen exacte kopie van de werkelijkheid, maar tonen hun waarneming.

licht

kleur

moment

kopie

structuur

brons

ornament

mythe

Sluit direct aan op slides 2 t/m 5: licht, kleur, moment en werkelijkheid als indruk in plaats van kopie.

Postimpressionisme

Doorontwikkeling van het impressionisme

De term postimpressionisme verwijst naar een verscheidenheid aan stijlexperimenten die vanaf 1886 voortkwamen uit het impressionisme

Verder dan vluchtige indruk

Na het impressionisme zoeken kunstenaars verder dan de vluchtige indruk.

Zij gebruiken kleur, vorm en compositie bewuster en persoonlijker.

De zichtbare werkelijkheid blijft belangrijk, maar wordt sterker omgevormd.

Zo ontstaat een brug tussen waarneming en expressie.

Expressie, symboliek en fantasie

Het gevoel van de kunstenaar wordt belangrijker in de kunst. Dat maakt het postimpressionisme een stap richting moderne kunst richting bijvoorbeeld het expressionisme.

Korenveld met Kraaien (1890)

Met zijn korenvelden onder woeste luchten wilde Van Gogh weliswaar ‘triestheid, extreme eenzaamheid’ uitdrukken, maar tegelijkertijd wilde hij ook laten zien ‘hoe gezond en hartversterkend ik het platteland vind.'

Van Gogh gebruikte voor dit schilderij sterke kleurencombinaties. De blauwe lucht contrasteert met het geeloranje koren, terwijl het rood van het pad wordt versterkt door groene banen gras.

Benadruk verschil en continuïteit: het postimpressionisme bouwt voort op het impressionisme, maar wil meer structuur of meer expressieve kracht.

Verschil impressionisme vs. Postimpressionisme

Impressionisme = hoe ziet een moment eruit?
→ licht, kleur, sfeer en een vluchtige indruk.

Postimpressionisme = hoe ervaar of interpreteer ik dat moment?
→ persoonlijke stijl, emotie, structuur en soms symboliek.

Voorbeeld:
Monet schildert een landschap vooral om te laten zien hoe het licht op dat moment verandert.
Van Gogh schildert een landschap meer vanuit zijn eigen gevoel en expressie, bijvoorbeeld door sterke kleuren en opvallende penseelstreken te gebruiken.

Cézanne: vorm en opbouw

Mont Sainte-Victoire (1904) Paul Cézanne

Opbouwen met kleur en vorm

In Mont Sainte-Victoire onderzoekt Paul Cézanne hoe je de zichtbare wereld kunt opbouwen met kleur en vorm. Hij ziet landschap als constructie. Hij heeft meer aandacht voor de onderliggende structuur en compositie.

Invloed op modernisme

Paul Cézanne's werk had grote invloed op kunstenaars als Picasso en de kubisten aan het begin van de 20ste eeuw.

Paul Cézanne

Paul Cézanne (1839–1906) was een Franse schilder. Hij schilderde vooral landschappen, stillevens en portretten. Met eenvoudige vormen en kleuren legde hij de basis voor de moderne kunst en inspireerde hij onder andere de kubisten.

Leg uit dat Cézanne vaak wordt gezien als belangrijk voor latere moderne stromingen, omdat hij de werkelijkheid niet alleen waarneemt maar ook ordent.

Van Gogh: kleur als gevoel

De sterrennacht (1889) VIncent van Gogh

Nerveuze penseelstreken

Kenmerken voor Van Gogh zijn zijn losse, vluchtige, bijna nerveuze, penseelstreken.

Symboliek: de werkelijkheid loslaten

Van Gogh laat in zijn schilderijen steeds meer de werkelijkheid los en maakt plaats voor een meer symbolische herschepping van de werkelijkheid. Het wordt dus meer een verzameling van indrukken van verschillende plekken en momenten.

Woelig leven

Vincent van Gogh (1853–1890) had een woelig leven met veel armoede, eenzaamheid en psychische problemen. Hij werd pas na zijn dood beroemd als een van de belangrijkste schilders van de moderne kunst.

Gaugain's weg naar abstractie

Mahana no atua (1894) Paul Gaugain

Paul Gaugain

Paul Gauguin (1848–1903) was een Franse schilder. Hij is vooral bekend om zijn felle kleuren, eenvoudige vormen en schilderijen van Tahiti. Hij wilde ontsnappen aan de westerse samenleving en zocht inspiratie in andere culturen.

Primitivisme

Gauguin vond de westerse, geïndustrialiseerde samenleving te rationeel en zocht naar een eenvoudigere en natuurlijkere manier van leven.

Hij vertrok onder andere naar Tahiti, waar hij inspiratie vond voor zijn schilderijen.

In zijn werk gebruikte hij vereenvoudigde vormen, sterke kleuren en weinig realistische perspectieven.

Daarmee droeg hij bij aan het primitivisme: een kunststroming waarbij Europese kunstenaars inspiratie zochten in niet-westerse kunst en culturen.

Schilderstijl

Zijn stijl is typisch voor het postimpressionisme door zijn versimpelde vormen en dramatisch gebruik van kleur.

Werkelijkheid loslaten

Paul Gaugain laat steeds meet de werkelijkheid los. Hij kiest voor expressieve omlijning en een platte schilderstijl die voor de 20ste eeuw als inspiratie zal dienen voor abstracte kunst

Dit is de kernslide van de lesboog. Verbind hier fotografie, realisme, vrijheid en de overgang naar modernere kunst.

Van indruk naar expressie

In het postimpressionisme blijft de zichtbare werkelijkheid belangrijk, maar kunstenaars vormen haar sterker om. Bij Cézanne draait het om structuur en opbouw. Bij Van Gogh versterkt kleur de emotie.

werkelijkheid

structuur

kleur

emotie

moment

ornament

brons

fotografie

Verwerkt de tegenstelling uit slides 9 t/m 12: Cézanne ordent de werkelijkheid, Van Gogh maakt haar expressiever.

Jugendstil

Judenstil (art-nouveau) 1890-1910

Jugendstil is een kunststijl rond 1890–1910. Het doorbreekt de voorliefde voor neostijlen als de neogotiek.

Vernieuwing dagelijks leven

Jugendstil zoekt vernieuwing in vormgeving van het dagelijks leven.

Kenmerkend zijn organische lijnen en vloeiende patronen.

Vloeiend en organisch

Jugendstil is herkenbaar door zijn vloeiende lijnen, sierlijke, vaak asymmetrische vormen en motieven uit de natuur, zoals bloemen en planten.

Interdisciplinair: Toegepaste kunst bereikt breed publiek

De stijl werd gebruikt in schilderkunst, maar ook in de architectuur, meubels en sieraden. Kunst en gebruiksvoorwerp komen dichter bij elkaar.

Toegepaste kunst bereikt zo breed publiek.

Links: Het gebouw van de Wiener Secession uit 1897, Wenen

Rechts: Jugendstil vaas, Arnhemsche Fayencefabriek

Linksonder: De Kus (1907-1908) Gustav Klimt

Rechtsonder: De Danseres (1905) Agathon Léonard

Charles Darwin

Charles Darwin had met zijn evolutietheorie en fascinaties voor de natuur indirect maar belangrijke invloed op de Jugendstil (Art Nouveau), vooral via zijn ideeën over evolutie, natuurlijke selectie en de ontwikkeling van soorten.

Koppel aan de syllabusterm 'architectuur: Jugendstil' en aan toegepaste kunst: kunst verschijnt in gebouwen, affiches en voorwerpen.

Bekijk het detail van een Jugendstilgebouw. Noem twee Jugendstil kenmerken die je ziet.

Jugendstil architectuur

Exterieur en interieur van Hôtel Tassel (1893) door Victor Horta, Brussel

Natuur als bouwmeester

Organische vormen typeren de Jugendstil-architectuur. Geïnspireerd op vormen uit de natuur. Guimard noemde zelfs de natuur als bouwmeester.

Ingang metro Parijs door Hector Guimard

Lijnenspel en details

De lijnen vormen vaak grillige en asymmetrische patronen. Deze accentueren vaak de constructieve elementen. Verder was er veel aandacht voor de decoratieve elementen.

Totaalontwerp

gebouw en ornament vormen één geheel. Aandacht voor het totale ontwerp. Van de buitenkant van het gebouw tot het interieur, als de trap en de deurklink.

Jugendstil: grafische vormgeving

Luxe en moderniteit

Jugendstil straalt luxe en moderniteit uit. Het wordt dan ook gretig gebruikt door warenhuizen en in reclamecampagnes. Het stond voor goed smaak.

Rêveur (1897) Alfons Mucha

Affiche Delftsche slaolie (1894) Jan Toorop

Jugenstil typografie

Alfons Mucha (1860–1939)

Alfons Mucha (1860–1939) was een Tsjechische kunstenaar en een belangrijke vertegenwoordiger van de Jugendstil. Hij is vooral bekend om zijn decoratieve affiches, vrouwenfiguren, bloemen en sierlijke lijnen.

Beeld, letters, versiering vormen één kunstwerk

De Jugendstil had veel invloed op de grafische vormgeving rond 1890–1910. Kunstenaars wilden dat ook alledaagse dingen, zoals affiches, boeken en reclame, mooi en decoratief werden.

Traditie tegenover vernieuwing

• Fotografie maakt exacte registratie minder exclusief voor schilders.

• Impressionisten kiezen voor licht, kleur en moment.

• Postimpressionisten voegen structuur, emotie en persoonlijke visie toe.

• Symbolisten richten zich op innerlijk leven.

• Jugendstil brengt vernieuwing naar architectuur en toegepaste kunst.

Gebruik deze samenvatting om de rode draad nog één keer helder te maken: de kunst raakt los van nabootsing en zoekt nieuwe manieren van verbeelden.

Jugendstil in ontwerp

Jugendstil brengt kunst dichter bij het dagelijks leven. In architectuur van Guimard zie je golvende lijnen en plantachtige vormen. Bij Mucha hoort dat bij toegepaste kunst, waarbij beeld en tekst samen één ontwerp vormen.

leven

golvende lijnen

toegepaste kunst

ontwerp

symbolisme

brons

realisme

portret

Leg het accent op dagelijks leven, architectuur en toegepaste kunst als verbreding van vernieuwing buiten de schilderkunst.

Wat is één inzicht uit deze les dat je bijblijft?

Welk deel van deze les vond je het lastigst?

Wat hielp jou vandaag het meest om dit te begrijpen?

Begrippenlijst

impressionisme - kunststroming die licht, kleur en de indruk van een moment centraal stelt

realisme - stroming die de zichtbare werkelijkheid zo waarheidsgetrouw mogelijk wil weergeven

fotografie - nieuw medium dat de rol van schilderkunst in het weergeven van de werkelijkheid verandert

japonisme - invloed van Japanse kunst op Europese kunstenaars in de 19e eeuw

postimpressionisme - verzamelnaam voor kunstenaars die na het impressionisme verder zoeken naar vorm, structuur en expressie

symbolisme - stroming waarin ideeën, gevoelens en innerlijk leven worden verbeeld

Jugendstil - kunststijl met organische lijnen en een sterke rol voor toegepaste kunst

Begrippenlijst

toegepaste kunst - kunst die verbonden is met gebruiksvoorwerpen, affiches, meubels of gebouwen

organische lijnen - vloeiende, vaak aan planten of groei herinnerende lijnen in kunst en ontwerp

beeldtaal - de manier waarop een kunstenaar met vorm, kleur en compositie betekenis oproept

compositie - de ordening van vormen in een kunstwerk

expressie - zichtbare uitdrukking van gevoel of innerlijke beleving

intercultureel - ontstaan uit contact en wisselwerking tussen verschillende culturen