Les 2: Algemene verwerkingsles (Bij de Gallo-Romeinen)

• Geschiedenis
• Secundair onderwijs

Bij de Gallo-Romeinen

Achtergrondinformatie:

Deze les is de verwerkingsles. Aan de hand van deze les word de kennis vastgezet die de leerlingen hebben opgedaan in het museum. In deze les staat actief bezig zijn met de leerstof uit het museum centraal. 

Dit is de introductie van de verwerkingsles. Deze slide kan gebruikt worden om de verwerkingsles luchtig te beginnen. Toon de afbeelding en laat de leerlingen hier over nadenken.

Info:

Het badhuis was een Romeins fenomeen. Om een badhuis te voorzien van water was er een aquaduct nodig. Iets wat de bevolking die oorspronkelijk in de omgeving van Tongeren leefde dus niet gewend was.

Jullie Hebben bij het Gallo-Romeins museum het programma 'Bij de Gallo-Romeinen' gevolgd. We gaan nu kijken wat je nog allemaal weet van het bezoek. 

Waar op de tijdsband situeren we de Gallo-Romeinen? 

Achtergrondinformatie:

Bij deze slide slepen de leerlingen het raketje naar de juiste periode op de tijdsband. 

• Leerlingen situeren de Gallo-Romeinen in de tijd. 

Juiste antwoord: Klassieke oudheid.

Waar op de kaart ligt het huidige België? 

• Sleep de racket naar de juiste plek op de kaart. 
  

Achtergrondinformatie:

De leerlingen situeren België in de ruimte.

Dit is belangrijk omdat de leerlingen in het museum hebben gezien hoe de verovering van het huidige België door de Romeinen de cultuur veranderde. 

Door de komst van de Romeinen werd er een nieuwe cultuur meegebracht en dit veranderde de samenleving. 

Juiste antwoord: sleepdoel 1

Achtergrondinformatie:

Gebruik deze kaart om België beter te kunnen bekijken en nog eens te herhalen waar Tongeren ligt. 

Onderstaande informatie kan de leerkracht nog eens herhalen om zeker te zijn dat de leerlingen mee zijn.

• De Eburonen (rood gebied) waren een stam, een geheel van dorpen/nederzettingen verspreid over een groot gebied. 
• Julius Caesar bracht de Eburonen onder bij de Galliërs (gele gebied).
• Gallië is de naam die de Romeinen gebruikten voor het grondgebied van verschillende stammen die leefden in het gebied dat vandaag bestaat uit Frankrijk, België, Luxemburg en delen van Zwitserland, Nederland en Duitsland. 
• Aan de overzijde van de Rijn (het groene gebied) woonden de Germanen, hiertegen moesten de Romeinen zich beschermen. 

Het Gallo-Romeins museum ligt in Tongeren, de oudste stad van België. Wat was de naam van Tongeren ten tijden van de Romeinen?

1. Mosa Trajectum
2. Atuatuca Tungrorum
3. Turnacum

Achtergrondinformatie:

De leerlingen hebben tijdens de rondleiding de naam Atuatuca Tungrorum meermaals gehoord. Hiermee kun je als docent zien of deze naam bij de leerlingen bekend is. 

Juiste antwoord: Atuatuca Tungrorum

Extra:

• Mosa Trajectum = Latijnse naam voor de Nederlandse stad Maastricht.
• Turnacum = Hedendaagse Doornik. Doornik was een Romeinse nederzetting. 

Gallische oorlog 

België werd na de Gallische oorlog toegevoegd aan het Romeinse Rijk. Hier komen nu enkele vragen over. 

Gaven de Eburonen zich zonder weerstand over aan de Romeinen?

1. Ja
2. Nee

Achtergrondinformatie:

De leerlingen hebben tijdens de rondleiding het verhaal van Ambiorix gehoord. Deze vraag dient om te kijken of de leerlingen dit nog weten. 

Juiste antwoord: Nee 

Achtergrondinformatie:

In het gedeelte van deze video behandelen we het boek van Caesar, 'De Bello Gallico', en hoe Ambiorix de Romeinen in de val lokte. 

We tonen niet de hele video omdat deze anders te lang duurt. Mocht een docent deze video toch graag in zijn volledigheid zien dan kan er op onderstaande link geklikt worden.

Link naar video: https://www.youtube.com/watch?v=8xxHDBoCEd0&t=205s

Heeft de list van Ambiorix gewerkt?

Achtergrondinformatie:

In het museum hebben de leerlingen het gehad over de Gallische Oorlog en de uitkomst hiervan. Het verhaal van Ambiorix is ook verteld aan de leerlingen, ze zouden dus nog moeten weten hoe dit afloopt.

Het juiste antwoord:

Ja want het Romeinse legioen werd verslagen (in de valei), maar nadar Caesar versterking stuurde werden de Eburonen toch verslagen. 

De stad Atuatuca Tungrorum 

Na de overwinning van de Romeinen op de Eburonen stichten de Romeinen hier een stad. Hier komen nu enkele vragen over. 

Hiernaast zie je de Romeinse stad Atuatuca Tungrorum. Waarom kozen de Romeinen voor deze plek?

Achtergrondinformatie:

Atuatuca Tungrorum was de eerste stad in  de omgeving van Tongeren. De Romeinse soldaten legden de eerste straten aan en maakten het terrein klaar voor de bebouwing. 

Deze plek is gekozen omdat de plek dicht bij de rijksgrens lag (limes).

• In een sterke klas kan docent het begrip limes aanhalen en kenbaar maken.

Ook was er voldoende vruchtbare grond in de omgeving. Iets wat nodig was om de mensen te voorzien van genoeg voedsel.

Daarnaast was er ook een rivier aanwezig, iets dat voor de handel onmisbaar was.

Als leerlingen moeite hebben met het geven van het juiste antwoord voer dan een onderwijsleergesprek. Enkele vragen die je hierbij zou kunnen stellen zijn: 

• Wat zie je op het kaartje linksboven.
• Wat hebben mensen nodig om te overleven?
• Wat zouden de Romeinen willen verdedigen? 
• Wat is er voor nodig om de Germanen buiten het Romeinse Rijk te houden? 

02:01

Julius Caesar hield tijdens zijn veroveringstocht in Gallië een boek bij genaamd 'Commentarii de bello Gallico'. Hier zagen we hoe hij een fragment liet citeren. Het boek van Caesar is de eerste geschreven bron over onze streek, maar Caesar baseerde zich op informatie van zijn bevelhebbers en zette zijn successen vaak extra in de verf. Kunnen we zijn werk 'Commentarii de bello Gallico' zien als een betrouwbare bron?

1. Ja
2. Nee

Achtergrondinformatie: 

De gids heeft verteld over het boek dat Caesar bijhield tijdens zijn veroveringstocht in Gallië (Gallische Oorlog 58 - 51 v.C.). 

Met deze vraag testen we of de leerlingen hebben begrepen dat het boek een 

bruikbare bron is, maar geen betrouwbare bron.

Juiste antwoord: nee

Extra:

• Bruikbaar omdat het boek de eerste geschreven bron is uit onze regio.
• Onbetrouwbaar omdat Caesar in het boek niet altijd feitelijke waarheden noteerde. 

03:24

Ambiorix deed de Romeinen een belofte, wat was deze belofte?

1. Een vrije doortocht
2. Samen vechten tegen de Germanen
3. Hulptroepen leveren
4. Voedsel geven aan de Romeinen

Juiste antwoord: een vrije doortocht

03:24

Ambiorix waarschuwde de Romeinen voor gevaar, welk gevaar was dit?

1. Een aanval van de Eburonen onder leiding van Ambiorix
2. Een aanval van de Germanen
3. Een te kort aan voedsel in de omgeving

Achtergrondinformatie:

Bij de vraag op deze en de volgende slide geven de leerlingen antwoord aan de hand van de video. Ook heeft de gids dit in het museum verteld.

Juiste antwoord: Een aanval van de Germanen

Atuatuca Tungrorum had een duidelijk dambordpatroon.

1. Waar
2. Niet waar

Achtergrondinformatie:

Tijdens het bespreken van de maquette heeft de gids het dambordpatroon laten zien aan de leerlingen. Dit zouden de leerlingen dus nog moeten weten. 

Juiste antwoord: waar

Verbind de woorden met de overeenkomstige plaats op de plattegrond.

A) Aquaduct

B) Badhuis

C) Forum

D) Graanopslag

E) Haven

F) Stadsmuur

G) Tempel

Het aquaduct werd gebruikt door de Gallo-Romeinen om de stad van water te voorzien. Dit water was voorbestemd voor de thermen en de Gallo-Romeinen die het zich konden financieren om een waterleiding tot aan huis te hebben.

De badhuizen of thermen werden gebruikt door de gehele samenleving, op uitzondering van de slaven. Hierin konden zij zich wassen, baden of even bijpraten. Daarnaast konden de Gallo-Romeinen ook sporten in deze badhuizen, zo waren er sportruimtes voorzien. Opmerkelijk was het dat de Gallo-Romeinen steeds met sandalen rondliepen, dit komt doordat de thermen voorzien waren van vloerverwarming.

Het forum was oorspronkelijk een marktplein maar gaandeweg kreeg dit meerdere functies. Het werd een centrum voor handel maar ook om een plaats om een politieke campagne of debat te voeren, juridische oordelen te vellen of om een babbeltje te slaan.

De graanopslagplaatsen van de Gallo-Romeinen bevonden zich oorspronkelijk binnen de stadsmuren. Doordat Tongeren tot tweemaal toe is uitgebrand, zijn ze hun graanopslagplaatsen buiten de stadsmuren beginnen plaatsen. Zo ging hun extra graan niet in vlammen op wanneer er een brand ontstond binnen de stad. 

De haven werd gebruikt om handel te drijven. Atuatuca Tungrorum is gebouwd aan de rivier, de Jeker. De Maas staat in rechtstreeks contact met de Jeker waardoor er zich een gemakkelijke handelsroute bevond van en naar Tongeren. De Gallo-Romeinen voerden zelfs wijn en olijfolie in van onder andere Italië, Spanje en Griekenland.

De stadsmuren van Atuatuca Tungrorum waren gebouwd om hun tegenstanders tegen te houden. Vooral de Germanen waren een geduchte tegenstander. De omwalling was voorzien van een diepe en brede gracht. De stadsmuur was maar liefst 2m breed en 6m hoog. Zo zou de volledige stadsmuur zo'n 4544m lang zijn geweest.

De tempel werd gebruikt om goden te vereren. De Gallo-Romein probeerde zowel de Keltische als Romeinse goden te vereren. Ze wilden namelijk niet dat de goden zich tegen hen zouden keren.

Achtergrondinformatie:

Tijdens de rondleiding hebben de leerlingen de maquette van de stad bekeken. Hierbij is er aandacht geweest voor de verschillende bouwwerken in en rond de stad. 

Mochten er leerlingen zijn die nog een geheugensteun nodig hebben, kunnen ze klikken de sleepcomponent achter het bouwwerk. Hier staat extra informatie over dit specifieke onderdeel van de stad. 

• De docent legt opdracht uit en bespreekt de antwoorden. 

Juiste antwoorden: 

A = 3

B = 5

C = 2

D = 4

E = 7

F = 6

G = 1

Geloof

De Romeinen namen ook hun goden mee naar de gebieden die ze hadden veroverd, maar hoe gingen de mensen hier mee om? Hier komen nu enkele vragen over. 

De kelten en de Romeinen geloofden in een godsdienst met meerdere goden. Hoe noemen we deze godsdienst?

1. Monotheïsme
2. Polytheïsme

Achtergrondinformatie:

Deze vraag test of de leerlingen de begrippen monotheïsme en polytheïsme beheersen. 

Juiste antwoord: Polytheïsme

Extra:

Deze slide laat de docent de ruimte om het onderwerp te actualiseren. Mogelijke vragen die aan de klas gesteld kunnen worden:

• Welke geloofsvorm is er vandaag de dag het meest?
• Wat voor geloof hebben jullie (de leerlingen)? Vervolgvraag: is dit geloof monotheïstisch of polytheïstisch?

Werden de Romeinse goden zomaar overgenomen door de plaatselijke bevolking?

Beeldje

Dit is het beeldje van Mercurius met 3 phalli

1. Ja, ze namen de goden precies over.
2. Nee, de plaatselijke bevolking moest niets hebben van de Romeinse goden.
3. Ja, maar ze gaven wel hun eigen draai aan de Romeinse goden.

Achtergrondinformatie: 

Tijdens de rondleiding vertelt de gids aan de leerlingen over de invloed van de Romeinen op de plaatselijke cultuur en godsdienst. Met deze vraag testen we of de leerlingen deze informatie van de gids hebben onthouden.

Juiste antwoord: Ja, maar ze gaven wel hun eigen draai aan de Romeinse goden.

Extra:

Als docent kun je bij deze vraag het volgende herhalen/testen bij de leerlingen:

• De Romeinen waren tolerant tegenover de godsdienst van de veroverde volkeren. Hoe is dit zichtbaar aan het beeldje van Mercurius? 

Badhuis 

De Romeinen namen hun badcultuur mee naar onze streek. Voor de mensen hier was dit totaal nieuw, het bleef dan ook een volledig Romeins fenomeen. Hier volgen nu enkele vragen over. 

 

Het badhuis had naast het verzorgen van het lichaam nog een functie. Welke was dit?

Achtergrondinformatie:

Het badhuis was een Romeins fenomeen. Ook in Atuatuca Tungrorum was er een badhuis. Naast het verzorgen van het lichaam diende het badhuis ook als sociale ontmoetingsplek. 

Juiste antwoord: sociale ontmoetingsplek

Wat voor voorwerp uit een badhuis zien we bij de pijl?

1. Verbogen mes
2. Huidschraper
3. Scheermes

Achtergrondinformatie:

De leerlingen hebben tijdens de rondleiding dit voorwerp gezien. Met deze vraag testen we of de leerlingen nog weten waar dit voorwerp voor diende. Op de volgende slide is er een video die het gebruik van de huidschraper toont. 

Juiste antwoord: huidschraper 

Achtergrondinformatie:

Deze video laat zien hoe de huidschraper van de vorige vraag gebruikt werd. Laat deze video zien om dit bij de leerlingen te verduidelijken. 

Belangrijk:

• Deze slide is optioneel. 

Zalfplaten

De Romeinen hadden voor het uitvoeren van de badrituelen een hoop artikelen nodig. Dit zijn voorbeelden van verschillende artikelen die gebruikt werden, weet jij nog waarvoor ze deze artikelen gebruikten?

Spiegels

Pincetten

Achtergrondinformatie:

Als docent leidt je hier de vraag.

• Klik op het vraagteken en de vraag verschijnt.

In de afbeelding staan drie oogjes. Als een leerling het antwoord denkt te weten kan de leerkracht op het oogje klikken. Als de leerkracht op het oogje klikt verschijnt het juiste antwoord. Deze voorwerpen zijn tijdens de rondleiding besproken.

Juiste antwoorden:

• Zalfplaten (linksboven)
• Spiegels (rechtsboven)
• Pincetten (linksonder) 

Romeinse woning

De Romeinen brachten met hun komst ook nieuwe technieken mee op het gebied van bouwen. Hier komen nu enkele vragen over.

Sleep de woorden naar de juiste afbeelding. 

B) Romeinse woning  

C) Hypocaustum

D) Fresco 

A) Mozaïek 

Achtergrondinformatie: 

De leerlingen hebben tijdens hun rondleiding verschillende aspecten van een Romeinse woning gezien. Bij deze vraag gaan de leerlingen het juiste begrip koppelen aan de juiste afbeelding.

Mozaïek: een mozaïek vloer was een prestigieus steentapijt. Met een mozaïek vloer lieten de bewoners hun rijkdom en de vertrouwdheid met de Romeinse gebruiken.

Hypocaustum: een hypocaustum was een Romeins verwarmingssysteem.

Fresco: een fresco is een muurschildering.

Juiste antwoorden:

A = 3

B = 2

C = 1

D = 4

 

Woonstalhuis

Romeinse woning

Tijdens de rondleiding hebben jullie beide manieren van bouwen gezien . Welke materialen werden er gebruikt?

Baksteen 

Beton

Glas

Leem 

Stro 

Dakpannen 

Hout 

Achtergrondinformatie:

Naast de Romeinse bouwstijl hebben de leerlingen ook gezien hoe de Kelten hun huizen maakten. De verschillende materialen zijn hierbij benoemd. De opdracht is dus voor de leerlingen om de juiste materialen bij het juiste type woning te plaatsen. 

Juiste antwoorden:

Woonstalhuis: 

• Stro
• Leem
• Hout

Romeinse woning:

• Baksteen
• Glas
• Beton
• Dakpannen

Handel 

Voor de komst van de Romeinen was ruilen de enige manier om aan producten van een ander te komen. Vrij snel na de komst van de Romeinen maakte de plaatselijke bevolking kennis met muntstukken. Hier volgen nu enkele vragen over.

Sleep de afbeeldingen naar het juiste vak. Klik op het vraagteken voor meer informatie.

Ruilhandel 

Geldeconomie  

Loonstrookje van een Romeinse legioen soldaat 

Loonstrookje Romeinse legioen soldaat 

Loonstrookje Romeinse legioen soldaat 

Grondstoffen:

• Graan 
• Appel

Tip: kijk naar de handeling. 

Romeinse munten

Romeinse legioensoldaat

Achtergrondinformatie: 

Bij deze vraag slepen de leerlingen de plaatjes naar het juiste vak. 

Juiste antwoorden:

Ruilhandel = graan en appel (A)

Geldeconomie = loonstrookje van een legioensoldaat (B), Romeinse munten (C) en legioensoldaat (D). 

Als de leerlingen de vraag hebben beantwoord is de taak van de docent om de antwoorden te bespreken.

Kijk eens naar de muur die je ook in het museum hebt gezien. Hoe kwam het dat de goederen uit alle hoeken van het Romeinse Rijk Atuatuca Tungrorum bereikten?

1. Via de rivieren
2. Door de grote wagens
3. Door een goed wegennet
4. Door de snelle paarden van die tijd

Achtergrondinformatie: 

De leerlingen hebben in het museum de kaart met de potten gezien. De gids vertelt hier dat het Romeinse wegennet en de rivieren ervoor zorgen dat de goederen uit alle hoeken van het Romeinse Rijk Atuatuca Tungrorum bereikten. 

De leerlingen zouden dus het juiste antwoord op deze vraag moeten weten.

Juiste antwoord: via de rivieren en door een goed wegennet 

Maatschappelijke domeinen 

Sleep de maatschappelijke domeinen naar de juiste afbeelding

Sociaal 

Politiek  

Economisch  

Cultureel  

Achtergrondinformatie:

De leerlingen hebben bij de verwerkingsles alle vier de maatschappelijke domeinen gezien. Nu is de opdracht om de maatschappelijke domeinen te koppelen aan de juiste afbeelding.

Juiste antwoorden:

Sociaal: afbeelding van het badhuis, de sociale ontmoetingsplek van de stad.

Politiek:  afbeelding van de Romeinse soldaat.

Economisch: afbeelding van de Romeinse munt.

Cultureel: afbeelding van de fresco. 

Bedankt voor jullie komst naar het Gallo-Romeins Museum. Hopelijk hebben jullie een leuke en leerzame dag gehad.