Hoe komen we aan onze kennis?

Hoe komen we aan onze kennis?

1 / 42
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 42 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Hoe komen we aan onze kennis?

Open met de centrale spanning van het hoofdstuk: komt kennis vooral uit het verstand of uit ervaring? Kondig aan dat de les twee grote antwoorden volgt: rationalisme en empirisme.

Lesdoel

Ik kan het verschil tussen common sense en wetenschappelijke kennis uitleggen en de ideeën van Descartes, Spinoza, Locke en Hume over kennis in grote lijnen toelichten.

This item has no instructions

Welk woord past voor jou bij 'kennis'?

Gebruik de woordwolk als startpunt: komen er meer woorden over denken, ervaring, wetenschap of gevoel? Koppel daarna terug naar de centrale vraag van het hoofdstuk.

Twee manieren om naar de wereld te kijken

  • Mensen proberen voortdurend te bepalen wat waar is

  • Daarbij gebruiken we vaak gezond verstand of wetenschappelijke kennis

  • Die twee lijken soms op elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde

  • Filosofie onderzoekt waarop we kennis eigenlijk mogen baseren

Benadruk dat dit nog geen keuze is tussen goed en fout, maar een eerste onderscheid tussen spontane overtuigingen en systematische kennisvorming.

Common sense

  • Wat mensen spontaan aannemen

  • Vaak gebaseerd op gewoonte of wat de groep denkt

  • Handig in het dagelijks leven

  • Niet automatisch waar

Leg uit dat common sense sociaal herkenbaar is: 'iedereen weet toch dat...'. Juist dat maakt het overtuigend, maar niet noodzakelijk betrouwbaar.

Wetenschappelijke kennis

  • Gebaseerd op observatie en experiment

  • Werkt zorgvuldig en controleerbaar

  • Gebruikt begrippen zoals energie of kracht

  • Gaat verder dan wat direct zichtbaar is

Maak duidelijk dat wetenschappelijke kennis niet alleen 'kijken' is, maar ook meten, testen en begrippen gebruiken om verschijnselen te verklaren.

Waarom dit verschil belangrijk is

Wat de meeste mensen denken, kan fout zijn. Filosofen vragen daarom niet alleen wat we weten, maar vooral hoe we iets weten. Die vraag leidt naar een grote discussie over de bron van kennis.

Je kunt hier kort de overgang maken naar de vroegmoderne filosofie: als common sense en autoriteit niet genoeg zijn, waar vind je dan zekerheid?

De grote discussie

  • In de 17de en 18de eeuw zoeken filosofen een stevige basis voor kennis

  • Ze willen niet zomaar aannemen wat traditie of kerk zegt

  • Twee stromingen botsen: rationalisme en empirisme

Plaats dit in de Verlichting: zelfstandig denken wordt belangrijker. Het gaat niet alleen om religiekritiek, maar om de vraag naar zekere kennis.

Rationalisme en empirisme

Rationalisme

Empirisme

  • Kennis komt uit de rede

  • Nadenken is de basis

  • Sommige ideeën zijn aangeboren

  • Voorbeeld: wiskundige zekerheid

  • Kennis komt uit ervaring

  • Zintuigen leveren de inhoud

  • Geen kennis zonder waarneming

  • Voorbeeld: weten dat het regent

Gebruik eenvoudige contrasten: 2 + 2 = 4 als rationeel inzicht, 'het regent' als empirische kennis.

Twee soorten voorbeelden

  • 2 + 2 = 4 → kennis door logisch nadenken

  • Een cirkel is rond → kennis uit de definitie

  • Het regent buiten → kennis door waarneming

  • Water kookt op 100°C → kennis uit meting en experiment

Laat zien dat beide manieren van kennen echt voorkomen. De filosofische vraag is welke bron het meest fundamenteel is.

Welke uitspraak past het best bij wetenschappelijke kennis?

A

Wat de groep denkt

B

Wat vanzelf klopt

C

Wat je test en meet

D

Wat vaak verteld wordt

De juiste keuze benadrukt observatie, meting en controle. De andere opties verwijzen naar common sense of traditie.

Bron van kennis

Volgens het rationalisme komt kennis vooral uit de rede. Volgens het empirisme komt kennis vooral uit ervaring. Weten dat het buiten regent is a posteriori kennis, terwijl 2 + 2 = 4 eerder a priori is.

rationalisme
empirisme
a posteriori
a priori
monisme
pantheïsme
common sense
tabula rasa

Alle woorden zijn kernbegrippen uit dit eerste blok. Let op het onderscheid tussen kennis vóór en na ervaring.

René Descartes

  • 1596–1650

  • Rationalist

  • Zocht absolute zekerheid

  • Begon met aan alles te twijfelen

Situeer Descartes in tijd en ruimte als vroegmoderne Franse filosoof. Zijn rol is het zoeken naar een onbetwijfelbaar startpunt.

Radicale twijfel

Descartes twijfelt aan alles wat onzeker kan zijn:

  • misschien misleiden mijn zintuigen mij

  • misschien droom ik

  • misschien is zelfs mijn lichaam niet zeker


Door alles te betwijfelen, zoekt hij wat echt overeind blijft.

Benadruk dat dit een methode is, geen wanhoop. Hij twijfelt om zekerheid te vinden, niet om bij twijfel te blijven steken.

Cogito, ergo sum

Als ik twijfel, dan ben ik aan het denken. En als ik denk, moet ik bestaan. Daarom formuleert Descartes zijn beroemde inzicht: Cogito, ergo sum — Ik denk, dus ik ben.

Leg uit dat dit geen gewone waarneming is, maar een inzicht van de rede. Voor Descartes is dit het eerste zekere punt van kennis.

Waarom Descartes rationalist is

  • Zekerheid komt niet uit de zintuigen

  • Zintuigen kunnen bedriegen

  • Het verstand levert het vaste fundament

  • Denken gaat vóór ervaring

Maak expliciet de koppeling met het rationalisme: de rede heeft voorrang omdat ervaring onzeker kan zijn.

Baruch de Spinoza

  • 1632–1677

  • Nederlandse filosoof

  • Rationalist

  • Zoekt ware kennis via het verstand

Noem dat Spinoza in dezelfde eeuw leeft als Locke, maar een heel andere opvatting over kennis ontwikkelt.

Één geheel

Spinoza denkt dat de werkelijkheid uiteindelijk één geheel is. Alles wat bestaat, hoort bij dezelfde werkelijkheid en staat niet los van elkaar.

Gebruik dit als opstap naar monisme: niet twee aparte werelden of substanties, maar één werkelijkheid.

Pantheïsme en monisme

  • Pantheïsme: God en natuur zijn hetzelfde

  • Monisme: alles behoort tot één werkelijkheid

  • De wereld is dus geen verzameling losse dingen, maar één samenhangend geheel

Waarschuw voor verwarring met atheïsme: Spinoza zegt niet eenvoudigweg 'God bestaat niet', maar denkt God anders dan de traditionele godsdienst.

Verstand en ware kennis

  • Verbeelding geeft vaak verwarde beelden

  • Het verstand kan die zuiveren

  • Zo kom je van onduidelijke indrukken naar ware kennis

Leg het contrast uit tussen verbeelding en verstand. Bij Spinoza is kennis beter naarmate ze minder verward en meer rationeel is.

Waarom is Descartes een rationalist?

A

Hij vertrouwt op gewoonte

B

Hij start bij ervaring

C

Hij zoekt zekerheid in rede

D

Hij ontkent het denken

Descartes gebruikt radicale twijfel om een zeker punt van de rede te vinden: cogito, ergo sum.

Descartes en Spinoza

Descartes gebruikt radicale twijfel om iets zekers te vinden. Daaruit volgt zijn inzicht Cogito, ergo sum. Spinoza verdedigt monisme: alles behoort tot één werkelijkheid. In zijn pantheïsme zijn God en natuur hetzelfde.

radicale twijfel
Cogito, ergo sum
monisme
pantheïsme
tabula rasa
empirisme
a posteriori
indruk

Deze invuloefening bundelt de kerntermen van beide rationalisten in één samenhangend blok.

Waarom is verbeelding voor Spinoza niet genoeg?

Verwachte elementen: Spinoza ziet verbeelding als bron van verwarde beelden; het verstand zuivert die tot duidelijkere, ware kennis. Antwoorden mogen in eigen woorden.

John Locke

  • 1632–1704

  • Empirist

  • Verwerpt aangeboren ideeën

  • Kennis begint met ervaring

Benadruk dat Locke reageert op het rationalisme: hij ontkent dat ideeën al klaar in ons hoofd zitten.

Tabula rasa

Volgens Locke wordt een mens geboren als een tabula rasa: een onbeschreven blad. Ervaring schrijft als het ware op dat blad. Zonder ervaring is er geen inhoud in de geest.

Dit is het kernbeeld van Locke. Maak duidelijk dat 'leeg' niet betekent dat de geest niets kan, maar dat kennisinhoud nog niet aanwezig is.

Ideeën bij Locke

  • Eenvoudige ideeën komen rechtstreeks uit zintuiglijke ervaring

  • Voorbeelden: bitter, geel, rond

  • Complexe ideeën bouwt de geest op uit eenvoudige ideeën

  • Voorbeelden: paard, stoel, eenhoorn

Benadruk dat een eenhoorn geen directe ervaring is, maar een samenstelling van eerdere indrukken. Dat laat zien dat zelfs fantasie op ervaring steunt.

Primaire en secundaire kwaliteiten

  • Horen bij het ding zelf

  • Meetbaar en objectief

  • Voorbeelden: vorm, grootte

Secundaire kwaliteiten

  • Ontstaan in de waarnemer

  • Afhankelijk van zintuigen

  • Voorbeelden: kleur, geur, smaak

Primaire kwaliteiten

Gebruik het appelvoorbeeld: rond en 8 cm breed als primair; rood en zoet als secundair.

Locke als empirist

  • Geen aangeboren ideeën

  • Zintuigen leveren de bouwstenen

  • De geest verwerkt ervaringen tot kennis

Koppel hier alles samen: tabula rasa, eenvoudige en complexe ideeën, en kwaliteiten tonen één empiristische visie.

Welke eigenschap van een appel is volgens Locke primair?

A

Zoet

B

Rond

C

Rood

D

Geurig

Primaire kwaliteiten horen bij het ding zelf; secundaire kwaliteiten hangen af van de waarnemer.

Locke samengevat

Locke noemt de geest bij de geboorte een tabula rasa. Eenvoudige ideeën komen rechtstreeks uit ervaring, terwijl complexe ideeën door de geest worden opgebouwd. Daarom begint kennis volgens Locke met ervaring.

tabula rasa
Eenvoudige ideeën
complexe ideeën
ervaring
rede
monisme
indrukken
common sense

De volgorde van de begrippen is inhoudelijk vast: eerst leeg blad, dan eenvoudige ideeën, daarna complexe ideeën.

David Hume

  • 1711–1776

  • Empirist

  • Vertrouwt alleen op wat we ervaren

  • Onderzoekt de grenzen van kennis

Hume gaat verder dan Locke: niet alleen de oorsprong van kennis, maar ook de twijfel aan begrippen zoals oorzaak en gevolg.

Indrukken en ideeën

  • Indrukken zijn directe, levendige ervaringen

  • Ideeën zijn herinneringen of voorstellingen daarvan

  • Een idee is volgens Hume een blekere kopie van een indruk

  • Een brandwond nu voelt sterker dan de herinnering morgen

Gebruik het voorbeeld van de warme kachel. Daarmee maak je het verschil tussen onmiddellijke ervaring en herinnering heel concreet.

Hume over causaliteit

Bij oorzaak en gevolg zien we volgens Hume nooit een verborgen kracht zelf. We zien alleen dat gebeurtenis A gevolgd wordt door gebeurtenis B. Het verband leggen wij in ons denken.

Benadruk dat Hume causaliteit niet als zichtbaar feit ziet, maar als mentale verwachting op basis van herhaling.

De biljartballen

  • Rode bal raakt witte bal

  • Daarna rolt de witte bal

  • We zien opeenvolging

  • We voegen zelf het idee van oorzaak toe

Leg het verschil uit tussen wat we waarnemen en wat we erbij denken. Dat is de kern van Humes kritiek op causaliteit.

Gewoonte in ons hoofd

Waarom verwachten we toch oorzaak en gevolg? Omdat we dezelfde volgorde vaak meemaken. Door gewenning verwacht ons brein dat het opnieuw zo zal verlopen.

Hier kun je kort benoemen dat Hume daardoor sceptischer is dan eerdere empiristen: ervaring geeft patronen, maar geen absolute noodzakelijkheid.

Wat zie je volgens Hume echt bij de biljartballen?

A

Een verborgen kracht

B

Een zekere oorzaak

C

Een goddelijke orde

D

Een opeenvolging

Hume zegt dat we alleen waarnemen dat A gevolgd wordt door B. Het noodzakelijke oorzakelijke verband voegen we zelf toe.

Hume over ervaring

Bij Hume zijn indrukken directe en levendige ervaringen. Ideeën zijn blekere kopieën daarvan. Bij causaliteit zien we geen noodzakelijke kracht, maar alleen opeenvolging. Dat we toch een verband verwachten, komt door gewenning.

indrukken
Ideeën
opeenvolging
gewenning
monisme
tabula rasa
pantheïsme
primaire kwaliteiten

Deze oefening toetst zowel het onderscheid indruk/idee als Humes visie op causaliteit.

Wat is één inzicht uit deze les dat je bijblijft?

Verwachte elementen: het kan gaan om common sense vs wetenschap, rationalisme vs empirisme, Descartes, Spinoza, Locke of Hume. Laat leerlingen één inzicht concreet formuleren.

Welk voorbeeld hielp jou het best om dit te begrijpen?

Laat leerlingen benoemen welke werkvorm of welk voorbeeld hielp: contrasten, invuloefeningen, appelvoorbeeld, biljartballen, cogito, enzovoort.

Welk deel vond je nog het moeilijkst?

Gebruik de antwoorden om volgende les kort te hernemen waar de meeste twijfel zit, bv. a priori/a posteriori, monisme/pantheïsme of causaliteit.

Belangrijke begrippen

Common sense - wat mensen spontaan of vanzelfsprekend denken

Wetenschappelijke kennis - kennis op basis van observatie en experiment

Rationalisme - opvatting dat kennis vooral uit de rede komt

Empirisme - opvatting dat kennis vooral uit ervaring komt

A priori - kennis vóór ervaring, door nadenken

A posteriori - kennis ná ervaring

Tabula rasa - de geest als onbeschreven blad bij de geboorte

This item has no instructions

Belangrijke begrippen

Pantheïsme - opvatting dat God en natuur hetzelfde zijn

Monisme - idee dat alles één werkelijkheid vormt

Indruk - directe, levendige ervaring

Idee - herinnering of voorstelling van een indruk

Primaire kwaliteiten - eigenschappen die bij het ding zelf horen

Secundaire kwaliteiten - eigenschappen die afhangen van de waarnemer

Atheïsme - opvatting dat God niet bestaat

Als er tijd is, wijs erop dat pantheïsme en atheïsme niet hetzelfde zijn. Dat onderscheid voorkomt een veelgemaakte vergissing bij Spinoza.