3.2
H O O F D S T U K 3
V E R T E R I N G
Het verteringsstelsel
Hoe voedsel van mond tot anus wordt afgebroken.
Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie
3.2
H O O F D S T U K 3
V E R T E R I N G
Het verteringsstelsel
Hoe voedsel van mond tot anus wordt afgebroken.
Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie
Welkom. Vandaag volgen we een hap voedsel van de mond tot de anus. ± 1 min. Image credit: Anna Pelzer, Unsplash
3.2
Het verteringsstelsel
Dit leer je
Je kunt mechanische en chemische vertering van elkaar onderscheiden.
Je kunt de organen van het verteringsstelsel in volgorde noemen, met hun functie.
Je kunt aangeven waar welk verteringssap aan de voedselbrij wordt toegevoegd.
Lees de drie doelen voor. Bij het einde van de les komen ze terug in de exit. ± 1 min.
3.2
Het verteringsstelsel
A C T I V E R E N
Wat weet je al over vertering?
Laat alles noteren wat de leerlingen weten: organen, enzymen, kauwen, poepen. Gebruik de woorden later in de les. ± 3 min.
3.2
Het verteringsstelsel
T E R U G B L I K
Uit: §1.2 Enzymen
Een enzym werkt niet meer na denaturatie. Wat is er gebeurd?
Het enzym is door de reactie verbruikt.
Het enzym is in aminozuren gesplitst.
De ruimtelijke bouw van het enzym is veranderd.
Het substraat is op.
Goed is C: bij denaturatie verandert de ruimtelijke bouw van het eiwit, zodat het substraat niet meer past (door te hoge temperatuur of te lage of hoge pH). A klopt niet: een enzym wordt niet verbruikt. B: aminozuren ontstaan pas bij afbraak van het eiwit zelf. D heeft niets met denaturatie te maken. Dit hebben we straks in de maag nodig. ± 2 min.
3.2
Het verteringsstelsel
Twee soorten vertering
Bij vertering worden voedingsstoffen kleine moleculen die het lichaam kan opnemen.
Mechanische vertering
Voedsel fysiek kleiner maken. Het oppervlak wordt groter, zodat enzymen effectiever werken.
Door kauwen in de mond en door de knedende bewegingen van maag en darmen.
Chemische vertering
Afbraak van voedsel met enzymen: eiwitten die reacties versnellen zonder zelf verbruikt te worden.
Ze werken specifiek en breken grote moleculen op in kleinere.
Vertering: grote voedingsstoffen (eiwitten, koolhydraten, vetten) worden afgebroken tot kleine moleculen, die door de darmwand het bloed in kunnen. Mechanisch maakt het oppervlak groter, chemisch breekt de moleculen zelf af. Kauwen helpt dus de enzymen. Enzymen kennen ze uit §1.2. ± 3 min.
Mechanisch of chemisch?
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 1
Mechanische vertering
Chemische vertering
Speeksel breekt zetmeel af
De maag kneedt de voedselbrij
Een hap fijnkauwen
Een enzym splitst een eiwit
De darmen kneden en mengen de brij
Een vetmolecuul wordt opgebroken
Mechanisch: de maag kneedt, fijnkauwen, de darmen kneden en mengen. Chemisch: speeksel breekt zetmeel af, een enzym splitst een eiwit, een vetmolecuul wordt opgebroken. Let op: alles met een enzym is chemisch, alles wat alleen kleiner maakt of mengt mechanisch. ± 3 min.
3.2
Het verteringsstelsel
Het verteringsstelsel
Organen van het verteringsstelsel.
Het verteringsstelsel bestaat uit het darmkanaal, de buis van mondholte tot anus, en de verteringsklieren.
Verteringsklieren maken verteringssappen en geven die af aan de voedselbrij in het darmkanaal.
Laat de organen op de afbeelding aanwijzen. Darmkanaal is de buis zelf; de verteringsklieren (speekselklieren, alvleesklier, lever) liggen ernaast en sturen hun sap het darmkanaal in. We volgen straks de route van boven naar beneden. ± 2 min. Image credit: StudyGo
This item has no instructions
3.2
Het verteringsstelsel
Van mond naar maag
De voedselbrij begint haar route in de mondholte.
1
Mondholte
Kauwen, en speeksel uit de speekselklieren. Amylase in het speeksel zet zetmeel om in maltose.
2
Slokdarm
Peristaltiek: golvende spierbewegingen duwen de voedselbrij naar de maag.
3
Maag
De maagwand maakt maagsap met maagzuur (lage pH). Dat denatureert eiwitten en doodt bacteriën.
Amylase is een enzym; zetmeel kennen ze uit §1.4, maltose is een suiker met twee glucose-eenheden. Peristaltiek werkt ook als je op je hoofd staat: de spieren duwen de brij voort. In de maag werkt ook het enzym pepsine, dat eiwitten verteert; maagzuur zelf (zoutzuur) verteert niet: het denatureert eiwitten, activeert pepsine en doodt bacteriën. Een veelgemaakte fout is te zeggen dat maagzuur eiwitten verteert. ± 4 min.
In de maag werkt ook het enzym pepsine, dat eiwitten verteert. Maagzuur zelf (zoutzuur) verteert niet: het denatureert eiwitten, activeert pepsine en doodt bacteriën. Een veelgemaakte fout is te zeggen dat maagzuur eiwitten verteert
Peristaltiek werkt ook als je op je hoofd staat: de spieren duwen de brij voort.
This item has no instructions
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 2
Waardoor komt voedsel in je maag, ook als je op je hoofd staat?
Door de zwaartekracht
Door amylase in het speeksel
Door peristaltiek van de slokdarm
Door het maagzuur
Goed is C: de spieren van de slokdarmwand trekken golfsgewijs samen en duwen de brij voort. A klopt niet, anders ging het niet omhoog. B: amylase breekt zetmeel af, het transporteert niet. D: maagzuur zit pas in de maag. ± 1 min.
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 3
Je kauwt lang op een stukje brood. Het gaat zoetig smaken. Verklaar dit.
Model: brood bevat zetmeel. Het speeksel bevat amylase, dat zetmeel omzet in maltose, een suiker. Hoe langer je kauwt, hoe meer zetmeel is omgezet. Kauwen (mechanisch) vergroot bovendien het oppervlak, zodat het enzym beter werkt. Goed: amylase, zetmeel, maltose. ± 3 min.
Organen verteringsstelsel
This item has no instructions
3.2
Het verteringsstelsel
Gal en alvleessap
In de twaalfvingerige darm (direct na de maag) komen gal en alvleessap bij de voedselbrij.
Lever
Maakt gal. De gal wordt opgeslagen in de galblaas.
Galblaas
De galblaas slaat de gal tijdelijk op en geeft haar af aan de twaalfvingerige darm.
Gal bevat geen enzymen, maar emulgeert vetten (kleiner maken = groter opppervlak)
Alvleesklier
De alvleesklier maakt alvleessap. Dat bevat enzymen voor de vertering van eiwitten, vetten en koolhydraten.
De twaalfvingerige darm is het eerste stuk van de darm na de maag. Gal bevat geen enzymen, maar helpt vooral bij de vertering van vetten; alvleessap bevat wel enzymen voor alle drie de voedingsstoffen. Lever en alvleesklier zijn verteringsklieren; de galblaas bewaart alleen. ± 3 min.
Organen verteringsstelsel
This item has no instructions
3.2
Het verteringsstelsel
Na de twaalfvingerige darm
Het laatste deel van de route.
Dunne darm
In de dunne darm gaan vertering en opname door. De darmwand maakt darmsap voor eiwitten en koolhydraten.
Dikke darm
De dikke darm neemt water op. Bacteriën, de darmflora, helpen bij de vertering van resten.
Blindedarm
De blindedarm bevat veel bacteriën. Ze helpen de darmflora na een ziekte te herstellen.
Endeldarm
De endeldarm slaat de onverteerde resten op, tot ze het lichaam verlaten.
De opname van voedingsstoffen in het bloed komt in de volgende paragraaf. Na ziekte (bijvoorbeeld diarree of antibiotica) is de darmflora verstoord; de blindedarm helpt die herstellen. ± 3 min.
3.2
Het verteringsstelsel
Vier verteringssappen
Verteringssap
Gemaakt door
Toegevoegd in
Werkt op
Bevat
Speeksel
speekselklieren
mondholte
zetmeel
amylase
Maagsap
maagwand
maag
eiwitten
maagzuur
Alvleessap
alvleesklier
twaalfvingerige darm
eiwit, vet, koolhydraat
enzymen
Darmsap
darmwand
dunne darm
eiwitten, koolhydraten
enzymen
Gal is geen verteringssap met enzymen; ze komt uit de lever.
Loop de tabel rij voor rij langs. Maagsap bevat maagzuur (en het enzym pepsine) en werkt op eiwitten. Laat de leerlingen de plaats koppelen aan de route die ze net zagen. ± 3 min.
3.2
Het verteringsstelsel
K E R N P U N T
Op elke plek in het darmkanaal wordt een ander verteringssap aan de voedselbrij toegevoegd.
Laat dit even staan voordat de vragen komen. ± 1 min.
This item has no instructions
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 4
Zet de organen in de volgorde waarin het voedsel ze passeert.
Volgorde: mondholte, slokdarm, maag, twaalfvingerige darm, dunne darm, dikke darm. Daarna volgen blindedarm (zijstuk) en endeldarm. ± 2 min.
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 5
Welk nummer is het orgaan dat gal tijdelijk opslaat?
Genummerde organen.
1
5
8
9
Goed is 5: de galblaas. 1 is de lever, die gal maakt maar niet opslaat; 8 is de alvleesklier, die alvleessap maakt; 9 is de maagportier. Overige nummers: 2 slokdarm, 3 kringspier, 4 maag, 6 galbuis, 7 twaalfvingerige darm. ± 2 min. Image credit: StudyGo
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 6
Welke combinatie van verteringssap en plaats klopt?
Maagsap in de twaalfvingerige darm
Darmsap in de maag
Alvleessap in de twaalfvingerige darm
Speeksel in de slokdarm
Goed is C. Maagsap wordt in de maag toegevoegd, darmsap in de dunne darm, speeksel in de mondholte. Exit op doel 3. ± 1 min.
3.2
Het verteringsstelsel
V R A A G 7
Leg uit waarom fijnkauwen de chemische vertering helpt.
Model: kauwen is mechanische vertering en maakt het voedsel kleiner, zodat het oppervlak groter wordt. Enzymen kunnen dan op meer plekken tegelijk werken, dus de chemische vertering gaat sneller en effectiever. Exit op doel 1. ± 3 min.
3.2
Het verteringsstelsel
Begrippen
vertering
voedingsstoffen afbreken tot kleine moleculen
mechanische vertering
voedsel fysiek kleiner maken
chemische vertering
afbraak van voedsel met enzymen
darmkanaal
de buis van mondholte tot anus
verteringsklier
klier die verteringssap afgeeft aan de voedselbrij
amylase
enzym in speeksel: zetmeel wordt maltose
peristaltiek
spierbewegingen die de voedselbrij voortduwen
maagzuur
denatureert eiwitten en doodt bacteriën
gal
gemaakt in de lever, bewaard in de galblaas
alvleessap
van de alvleesklier, voor eiwitten, vetten en koolhydraten
darmsap
van de darmwand, voor eiwitten en koolhydraten
twaalfvingerige darm
eerste deel van de darm: gal en alvleessap erbij
dikke darm
neemt water op; bacteriën helpen bij vertering
darmflora
de bacteriën in de darm
Laat de begrippenlijst staan op het bord. Vraag een leerling een term in eigen woorden uit te leggen. ± 2 min.
Huiswerk
17, 18, 22, 23, 24, 27
This item has no instructions