§3.2 Het verteringsstelsel

3.2

H O O F D S T U K 3

V E R T E R I N G

Het verteringsstelsel

Hoe voedsel van mond tot anus wordt afgebroken.

Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie

1 / 25
next
Slide 1: Slide
New lesson editorBiologieMiddelbare schoolhavo

This lesson contains 25 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Introduction

Leerlingen leren hoe voedsel mechanisch en chemisch wordt verteerd en welke route het door het verteringsstelsel volgt. Ze koppelen organen en verteringssappen aan hun plaats en functie. Instructie van ongeveer 20 minuten.

Items in this lesson

3.2

H O O F D S T U K 3

V E R T E R I N G

Het verteringsstelsel

Hoe voedsel van mond tot anus wordt afgebroken.

Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie

Welkom. Vandaag volgen we een hap voedsel van de mond tot de anus. ± 1 min. Image credit: Anna Pelzer, Unsplash

3.2

Het verteringsstelsel

Dit leer je

Je kunt mechanische en chemische vertering van elkaar onderscheiden.

Je kunt de organen van het verteringsstelsel in volgorde noemen, met hun functie.

Je kunt aangeven waar welk verteringssap aan de voedselbrij wordt toegevoegd.

Lees de drie doelen voor. Bij het einde van de les komen ze terug in de exit. ± 1 min.

3.2

Het verteringsstelsel

A C T I V E R E N

Wat weet je al over vertering?

Laat alles noteren wat de leerlingen weten: organen, enzymen, kauwen, poepen. Gebruik de woorden later in de les. ± 3 min.

3.2

Het verteringsstelsel

T E R U G B L I K

Uit: §1.2 Enzymen

Een enzym werkt niet meer na denaturatie. Wat is er gebeurd?

A

Het enzym is door de reactie verbruikt.

B

Het enzym is in aminozuren gesplitst.

C

De ruimtelijke bouw van het enzym is veranderd.

D

Het substraat is op.

Goed is C: bij denaturatie verandert de ruimtelijke bouw van het eiwit, zodat het substraat niet meer past (door te hoge temperatuur of te lage of hoge pH). A klopt niet: een enzym wordt niet verbruikt. B: aminozuren ontstaan pas bij afbraak van het eiwit zelf. D heeft niets met denaturatie te maken. Dit hebben we straks in de maag nodig. ± 2 min.

3.2

Het verteringsstelsel

Twee soorten vertering

Bij vertering worden voedingsstoffen kleine moleculen die het lichaam kan opnemen.

Mechanische vertering

Voedsel fysiek kleiner maken. Het oppervlak wordt groter, zodat enzymen effectiever werken.

Door kauwen in de mond en door de knedende bewegingen van maag en darmen.

Chemische vertering

Afbraak van voedsel met enzymen: eiwitten die reacties versnellen zonder zelf verbruikt te worden.

Ze werken specifiek en breken grote moleculen op in kleinere.

Vertering: grote voedingsstoffen (eiwitten, koolhydraten, vetten) worden afgebroken tot kleine moleculen, die door de darmwand het bloed in kunnen. Mechanisch maakt het oppervlak groter, chemisch breekt de moleculen zelf af. Kauwen helpt dus de enzymen. Enzymen kennen ze uit §1.2. ± 3 min.

Mechanisch of chemisch?

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 1

Mechanische vertering

Chemische vertering

Speeksel breekt zetmeel af

De maag kneedt de voedselbrij

Een hap fijnkauwen

Een enzym splitst een eiwit

De darmen kneden en mengen de brij

Een vetmolecuul wordt opgebroken

Mechanisch: de maag kneedt, fijnkauwen, de darmen kneden en mengen. Chemisch: speeksel breekt zetmeel af, een enzym splitst een eiwit, een vetmolecuul wordt opgebroken. Let op: alles met een enzym is chemisch, alles wat alleen kleiner maakt of mengt mechanisch. ± 3 min.

3.2

Het verteringsstelsel

Het verteringsstelsel

Organen van het verteringsstelsel.

Het verteringsstelsel bestaat uit het darmkanaal, de buis van mondholte tot anus, en de verteringsklieren.

Verteringsklieren maken verteringssappen en geven die af aan de voedselbrij in het darmkanaal.

Laat de organen op de afbeelding aanwijzen. Darmkanaal is de buis zelf; de verteringsklieren (speekselklieren, alvleesklier, lever) liggen ernaast en sturen hun sap het darmkanaal in. We volgen straks de route van boven naar beneden. ± 2 min. Image credit: StudyGo

This item has no instructions

3.2

Het verteringsstelsel

Van mond naar maag

De voedselbrij begint haar route in de mondholte.

1

Mondholte

Kauwen, en speeksel uit de speekselklieren. Amylase in het speeksel zet zetmeel om in maltose.

2

Slokdarm

Peristaltiek: golvende spierbewegingen duwen de voedselbrij naar de maag.

3

Maag

De maagwand maakt maagsap met maagzuur (lage pH). Dat denatureert eiwitten en doodt bacteriën.

Amylase is een enzym; zetmeel kennen ze uit §1.4, maltose is een suiker met twee glucose-eenheden. Peristaltiek werkt ook als je op je hoofd staat: de spieren duwen de brij voort. In de maag werkt ook het enzym pepsine, dat eiwitten verteert; maagzuur zelf (zoutzuur) verteert niet: het denatureert eiwitten, activeert pepsine en doodt bacteriën. Een veelgemaakte fout is te zeggen dat maagzuur eiwitten verteert. ± 4 min.



In de maag werkt ook het enzym pepsine, dat eiwitten verteert. Maagzuur zelf (zoutzuur) verteert niet: het denatureert eiwitten, activeert pepsine en doodt bacteriën. Een veelgemaakte fout is te zeggen dat maagzuur eiwitten verteert

Peristaltiek werkt ook als je op je hoofd staat: de spieren duwen de brij voort.

This item has no instructions

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 2

Waardoor komt voedsel in je maag, ook als je op je hoofd staat?

A

Door de zwaartekracht

B

Door amylase in het speeksel

C

Door peristaltiek van de slokdarm

D

Door het maagzuur

Goed is C: de spieren van de slokdarmwand trekken golfsgewijs samen en duwen de brij voort. A klopt niet, anders ging het niet omhoog. B: amylase breekt zetmeel af, het transporteert niet. D: maagzuur zit pas in de maag. ± 1 min.

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 3

Je kauwt lang op een stukje brood. Het gaat zoetig smaken. Verklaar dit.

Model: brood bevat zetmeel. Het speeksel bevat amylase, dat zetmeel omzet in maltose, een suiker. Hoe langer je kauwt, hoe meer zetmeel is omgezet. Kauwen (mechanisch) vergroot bovendien het oppervlak, zodat het enzym beter werkt. Goed: amylase, zetmeel, maltose. ± 3 min.

Organen verteringsstelsel

This item has no instructions

3.2

Het verteringsstelsel

Gal en alvleessap

In de twaalfvingerige darm (direct na de maag) komen gal en alvleessap bij de voedselbrij.

Lever

Maakt gal. De gal wordt opgeslagen in de galblaas.


Galblaas

De galblaas slaat de gal tijdelijk op en geeft haar af aan de twaalfvingerige darm.

Gal bevat geen enzymen, maar emulgeert vetten (kleiner maken = groter opppervlak)

Alvleesklier

De alvleesklier maakt alvleessap. Dat bevat enzymen voor de vertering van eiwitten, vetten en koolhydraten.

De twaalfvingerige darm is het eerste stuk van de darm na de maag. Gal bevat geen enzymen, maar helpt vooral bij de vertering van vetten; alvleessap bevat wel enzymen voor alle drie de voedingsstoffen. Lever en alvleesklier zijn verteringsklieren; de galblaas bewaart alleen. ± 3 min.

Organen verteringsstelsel

This item has no instructions

3.2

Het verteringsstelsel

Na de twaalfvingerige darm

Het laatste deel van de route.

Dunne darm

In de dunne darm gaan vertering en opname door. De darmwand maakt darmsap voor eiwitten en koolhydraten.

Dikke darm

De dikke darm neemt water op. Bacteriën, de darmflora, helpen bij de vertering van resten.

Blindedarm

De blindedarm bevat veel bacteriën. Ze helpen de darmflora na een ziekte te herstellen.

Endeldarm

De endeldarm slaat de onverteerde resten op, tot ze het lichaam verlaten.

De opname van voedingsstoffen in het bloed komt in de volgende paragraaf. Na ziekte (bijvoorbeeld diarree of antibiotica) is de darmflora verstoord; de blindedarm helpt die herstellen. ± 3 min.

3.2

Het verteringsstelsel

Vier verteringssappen

Verteringssap

Gemaakt door

Toegevoegd in

Werkt op

Bevat

Speeksel

speekselklieren

mondholte

zetmeel

amylase

Maagsap

maagwand

maag

eiwitten

maagzuur

Alvleessap

alvleesklier

twaalfvingerige darm

eiwit, vet, koolhydraat

enzymen

Darmsap

darmwand

dunne darm

eiwitten, koolhydraten

enzymen

Gal is geen verteringssap met enzymen; ze komt uit de lever.

Loop de tabel rij voor rij langs. Maagsap bevat maagzuur (en het enzym pepsine) en werkt op eiwitten. Laat de leerlingen de plaats koppelen aan de route die ze net zagen. ± 3 min.

3.2

Het verteringsstelsel

K E R N P U N T

Op elke plek in het darmkanaal wordt een ander verteringssap aan de voedselbrij toegevoegd.

Laat dit even staan voordat de vragen komen. ± 1 min.

This item has no instructions

1

Mondholte

2

Dunne darm

3

Dikke darm

4

Twaalfvingerige darm

5

Slokdarm

6

Maag

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 4

Zet de organen in de volgorde waarin het voedsel ze passeert.

Volgorde: mondholte, slokdarm, maag, twaalfvingerige darm, dunne darm, dikke darm. Daarna volgen blindedarm (zijstuk) en endeldarm. ± 2 min.

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 5

Welk nummer is het orgaan dat gal tijdelijk opslaat?

Genummerde organen.

A

1

B

5

C

8

D

9

Goed is 5: de galblaas. 1 is de lever, die gal maakt maar niet opslaat; 8 is de alvleesklier, die alvleessap maakt; 9 is de maagportier. Overige nummers: 2 slokdarm, 3 kringspier, 4 maag, 6 galbuis, 7 twaalfvingerige darm. ± 2 min. Image credit: StudyGo

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 6

Welke combinatie van verteringssap en plaats klopt?

A

Maagsap in de twaalfvingerige darm

B

Darmsap in de maag

C

Alvleessap in de twaalfvingerige darm

D

Speeksel in de slokdarm

Goed is C. Maagsap wordt in de maag toegevoegd, darmsap in de dunne darm, speeksel in de mondholte. Exit op doel 3. ± 1 min.

3.2

Het verteringsstelsel

V R A A G 7

Leg uit waarom fijnkauwen de chemische vertering helpt.

Model: kauwen is mechanische vertering en maakt het voedsel kleiner, zodat het oppervlak groter wordt. Enzymen kunnen dan op meer plekken tegelijk werken, dus de chemische vertering gaat sneller en effectiever. Exit op doel 1. ± 3 min.

3.2

Het verteringsstelsel

Begrippen

vertering

voedingsstoffen afbreken tot kleine moleculen

mechanische vertering

voedsel fysiek kleiner maken

chemische vertering

afbraak van voedsel met enzymen

darmkanaal

de buis van mondholte tot anus

verteringsklier

klier die verteringssap afgeeft aan de voedselbrij

amylase

enzym in speeksel: zetmeel wordt maltose

peristaltiek

spierbewegingen die de voedselbrij voortduwen

maagzuur

denatureert eiwitten en doodt bacteriën

gal

gemaakt in de lever, bewaard in de galblaas

alvleessap

van de alvleesklier, voor eiwitten, vetten en koolhydraten

darmsap

van de darmwand, voor eiwitten en koolhydraten

twaalfvingerige darm

eerste deel van de darm: gal en alvleessap erbij

dikke darm

neemt water op; bacteriën helpen bij vertering

darmflora

de bacteriën in de darm

Laat de begrippenlijst staan op het bord. Vraag een leerling een term in eigen woorden uit te leggen. ± 2 min.

Huiswerk

17, 18, 22, 23, 24, 27

This item has no instructions